التايدا قاسيەتتى جانۋار مىڭنان استى
قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ازىرگە ەنە قويماسا دا, قورعاۋدى, قامقورلىقتى, ايالى الاقاندى قاجەت ەتەتىن, نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ تيان-شان, جەتىسۋ (جوڭعار) الاتاۋى مەن وڭتۇستىك التايدى (كاتونقاراعاي) مەكەندەيتىن جانۋاردىڭ قازاق دالاسىندا سوناۋ تاس داۋىرىنەن بەرى تىرشىلىك كەشىپ كەلە جاتقانى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردەن ءمالىم. سۋرەتتەرىنىڭ سالىنعانىنا شامامەن 4 مىڭ جىلداي ۋاقىت وتكەن الماتى وبلىسىنداعى تاڭبالى تاستا دا ورتەكەنىڭ بەدەرلەنۋى بەكەر بولماسا كەرەك.
ەندەشە ءبىز كونەنىڭ كوزىندەي, تاريحتىڭ وزىندەي بولعان كيەلى جانۋاردىڭ شىعىس قازاقستانداعى جاي-كۇيىنە توقتالساق دەيمىز. وڭىردەگى كونەكوز قاريالاردىڭ, اڭ-قۇستى زەرتتەيتىن ورنيتولوگتاردىڭ, وسى سالا ماماندارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇرىن تاۋتەكە بۇگىنگىدەي تەك كاتونقاراعاي اۋدانى اۋماعىندا, ياعني التايدا عانا ەمەس, وبلىسىمىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىرىن مەكەندەگەن. وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ۇلان اۋدانىنداعى كوكتاۋدا وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن تاۋتەكەلەر بولعانىن ايتادى جەرگىلىكتى جۇرت. ال قازىر ورتەكەنى تەك التايدان عانا تاباسىز. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋاشىلىق بولىمىنە حابارلاسىپ, وڭىردە قانشا تاۋتەكە بار ەكەنىن, سوڭعى جىلدارداعى ءوسىپ-ءونۋ كورسەتكىشتەرىن سۇراعانىمىزدا مىناداي مالىمەتتەر الدىق. 2011 جىلى ايماقتاعى تاۋتەكە سانى 917 بولسا, 2012 جىلى – 901, 2013 جىلى – 937, 2014 جىلى – 960, 2015 جىلى – 970, 2016 جىلى – 994, 2017 جىلى – 1005, 2018 جىلى – 1064, 2019 جىلى 1049-عا جەتىپتى. ء«سىبىر تاۋتەكەسىنىڭ تارالۋ ايماعى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قازاقستان التايىن قامتيدى, ونىڭ بارلىق پوپۋلياتسياسى كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن مەكەندەيدى.
ازداعان بولىگى عانا كاتونقاراعاي اۋداندىق اڭشىلار مەن بالىق اۋلاۋشىلار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى ازداعان بولىگىنە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن «اڭشىلىق ەرەجەلەرىنە» سايكەس قىركۇيەك ايىنىڭ العاشقى سەنبىسىنەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا اڭشىلىققا شىعۋعا رۇقسات ەتىلگەن (ەركەكتەرىنە 1 تامىزدان باستاپ)», دەيدى ينسپەكتسيانىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات ديداحمەتوۆ.
ەلىمىزدەگى اۋماعى جونىنەن ەڭ ۇلكەن (643 477 گەكتار) قورىقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا قازىر 900-دەن استام تاۋتەكە بار. پاركتىڭ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جانە ءوندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرىك قاسىموۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمىزدە تاۋتەكەگە قاتىستى كوڭىل توعايتار دەرەكتەردى ەستىپ, كادىمگىدەي قۋانىپ قالعانىمىز راس. «جاسىراتىنى جوق, كاتونقاراعايدا ۇلتتىق پارك قۇرىلعانعا دەيىن مۇنداعى اڭ-قۇستاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, باس قاتىرعان جاندار قاتارى از بولدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە اڭ-قۇستارعا ساناق جۇمىستارى دۇرىس جۇرگىزىلگەن جوق. قازىر قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قورعاۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا پارك اۋماعىنداعى اڭ-قۇستار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. مىنە, ءتورتىنشى جىلعا كەتتى, ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ۇلتتىق پارك اۋماقتارىندا اڭ اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. بۇرىن ارنايى رۇقسات بەرىلەتىندىكتەن, اڭشىلار كەلىپ, اڭ-قۇستاردى اتىپ جۇرەتىن. ال ەندى تاۋتەكەگە كەلسەك, العاش پارك قۇرىلعان 2000 جىلدارى ولاردىڭ سانى قازىرگىدەن بىرنەشە از بولاتىن. ءۇش جىل بۇرىن بىزدەگى تاۋتەكە سانى 600-700 شاماسىندا بولسا, قازىر مىڭعا تاياپ قالدى. اقىرىن-اقىرىن كوبەيىپ كەلەدى. تاۋتەكەلەر پارك اۋماعىنداعى 5 فيليالدىڭ ۇشەۋىندە مەكەندەيدى. ولار 3-3,5 مىڭ مەتر بيىكتە ەمىن-ەركىن جۇرە بەرەدى. ءبىر عاجابى, تاۋتەكە جۇرگەن جەردە قار بارىسى مەن التاي ۇلارى, ياعني اسا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل تىرشىلىك يەلەرى ءبىر بەلدەۋدە جۇرەدى. بىلە بىلسەك, تاۋتەكە جارىقتىق – تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن عاجاپ سىيى. ءوزى كوبەيەدى. ءوزى ءوسىپ-ونەدى. ولاردىڭ سانىن تابيعات ءوزى رەتتەپ وتىرادى. تاۋتەكەنىڭ جابايى تابيعاتتاعى نەگىزگى جاۋلارى – قاسقىر مەن قار بارىسى. قار بارىسىن تابيعات سانيتارى دەۋگە دە بولادى. تاۋتەكەنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋىن, كارىسىن, ءالجۋازىن جەيدى. ال ءبىزدىڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز – براكونەرلەردەن قورعاۋ. سول ءۇشىن ءبىزدىڭ ينسپەكتورلار كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپايدى. مەنىڭ بىلۋىمشە, قازىرگى ۋاقىتتا شىعىس قازاقستانداعى تاۋتەكەنىڭ نەگىزگى مەكەنى – كاتونقاراعاي اۋدانى. الايدا بىزبەن شەكارالاس كۇرشىم اۋدانىنىڭ ءبىراز بولىگىندە تاۋتەكەلەر بولۋى مۇمكىن» دەيدى تابيعات جاناشىرى.
سىبە پاركى قۇرىلسا, ورتەكەلەردى كوبەيتۋگە بولادى
جوعارىدا وبلىس ورتالىعى – وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ۇلان اۋدانى اۋماعىنداعى كوكتاۋدا بۇرىن تاۋتەكەلەر مەكەن ەتكەنىن ايتتىق. الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن, جاپ-جاسىل قاراعايلار قىمتاعان كوكتاۋ تاۋىندا ەرتەرەكتە تاۋتەكە عانا ەمەس, بۇلاندار مەن مارالدار دا كوپ بولعان كورىنەدى. «وسى تاۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا تەكەلى دەگەن كىشكەنە وزەن بار. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تاۋتەكە جوق, بىراق وزەن اتى قالدى. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە بىلمەيتىن شىعار. وتكەن عاسىردىڭ 80- جىلدارى قالبانىڭ قاراعايلى ورماندارىندا بۇلان دا بولعان, ءبىر جىلدارى التايدان مارال دا كەلگەن مۇندا. سىبە كولدەرى اۋماعىندا بۇرىن ارقار دا كوپ بولعان. سوڭعى وتىز جىلدا 15-20 باس قانا قالدى. عالىمدار وسى ولكەنى مىڭداعان جىلدار بويى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قالبا ارقارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءالى تولىق زەرتتەگەن جوق. تەك قانا قالبانىڭ قاراعايلى ورمانىن مەكەندەيتىن بور ءتيىنى دەيتىن تىرشىلىك يەسى دە قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. جالپى, قالبا بورىندا اعاش پەن بۇتالاردىڭ 60 ءتۇرى بار. ءبىر قۋانارلىعى, سوڭعى ون بەس جىلدا تاۋ ورماندارىندا ساياق جۇرەتىن مارالدار كوزگە تۇسە باستاپتى. كوكتاۋ تابيعاتى ولارعا قولايلى-اق. ەگەر وسى اۋماقتا مەملەكەت تاراپىنان قورعالاتىن قورىق اشىلار بولسا, سىبە وزەندەرىنىڭ ورمانى مەن تاۋىنا ەجەلگى اڭدارى ءالى-اق ورالارى انىق» دەيدى وسكەمەندىك ورنيتولوگ, جازۋشى بوريس ششەرباكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 90-جىلدارى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ۆ.فيلليپوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن سىبە ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ باستاماسى كوتەرىلىپتى. الايدا سول ۋاقىتتاعى ەلدەگى ەلەڭ-الاڭ جاعدايعا بايلانىستى يگى باستاما اياقسىز قالىپتى. تابيعات جاناشىرى بۇل ءىستى قازىر قايتا قولعا الۋعا بولاتىن مەزگىلدىڭ كەلگەنىن جەتكىزدى. پارك قۇرىلسا, بىرىنشىدەن, ءوڭىردىڭ تابيعاتى ساقتالادى, ەكىنشىدەن, سول ماڭداعى اۋىلدار دامىپ, تۇرعىندارى جۇمىسپەن قامتىلادى, ۇشىنشىدەن, تۋريستەر كەلەدى.
بۇدان تۇيەتىنىمىز, ازىرگە شىعىس قازاقستاندا تەك كاتونقاراعايدى مەكەندەپ جۇرگەن تاۋتەكەنى ءوڭىردىڭ باسقا دا اۋداندارىندا وسىرۋگە, سيرەك كەزدەسەتىن جانۋاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. تاۋتەكە كەلسە, قار بارىسى مەن التاي ۇلارى, باسقا دا اڭ-قۇس تۇرلەرى قايتا پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي جەردىڭ ءبىرى – كوكتاۋ. كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جانە ءوندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرىك قاسىموۆتان «التايدىڭ تاۋتەكەسىن كوكتاۋعا اكەپ, جىبەرۋگە بولا ما؟» دەپ سۇرادىق. «بۇل تاۋدىڭ تاۋتەكە ءۇشىن قولايلى ءارى قاۋىپسىز بولاتىندىعىن عىلىمي تۇردە دالەلدەسە جىبەرۋگە ابدەن بولادى. بۇل, ارينە وڭاي شارۋا ەمەس. ارنايى جوبا ازىرلەۋ كەرەك, ۇكىمەت قاۋلىسى قاجەت. ەڭ باستىسى, بۇل اۋماق مەملەكەت قورعاۋىندا بولۋى كەرەك», دەيدى ول.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, عالىمدار قازاقستاندا ۇيا باسپايدى دەپ جۇرگەن 25 قۇستىڭ ۇيا باساتىنىن دالەلدەپ, «مارقاكول» قورىعىن قۇرۋعا اتسالىسقان, ريددەر قالاسى ماڭىنداعى «باتىس-التاي» قورىعىن اشۋ باستاماسىن كوتەرگەن قارت ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆ وڭىردەگى سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستار مەن وسىمدىك تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان اۋماعىندا ءالى دە بىرنەشە كەشەندى جانە زوولوگيالىق قورىقشالار اشۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ پايىمىنشا, ەرتىس وزەنى بويىندا (وسكەمەننەن ءشۇلبى سۋ قويماسىنا دەيىنگى اۋماق) كەشەندى ماۋسىمدىق قورىقشا, باتىس التاي (دوڭگەلەك شوقى (كرۋگلايا سوپكا) مەن تاۋلى ءۇلبى اۋدانى اۋماعى جانە يۆانوۆ جوتاسىنداعى گروماتۋحا شاتقالى مەن ايۋ سوقپاعى ارالىعىندا) ەكى كەشەندى قورىقشا, وڭتۇستىك التايدا (نارىن مەن بۇقتىرما وزەندەرىنىڭ قۇيىلار تۇسى) زوولوگيالىق قورىقشا, زايسان قازانشۇڭقىرىندا (قارا بۇيرەك, شەكەلمەس شوقىلارى, قيىن كەرىش, اشۋتاس تابيعي ەسكەرتكىشتەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, ماڭىراق جوتاسىندا (تارباعاتاي زوولوگيالىق قورىقشاسى اۋماعىنا جاقىن تولاعاي توبەسى) قورعالاتىن اۋماق, ساۋىر جوتاسىندا (وبالى وزەنى جازىعى, ونىڭ تومەنگى اعىسى, كەندىرلىك وزەنى, ونىڭ قالقا وزەنىنە قۇيار تومەنگى اعىسى, سايقان جوتاسىنىڭ بەتكەيلەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, الاكول ويپاتىندا (قاراكول وزەنىنىڭ باستالار تۇسى مەن ساسىقكولدى مىڭ كول مەكەنىمەن قوسا العانداعى اۋماق) زوولوگيالىق قورىقشا, اباي اۋدانىندا (ارقات تاۋى مەن دالا وزەندەرى) كەشەندى قورىقشا جانە قالبا سىلەمدەرىندە (سىبە ءماسسيۆى جانە ايىرتاۋ تاۋى سارتىمبەت كولىمەن بىرگە) كەشەندى قورىقشا مەن زوولوگيالىق قورىقشا قۇرۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل اۋماقتاردا جىلدان-جىلعا قۇرىپ, جويىلىپ بارا جاتقان, قىزىل كىتاپقا ەنگەن, اسا سيرەك كەزدەسەتىن, ونىڭ ىشىندە تەك ءبىزدىڭ وبلىستى عانا مەكەندەيتىن, ياعني ەندەميكالىق وسىمدىكتەر, اڭدار مەن قۇستار بار.
ءتۇيىن
ارينە ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆ ۇسىنعان كەشەندى قورىقشالار مەن زوولوگيالىق قورىقشالاردى اشۋ وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە, ءبىز ءسوز ەتكەن قاسيەتتى جانۋار تاۋتەكەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ودان ءارى كوبەيتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە سىبە قورىعى قۇرىلسا نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى نازارعا الادى, ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى دەپ سەنەمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە: كاتونقاراعايدى مەكەن ەتەتىن تاۋتەكە
