قازاق پوەزياسىنىڭ پاديشاسى فاريزا وڭعارسىنوۆا باياننىڭ بالاۋسا جىرلارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ قانا قويماي, ونىڭ العاشقى قادامىنان-اق سۋرەتكەرلىك ەرەكشەلىگىن ءدال تانىپ, ءادىل باعاسىن بەرگەن ەكەن. جاس تالاپتىڭ تالانتىنا سەرىك بولعان «شىنشىلدىقتىڭ ءسوز تۇسىنەر وقىرماندى جالت قاراتاتىن» قۋاتىن دا العاش اڭداعان فاريزا اقىن بولاتىن. «بايان دۇنيەنىڭ بارلىق قۇبىلىسىن ولەڭ ەتىپ ۇيقاستىرا بەرمەيدى. ول تەك ءوزىنىڭ كىشكەنە جۇرەگىن ءدىر ەتكىزگەن نارسەنى كورەدى, سەزەدى. سول سەزىم ولەڭ بولىپ ورىلەدى.... باياننىڭ ەرەكشەلىگى سول – ول ءوز جانىنا اسەر ەتپەگەن قۇبىلىستى ولەڭ ەتەم دەپ اۋرەلەنبەيدى. ولەڭ دەگەن كەيدە اساۋ وزەندەي الابۇرتقان, كەيدە كوز جاسىنداي مولتەڭدەگەن پاك الەمنىڭ ورىنە باعىت تۇزەگەن بايان بەكەتوۆا – ءوز قولتاڭباسى بار, ءوز دۇنيەتانىمى قالىپتاسقان اقىن» دەپ جازىپتى «جالعىزدىق» (1994 ج.) اتتى جىر جيناعىنا بەرگەن بەتاشار تىلەك سوزىندە. ءيا, ودان كەيىن دە, دەيىن دە جاريالانعان ء«ۇمىتىم مەنىڭ» (1992 ج.), ء«سامبىتال» (2001 ج.) «كولباستاۋ» (1994 ج.), «مەن سەنى ساعىنعاندا»
(2005 ج.), «ۇيىقتامايدى جۇلدىزدار» (2010 ج.) سىندى جيناقتارى دا باياننىڭ جۇرەگى قالاعان دۇنيەنى عانا جىرلايتىن ونەرپازدىق مۇراتىنا, ومىرلىك كرەدوسىنا ادالدىعىن ايقىندايدى.
بايان – قازاقتىڭ قارا ولەڭى مەن باتىس كلاسسيكاسىن تەل ەمگەن قالامگەر, ونىڭ ولەڭدەرىندە باتىس كلاسسيكاسىنىڭ سيپاتتارى دا كەزدەسىپ وتىرادى. وسى تالاپ بيىگىنەن كورىنەتىن ولەڭىنىڭ ءبىرى «شىقتىڭ ءانى» دەپ اتالادى.
شىق – اقىننىڭ ءوز تابيعاتىمەن ەگىز جارالعان كوركەم بەينە. اقىننىڭ سەزىمتال بولمىسى ءمولدىر شىقپەن بۇتىنگە اينالعان. سۇلۋلىق تا, تازالىق تا, ومىرگە ىڭكارلىك تە, ساتتىك عۇمىرىندا ىزگىلىكتى تۋ ەتكەن شىنايى ميسسيا دا وسى ءبىر تامشى قۇدىرەتتىڭ بويىنا تۇگەل سىيىپ تۇر:
مەن – شىقپىن,
كوكتەم-جاز – مەكەنىم,
پاكتىكتىڭ, مولدىرلىكتىڭ نە ەكەنىن
ۇقتىرىپ, دالەلدەپ پەندەگە
... كورسەتىپ كەتەمىن.
شىق – ماحابباتتان جارالعان, قىسقا عۇمىرىن ءماندى ەتۋگە قۇشتار, ىزگىلىككە ىڭكار, ومىرگە عاشىق تىلسىم قۇبىلىس. سەبەبى ونىڭ تەگى – تەڭىز, اكەسى – تاۋ, اناسى – اي... سوندىقتان وعان تەرەڭدىك – ولشەم, بيىكتىك – باعام, سۇلۋلىق – سەرىك! ول ءوزىنىڭ ءبىر ساتتىك تىرشىلىگىندە «گۇلدەرگە ماحاببات ءانىن جازىپ» قالدىرعىسى كەلەدى. ولەڭدى وقي وتىرىپ, شىقتىڭ عۇمىرى ۇزارا تۇسسە دەپ تىلەيسىڭ, ونى الاقانىڭدا ايالاپ, ەڭ ءبىر اياۋلى جادىگەرىڭدەي جۇرەگىڭنىڭ تۇبىندە ساقتاعىڭ كەلەدى...
ء«تاپ-ءتاتتى ءدامىم,
ءمولدىر سۋ – ءتانىم,
ماحاببات, مەيىرىم,
پاكتىك, تازالىق – جانىم,
سۇلۋلىق – ءانىم», دەپ مولدىرەپ تۇرعان وسىناۋ بەيكۇنا جاراتىلىستىڭ تابيعاتىنا تامسانىپ, سىرىنا قۇنىعا ءتۇسىپ, تەرەڭدەي قانىعاسىڭ دا, ەندىگى ساتتە ۋاقىتتى توقتاتار قۇدىرەتتى ىزدەيسىڭ. جەر-جاھانعا نۇر سىيلايتىن كۇننىڭ جارىق ساۋلەسىنەن دە قورعاعىڭ كەلەدى, ونى تەجەۋگە ءالىڭ كەلمەيتىنىن سەزىنگەن كەزدە جۇرەگىڭدى قيماستىققا تولى الاقۇيىن كۇي تەربەيدى, شىقتىڭ سونشالىق ءالسىز, بىراق سونشالىق قۇدىرەتكە يە تاعدىرى تەبىرەنتەدى. بار دۇنيەنى ۇمىتىپ, ءبىر تامشى شىقتىڭ باقىتتى ءھام قىپ-قىسقا عۇمىرىن ءوز باسىڭنان كەشەسىڭ. سويتەدى دە, ومىرگە باسقا كوزبەن قاراۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇل اقىندىق قۋات, تالانت تابيعاتىنىڭ كۇردەلىلىگىن ايعاقتايدى. تۋمىسىنان نازىك سەزىمتال اقىن اينالاسىنان ايرىقشا اسەر الۋمەن شەكتەلىپ قالمايدى, ودان سىر ىزدەپ, سول قۇبىلىستاردى ەرەكشە سەزىنۋ, نازىك ءتۇيسىنۋ, سەزىنگەن-تۇيسىنگەن شىندىعىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, تەربەلە تەبىرەنۋ كۇيىن باستان كەشىرەدى. سول تەبىرەنىس ولەڭ بولىپ قۇيىلادى اق قاعازدىڭ بەتىنە...
ەڭ عاجابى, مۇنداي ولەڭدى «جىلىكتەپ تالداۋ» دا مۇمكىن ەمەس: ونىڭ مازمۇنى مىناۋ, فورماسى مىناۋ, يدەياسى مىناۋ دەپ بولە-جارىپ ايتا دا المايسىڭ. مازمۇن مەن فورما اجىراماستاي تۇتاسىپ كەتكەن. «مازمۇن بوتەن نارسە ەمەس, ول – فورمانىڭ مازمۇنعا اينالۋى, فورما باسقا جاقتان كەلگەن جوق, ول مازمۇننىڭ فورماعا ءتۇسۋى» (گەگەل) دەگەن فيلوسوفيالىق فورمۋلاعا سۇيەنسەك, ولەڭنىڭ جەپ-جەڭىل ىرعاعى مەن اسەم ۇيقاستارىنان ەستىلەتىن سىڭعىرلى ءۇن بۇل سەزىمدى باسقاشا جەتكىزۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن مويىنداتادى.
شىن مانىندە, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ ءتۇپ نەگىزىنەن اقىننىڭ ءوز تابيعاتى كورىنىس تابادى. ويتكەنى كوركەم تۋىندىنىڭ بولمىسى مەن اقىننىڭ تابيعاتى, ءومىر-تانىمى – ونەر قۇراۋشى ەلەمەنتتەر. ولار وسىلايشا تۇتاسا العاندا عانا ءبىر ەلەمەنت ەكىنشىسىنە اسەر ەتە الاتىن, ونەردىڭ ءسان-سيپاتى مەن ءمانىن اڭعارتاتىن قىم-قيعاش فۋنكتسيونالدى قوزعالىسقا تولى بايلانىس جۇيەسىن قۇرايدى. بۇل – «تۇتاستىق ەففەكتىسى». م.ءباحتيننىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, «اۆتور ءدال وسى مازمۇن مەن فورمانىڭ تىعىز تۇتاسۋى ساتىندە كورىنەدى. ادەبيەتتانۋ بۇكىل مازمۇننان بولىنگەن تۇستان, ياعني دۇنيەتانىم, ءومىربايان, ۋاقىتى انىقتالعان ادامنان اۆتوردى ىزدەيدى. اۆتور ءوزى تۋدىرعان دۇنيە اياسىندا ايقىن كورىنۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل – «naturata» ەمەس. جاساۋشىنى ءبىز وزىنەن ەمەس, ول جاساعان دۇنيەدەن كورەمىز». ولاي بولسا, باياننىڭ «شىقتىڭ ءانى» اتتى ولەڭى – وسى پىكىردىڭ ايقىن دالەلى. بۇل ولەڭدە ليريكالىق كەيىپكەر – اۆتور جوق, بىراق ءبىز ونىڭ بولمىسىن ولەڭنىڭ ءون بويىنان تابا الامىز.
باياننىڭ شىعارماشىلىق ولكەسىندە ەرەكشە ورىن العان سيمۆوليكالىق ءمانى تەرەڭ تاعى ءبىر بەينە – ءسامبىتال. اقىننىڭ جىر جيناعىنىڭ ء«سامبىتال» دەپ اتالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. بايان, ونىمەن قاتار گۇلنار سالىقباەۆا, گۇلنار شامشيەۆا, ءشامشيا جۇباتوۆا, نازكەن الپامىسقىزى سەكىلدى قازاق پوەزيا الەمىنە كەلگەن ۋاقىتى, قوعامنىڭ ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا اۋىسقان, ەكى عاسىردىڭ توعىسىنداعى الاساپىرانعا تولى, وتپەلى كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى. ء«سامبىتالدىڭ» دا تۋى وسى كەز.
بايان وسى كەزەڭدە تاريح داۋىلى شايقالتقان قىز-عۇمىردى وزىنە بالا كەزدەن ەتەنە تانىس, كوزگە ىستىق, كوڭىلگە جاقىن ءسامبىتال بەينەسىندە شەبەرلىكپەن استاستىرا سۋرەتتەيدى:
سۇلۋلىعى سۋىعان الەمدە...
ءيىلدىم, سىنباي مايىستىم –
كەلىن-عۇمىردى وتكەردىم,
اق سۇتتەي ەكەن... اي ءىشتىم,
كوكەيىن تەسىپ كوكتەمنىڭ...
بەس جولدان تۇراتىن وسى ءبىر شۋماقتىڭ وزىندە نازىك يىعىنا اقىندىقتىڭ اۋىر جۇگىن عانا ەمەس, زاماننىڭ اۋىر سىنىن ارتقان ارۋدىڭ اششى تاعدىرى, ىشكى مۇڭى ءسامبىتالدىڭ جاراتىلىسىمەن قابىسىپ جاتىر. ءسامبىتال – سۇلۋ, نازىك, بىراق قانشا بالتالاپ, بۇتارلاسا دا, كەلەسى كوكتەمدە وسكىندەرىن قايتا كوكتەتىپ, جاپ-جاسىل جاپىراقتارىن وزەن سۋىنا مالىپ, يىلە جايقالىپ تۇراتىن عاجايىپ وسىمدىك. ول – ومىرشەڭ, ومىرگە قۇشتار... بايان وسىناۋ تىلسىم سىردىڭ جۇمباعىن تەرەڭنەن تولعاي وتىرىپ, اقىن ارۋلاردىڭ مايىسسا دا, سىنباي, بويىن قايتا تىكتەپ, تىرشىلىك قامىتى بۇتارلاسا دا, قايتا تۇلەيتىن ولەرمەن اقىن قىز تاعدىرى كەيپىندەگى شۋاعى مەن قۋاتىن ەگىز ورىممەن جەتكىزەدى:
توپىراق, سۋدان ءنار الىپ,
جاپىراق – جاننان جارالىپ,
سۇلۋلىعى سۋىعان الەمدە...
اينالىپ قايتا ولەڭگە –
جاسىل جەلەك بوپ ورالىپ...
قالتارىسى مىڭ قاتپارلى ايەل بولمىسىن ءتۇسىنۋ قيىن, ال اقىن ارۋدىڭ جۇمباققا تولى جان الەمىنە بويلاۋ ودان دا كۇردەلى. ويتكەنى ءاربىر شىعارماشىلىق تۇلعا قايتالانباس بولمىسىمەن دارا. سوندىقتان دا بايان ءار جىلداردا جازىلعان ولەڭدەرىندە قىز-قۇپيانىڭ سىرىن وزگەشە ورنەكتەيدى:
قىز – قۇپيا, ءتۇسىن, مەيلى تۇسىنبە,
نە بولسا دا – ءبارى-ءبارى ىشىمدە...
ىزدەۋ مەنى وزگەلەردەن – سابىلىس!
سارعاياسىڭ ساعىمى بوپ ساعىنىش... دەسە, تاعى ءبىر ولەڭىندە:
تاڭدايىڭدا ەرىسە شىرىن سوزدەر,
ءوزىم سەنىڭ ەريمىن جۇرەگىڭدە... – دەيدى.
كورنەكتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك كەزىندە ونىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە بىلاي دەپتى: «ب.بەكەتوۆا – ءومىردىڭ جارىعى مەن كۇنگەيىن, ز ۇلىمدىق پەن ىزگىلىك, اق پەن قارا, ادالدىق پەن ايارلىقتىڭ تارتىسىن بار جان-تانىمەن جىرلاپ كەلە جاتقان ءوز زامانىنىڭ ۇلكەن اقىنى».
ء بىزدىڭ ايتپاعىمىز – ءبىر ماقالادا تالانتتى اقىننىڭ سۇلۋ دا سىندارلى شىعارماشىلىق الەمىن بار بولمىسىمەن اشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتا وتىرىپ, ونىڭ جاۋھار جىرلارى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ تالدانىپ, اقىننىڭ قايتالانباس تالانتىن ءار قىرىنان اشاتىن ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ جاسالۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتۋ. ول, ارينە, الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
جانات داۋلەتبەكوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قبتۋ پروفەسسورى
