ت.ابدىبەكوۆ 1916 جىلى سەمەي وبلىسى, جارما اۋدانى قاپانبۇلاق اۋىلىندا ابدىبەك ناسىرحان ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق دالاسىن اشارشىلىق پەن كوپتەگەن اۋرۋ مەڭدەگەن كەزەڭدە اتاسى ناسىرحان بالا-شاعاسىن امان الىپ قالۋ ماقساتىندا اڭشىلىقپەن شۇعىلدانادى. اتاسىمەن بىرگە بالا تولەۋعالي دا اڭعا شىعىپ, اۋىلداستارىن مەرگەندىگىمەن تاڭعالدىرىپ جۇرەدى. قارشاداي بالا اشتىق كەزىندە قارا مىلتىقتىڭ ارقاسىندا اۋىلداستارىنا تالعاجاۋ ەتەر, تىسكە باسار تاۋىپ بەرىپ, ەل العىسىنا بولەنگەن.
وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا ەلدە كولحوزداستىرۋ باستالعاندا ناسىرحان كولحوزعا مۇشەلىككە كىرەدى. بۇل وتباسى 1932 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) تۋىستارى شاقىرىپ, ماقتاارال سوۆحوزىنا كوشەدى. ول جەردە تولەۋعالي ماقتاشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ادال ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن تولەۋعالي ماقتاشىلاردىڭ بريگاديرلىگىنە سايلانادى. وسى سوۆحوزدان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. مىندەتتى اسكەري بورىشىن حاباروۆ ولكەسىندە (رەسەي) وتەپ كەلگەن سوڭ قايتادان ءوزىنىڭ ماقتا بريگاداسىنا كەلىپ, ونى ءارى قاراي باسقارادى...
1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا شىمكەنت وبلىسىنان (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) مايدانعا شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەر كالينين مايدانىنا جىبەرىلەدى. مايدانعا بارعاندا اتاقتى ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسىنا تۇسەدى. مۇنداعى 1077-اتقىشتار پولكىنىڭ قولباسشىلىعى جاڭادان كەلگەن جاۋىنگەرلەردى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بولەدى. ت.ابدىبەكوۆتىڭ اڭشى ەكەنىن بىلگەن باسشىلىق وعان وپتيكالىق قۇرىلعىسى بار ۆينتوۆكا بەرەدى. قارۋدى تاپسىرىپ تۇرىپ كوماندير «سەن مەرگەن اڭشىسىڭ, ەندى ەكى اياقتىلاردى اڭدىپ اتۋىڭ كەرەك, ولار وتە قاۋىپتى, جىرتقىش, قۋ اڭدار», دەيدى. سول كەزدە تولەۋعالي: «مەن ەكى قولىمنىڭ قۋاتىن, بۇركىتتىڭ كوزىندەي قىراعى جانارىمدى جاۋلارعا قارسى پايدالانامىن», دەيدى.
بىردە مايداندا ۋاقىتشا تىنىشتىق ورنايدى. ەكى جاقتىڭ جاۋىنگەرلەرى ءبىرىن-ءبىرى اڭدىسقان ساتتەر باستالادى. مەرگەندەرىمىزگە اسقان شىدامدىلىقپەن جاۋدى اڭدىپ, وقتى نىساناعا ءدال تيگىزۋ كەرەك. وسى ساتتە اڭشىلىق داعدى تولەۋعاليعا كوپ كومەگىن تيگىزەدى. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ت.ابدىبەكوۆ 19 ءفاشيستىڭ كوزىن جويادى. 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا وتكەن ديۆيزيا مەرگەندەرىنىڭ سليوتىندە اعا سەرجانت تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ 219 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعانى ايتىلعان. ءبىر عانا حولم قالاسى (رەسەي) ءۇشىن بولعان شايقاستا 3 كۇننىڭ ىشىندە ول 67 ءفاشيستى, ۆەليكيە لۋكي ءۇشىن قىرعىن شايقاستا جاۋدىڭ 87 سولداتىن جايراتىپتى. 1944 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالاعان, جاقىن دوسى گريگوري پوستولنيكوۆتى جەرلەگەندە ت.ابدىبەكوۆ: «وسىعان دەيىن مەن ءوز قولىممەن 393 ءفاشيستى اتىپ ءولتىردىم. الداعى شايقاستاردا سەن ءۇشىن جاۋدى بۇدان ەكى ەسە, ءۇش ەسە كوپ ءولتىرىپ, جاۋدان كەك الامىن», دەپ انت ەتكەن.
ت.ابدىبەكوۆ 1944 جىلى ي.ۆ.پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 1077-پولكتىڭ كالينين مايدانىنداعى قىسقى شابۋىلدارى باستالعاندا ەڭ ماڭىزدى العى شەپتەردە بولادى. ونىڭ نىسانانى ءدال تيگىزىپ اتۋى فاشيستەردىڭ زارەسىن الىپ, ۇرەيىن ۇشىرادى. ەڭ تاڭداۋلى دەگەن فاشيست مەرگەندەرى ونىڭ سوڭىنا تۇسكەن, الايدا, تولەۋعالي ولاردى ءبىر-بىرلەپ قۇرتىپ وتىرعان. 1944 جىلدىڭ 22 اقپانىندا جاۋدىڭ اسقان شەبەر مەرگەنىمەن شايقاسادى. بۇل ونىڭ سوڭعى ايقاسى بولادى. گيتلەرشىل مەرگەن قاس-قاعىم ساتتە ءبىرىنشى بولىپ ت.ابدىبەكوۆكە وق تيگىزەدى, بىراق ءولىمشى بولىپ موينىنان اۋىر جاراقات العان اعا سەرجانت فاشيستەن كەگىن الىپ ۇلگەرەدى. نەمىس مەرگەنىنە اجال قۇشتىرادى. بۇل اتاقتى سنايپەر ولتىرگەن 397-ءشى دۇشپان بولاتىن. تولەۋعالي قاتتى جارالانعاننان كەيىن 23 اقپاندا 6-شى مەديتسينالىق-سانيتارلىق باتالوندا 28 جاسىندا كوز جۇمادى. سۇيەگى رەسەي جەرىندە, وزىنەن ءبىر اي بۇرىن كوز جۇمعان دوسى گريگوري پوستولنيكوۆتىڭ جانىنا, كالينين وبلىسىنىڭ (قازىرگى پسكوۆ وبلىسى) نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ناسۆا ستانساسىندا جەر قوينىنا تاپسىرىلعان. سوعىستان كەيىن پسكوۆ وبلىسىنىڭ ماناكوۆو اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتادان جەرلەنگەن.
نەگىزىندە, مايدان دالاسىندا ءاربىر ءجۇز ءفاشيستى مەرت قىلعان مەرگەنگە باتىر اتاعى بەرىلگەن. ال مايداندا ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان بارلىق مەرگەندەردىڭ اراسىندا 397 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگى جوعارى دارەجەدە ەسكەرىلىپ, ەلەنبەۋى تۇسىنىكسىز جايت.
رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق اسكەر مۇراعاتى گۆارديا اعا سەرجانتى تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ ەرەن ەرلىكتەرىن راستاعان. سونىمەن قاتار جارمالىق جاۋىنگەردىڭ 32 مەرگەندى تاربيەلەپ شىعارعانى جايىندا دا ايتىلادى. سوعىستا ايرىقشا ەرلىگىمەن اتى شىققان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ نەمەرە تۋىسى, جازۋشى, مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى ايگۇل كەمەلباەۆا «سترانا ي مير» (№7 18.02.2005 جىلعى) گازەتىندە «سنايپەر تولەۋعالي» اتتى دەرەكتى ماقالانى جانە باسىنا كاسكا كيگەن اسكەري كيىمدى, قارۋ اسىنعان سۋرەتتى كورگەندە, وندا بەينەلەنگەن ادام كوزىنە وتتاي باسىلادى. ماقالادا «جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن ت.ابدىبەكوۆ قىزىل جۇلدىز, قىزىل تۋ, « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءى دارەجەلى», لەنين وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى» دەپ ەرلىكتەرى باياندالعان. «كوماندوۆانيە ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ ءۇشىن دايىنداعان ومىرباياندىق انكەتادا تولەۋعالي ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى كەمەلبايدىڭ رەپرەسسياعا ايدالىپ كەتكەنىن جاسىرماي جازعانى ءۇشىن عانا ۇسىنباعان. كەمەلباي مەنىڭ تۋعان اتام. تولەۋعاليعا جاقىن تۋىس. 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءبىرى», دەيدى ا.كەمەلباەۆا.
1994 جىلى ءساۋىر ايىندا «ۆەچەرنىي الماتى» گازەتىنىڭ 14 ناۋرىزىنداعى №31 سانىندا 8-گۆارديالىق پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ارداگەرى, زاپاستاعى پودپولكوۆنيك ل.نيكيتين مەن الماتى قالاسىنداعى «زەردە» قورىنىڭ جانىنداعى «ىزدەنىس» كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى ۆ.گۋشيننىڭ اۆتورلىعىمەن جاريالانعان «سلاۆا تەبيا ستەپنوي ورەل» اتتى ماقالا شىقتى. وندا جارما اۋدانى قاپانبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋماسى ت.ابدىبەكوۆ جايىندا, ونىڭ جالعىز ءوزى 397 ءفاشيستىڭ كوزىن قۇرتقانى جانە مەرگەن شاكىرتتەر دايىنداعانى ايتىلعان.
قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى جۇمابەك اشۋ ۇلى سوعىستا 397 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان اتقىش مەرگەن ت.ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگىن ەستىپ, ونىڭ وزىنە تيەسىلى اتاقتى الماعانىنا كۇيىنىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋدى ماقسات ەتەدى. ول ي.ۆ.پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ الماتىداعى مۇراجايىنا بارىپ قۇجاتتارمەن تانىسادى. ونداعى مايداندىق گازەتتەردە اتقىش مەرگەن ت.ابدىبەكوۆ جايىندا جازىلعان ماقالالاردىڭ بىرنەشەۋىن وقيدى. مەرگەننىڭ قارۋى قازاقستان مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا قول قويىلعان, ءمور باسىلعان, ءبارى زاڭدى تۇردە راسىمدەلگەن كۇيدە ساقتاۋلى ەكەنىن كورەدى. 2007 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسمي انىقتاما الۋ ءۇشىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اسكەري مۇراعاتىنا سۇراۋ سالىپ 2008 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىندا جاۋاپ الادى. ول جاۋاپتا: پودولسك اسكەري مۇراعاتى ەكى ارحيۆتىك انىقتاما جولداعان, گۆارديا اعا سەرجانتى, سنايپەر ت.ابدىبەكوۆتىڭ سوعىس دەرەكتەرىن, ەرەن ەرلىكتەرىن راستاعان. حاتتا مۇراعات دەرەكتەرى قولمەن كوشىرىلىپ, ناگرادالاردىڭ قانداي ەرلىگى ءۇشىن بەرىلگەنى ءتىزىلىپتى. وسىنداي دەرەكتەر انىقتالعان سوڭ, ج.اشۋ ۇلى 2008 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ اتىنا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى اتاعىن (كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرى رەتىندە) ت.ابدىبەكوۆكە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە رەسەي پرەزيدەنتى اپپاراتىنان: «بىزدەگى ءتارتىپ, رف زاڭى بويىنشا رف باتىرى اتاعىن بەرۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى كەرەك» دەي كەلىپ, جىبەرىلگەن قۇجاتتاردى قورعانىس مينيسترلىگىنە جولداعاندارىن حابارلاپتى.
قورىتا ايتقاندا, 1943 جىلى اتاقتى مەرگەن ت.ابدىبەكوۆتىڭ داڭقى بۇكىل مايدانعا تارادى. وداق بويىنشا ماسكەۋ راديوسىنان بارلىق حالىق حاباردار ەتىلدى. سوندىقتان ت.ابدىبەكوۆكە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ۇسىنىستى تولىق قولدايدى دەپ سەنەمىز. ويتكەنى قازاقتىڭ ءبىرتۋار باتىر ۇلدارى راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قاسىم قايسەنوۆكە كەزىندە, كرەمل باتىر اتاعىن بەرۋدى قيماعانىمەن تاۋەلسىز قازاقستان ولارعا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەردى. ەندەشە حالىقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى ت.ابدىبەكوۆتىڭ ەرلىگى دە ءدال وسىلايشا باعالانۋى ءتيىس. ت.ابدىبەكوۆكە جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا «حالىق قاھارمانى» دەگەن جوعارى اتاق بەرىلسە, حالقىنىڭ قاھارمانىن قۇرمەتتەگەنى دەپ قابىلدار ەدىك.
سىرىم قالي ۇلى,
زەينەتكەر
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى,
سارجال اۋىلى
