قازىرگى ەكونوميكانىڭ دامىپ, قازاق ەلى ەركىندىك ءدامىن تاتىپ, بوستاندىق الۋىنىڭ جولىندا تاربيەلىك قۇندىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءارتۇرلى باعىتتاعى جولى قاراستىرىلۋدا. ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان ءاربىر جولداۋىندا ەلدىڭ بولاشاعى ايقىندالىپ, دامۋ جولى ناقتىلانىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ كەلەدى. قاي كەزەڭدە دە, قوعامدا دا, وتباسىندا دا ايەلدەرگە سەنىم مەن اۋىر جۇك ارتىلۋدا. ەلدىڭ بوستاندىعىن, ەركىندىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول جۇكتەن ارىلۋدىڭ بار مۇمكىنشىلىگىن پايدالانۋدا ءارتۇرلى شارالار قاراستىرىلۋدا.
قازىرگى ەكونوميكانىڭ دامىپ, قازاق ەلى ەركىندىك ءدامىن تاتىپ, بوستاندىق الۋىنىڭ جولىندا تاربيەلىك قۇندىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءارتۇرلى باعىتتاعى جولى قاراستىرىلۋدا. ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان ءاربىر جولداۋىندا ەلدىڭ بولاشاعى ايقىندالىپ, دامۋ جولى ناقتىلانىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ كەلەدى. قاي كەزەڭدە دە, قوعامدا دا, وتباسىندا دا ايەلدەرگە سەنىم مەن اۋىر جۇك ارتىلۋدا. ەلدىڭ بوستاندىعىن, ەركىندىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول جۇكتەن ارىلۋدىڭ بار مۇمكىنشىلىگىن پايدالانۋدا ءارتۇرلى شارالار قاراستىرىلۋدا.
وتباسى دەگەن نە؟ ونىڭ ءمانى نەدە؟ قوعامدا قانداي ءرول اتقارادى؟
وسى سۇراقتاردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, شەشۋ كەزىندە كوپتەگەن ويشىلدار, عالىمدار ءارتۇرلى پىكىرلەر ۇسىنعان. مىسالى, ەجەلگى گرەك ويشىلى پلاتون «ادامدار وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن بولاشاق ءومىردەگى سەرىگىنىڭ قانداي وتباسىنان شىققانىن, ونىڭ اكە-شەشەسى مەن اتا-بابالارىن جاقسى ءبىلۋى قاجەت» دەگەن ەكەن. ال اريستوتەل بولسا «وتباسى – ادامداردىڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ءتۇرى جانە ول مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى كىشىگىرىم بولىگى» دەگەن. كلاسسيكالىق نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ وكىلى كانت وتباسى ماسەلەسىن قاراستىرا وتىرىپ, ونداعى ادامداردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولگەن.
ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ وتباسىنا دەگەن تاريحي كوزقاراستار تولىقتىرىلا ءتۇستى. مىسالى, 1877 جىلى شىققان «ەجەلگى قوعام» اتتى كىتابىندا ل.مورگان وتباسىنىڭ تاريحىن, ونىڭ نەكەلى قارىم-قاتىناسىن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋىمەن جانە قىزمەتىمەن بايلانىستا قاراستىرعان. ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا وتباسى تۋرالى ماركسيستەر دە جازدى. سونىڭ ءبىرى – ف.ەنگەلستىڭ 1884 جىلى شىققان «وتباسىنىڭ, جەكە مەنشىكتىڭ جانە مەملەكەتتىڭ شىعۋى» اتتى ەڭبەگى. مۇندا ف.ەنگەلس وتباسىن تاريحي كاتەگوريا رەتىندە قاراستىرىپ, ونىڭ فورمالارىنىڭ بايلانىسىن, دامۋ جولدارىن كورسەتتى.
فرانتسۋز اعارتۋشىسى ج.ج.رۋسسو, شۆەيتسارلىق ي.گ.پەستالوتستسي, ورىس پەداگوگتارى ك.د.ۋشينسكي, ا.س.ماكارەنكو, قازاقتىڭ ۇلىلارى اباي, ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.بوكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.اۋەزوۆ وتباسى تاربيەسىن كوپ قاراستىرعان.
فيلوسوفيالىق تۇرعىدا «وتباسى» – قوعامنىڭ اجىراماس قۇرامى, ومىردە زور ءمانى بار كىشىگىرىم ۇيىم دەپ سانالادى. ال پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا «وتباسى» اتا-انا مەن بالالار اراسىنداعى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جانە باسقا دا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحي ناقتى جۇيەسى بولىپ تابىلادى.
«تاربيە باسى – تال بەسىك» دەگەن دانالىقتى حالقىمىز تاۋىپ ايتقان. قازاق «انا ءبىر قولىمەن بالا تەربەتسە, ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەيدى. وسى قاناتتى ءسوزدىڭ تاربيەلىك ءمانى تەرەڭدە جاتىر.
الىپ انادان تۋادى. انانىڭ اق ءسۇتىن اقتاۋ ءار پەرزەنتتىڭ پارىزى عانا ەمەس, موينىنداعى قارىزى. «اناڭدى مەككەگە ءۇش رەت ارقالاپ اپارساڭ دا, ءبىر تۇندىك ۇيقىسىنا تاتىمايدى» دەگەن دانا حالقىمىز. قازاق حالقىنداي قىزدارعا قۇرمەت كورسەتىپ, ءبىر ءۇيدىڭ كوركى ەمەس, بۇكىل ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى رەتىندە ايالاعان ەل الەمدە كەمدە-كەم.
قىزداردىڭ اقىلدى, تاربيەلى بولۋىنا ارنالعان ءان مەن جىر, اڭىز-اڭگىمەلەر ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تابىلعان. ۇلتىمىزدىڭ وتكەن ومىرىنە كوز سالساق, نەبىر قيلى زاماندار: كەڭەس داۋىرىندەگى ۇجىمداستىرۋ (1920-28 جج.), اشتىق (1932-33 جج.), ساياسي قۋعىن-cۇرگىن (1937-38 جج.), سوعىس (1941-45 جج.), سوعىستان كەيىنگى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قازاق حالقىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە ۇلكەن زارداپ اكەلسە دە, انالارىمىزدىڭ ەش مويىماي, تاعدىر تالقىسىنا توزىمدىلىك تانىتىپ, قازاق ايەلىنە ءتان ادەپتىلىگى مەن تازالىعىن, پاراساتتىلىعى مەن سىپايىلىعىن, مەيىرىمدىلىگى مەن يناباتتىلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلاعاتتى, تەكتى ۇرپاق وسىرۋگە, يبالى, ادەپتى قىز-كەلىندەردى تاربيەلەۋگە, قازاق ايەلى دەگەن ابىرويلى اتقا سەلكەۋ تۇسىرمەۋگە زور ىقپال ەتكەنى انىق.
ۇلت بولاشاعىن قالىپتاستىرىپ, العا سۇيرەيتىن ادام – ايەل. سوندىقتان ايەلگە ءححى عاسىردا ۇلتىنىڭ جاعدايىن ويلايتىن, وتكەن تاريحتاعى ۇلى انالاردىڭ ارمانىن جالعاستىراتىن, اسەمدىك پەن ماحابباتتىڭ جارشىسى رەتىندە بار جاۋاپ كەرشىلىك جۇكتەلەدى. كامشات دونەنباەۆا, زىليحا تامشىباەۆا, قازاق ونەرىنىڭ قوس قارلىعاشى كۇلاش پەن شارا – ۇلگى تۇتارلىق تۇلعالار.
ءبىر كەزدەگى ۇلاعاتتى بايبىشەلەردىڭ كەلىنگە قوياتىن تالاپتارىنىڭ بارلىعى وتباسى تاربيەسىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسقان. جاڭا تۇسكەن كەلىن سول ايماقتىڭ جوعىن جوقتاپ, نامىسىن تۋ ەتىپ تىگىپ, «قايناعا», «قايىن ءسىڭلى», «جەڭگە», «ابىسىن» دەگەن ۇعىمدارعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. وسىنداي تاربيە ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان. كەلىن ءبىر شاڭىراقتىڭ عانا قۋانىشى ەمەس, اۋىل-ايماقتىڭ قۋانىشىنا اينالعان.
قازىرگى قازاق بالاسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ قالىپتاسۋىندا وتباسىلىق تاربيە باسىم بولۋى كەرەك. ارينە, ول شاڭىراقتان باستاۋ الادى. وتباسىنان باستالعان تاربيە بەرتىن كەلە بالانىڭ ساناسىنا اسەر ەتىپ, ودان بولاشاقتا ەلىن سۇيەتىن ۇلتجاندى تۇلعا وسەدى. جالپى, ۇلت دەڭگەيىندە قارايتىن بولساڭىز, كەڭەستىك داۋىردە وتباسىندا بالا تاربيەلەۋدە شەكتەۋ بولعان. ول قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىندا قابىلەتسىزدىكتى, جاسقانشاقتىقتى تۋدىردى, ياعني «ول نارسەنى مەن ىستەي المايمىن» دەگەن سەنىمسىزدىك, جالتاقتىق پايدا بولدى. ال «كەلىن ءتۇسىرۋ», «قىز ۇزاتۋ», «جاڭا وتاۋ قۇرۋ» – ۇلكەن ۇلاعاتتى ادەتتەردىڭ بارلىعى وتكەننىڭ قالدىعى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. كەڭەس داۋىرىندە وتباسىنىڭ قۇندىلىعى دا مۇلدەم باسقاشا قالىپتاستى. ءبىز ءالى سودان ارىلا الماي كەلە جاتىرمىز. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان وتباسىن قۇرۋداعى تاربيەلىك ءمانى كۇشتى سالتى مەن ادەت-عۇرپىن, ۇلاعاتتى انالاردىڭ قالدىرىپ كەتكەن ۇلگىسىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك.
بالانىڭ كەلەشەكتە جاقسى ادام بولۋىنا سىرتقى ورتا فاكتورلارى, ونىڭ ىشىندە, نەگىزگىسى – تاربيەنىڭ الاتىن ورنى زور. قازاق حالقىندا مىناداي ءسوز تىركەستەرى بار: «تەگىنە قاراپ» نەمەسە «تەگى مىقتى», تاعى سول سياقتى. ياعني بۇل جەردە «تەگى» دەگەن ءسوز عىلىمي تىلدە ايتقاندا – «گەنى» دەگەن ءسوز. «شەشەسىن كورىپ, قىزىن ال» دەگەن حالىق ماتەلى تەگىن ايتىلماعان. تاربيەنىڭ نەگىزگى كوزى اناسىندا, ونىڭ تەكتىلىگىندە. وتباسىن قۇرۋعا اتا-اناسى, اۋىلى مەن ەلى ارالاسىپ, ۇزاتىلاتىن قىز بەن تۇسەتىن كەلىننىڭ تەكتىلىگى انىقتالعان. بۇل – فيلوسوفيالىق كاتەگوريا. قىزدارى ەركىندىكتە بۇلاڭ بولىپ, جارىنا ادال بارۋىنا اتا-اناسىمەن بىرگە ورتاسى دا جاۋاپتى بولعان. سوندىقتان قازاقتا ءتىرى جەتىم بولماعان.
قازاقتىڭ قۇدا ءتۇسۋى كەزدەيسوق ۇعىم ەمەس. قىزىنا «تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭ» دەپ باتا بەرگەن. قازىرگى جولدان قوسىلعان جىگىت پەن قىز وتباسىنىڭ تۇراقسىزدىعى سونداي ۇلگىنىڭ كەمىستىگىنەن بولار.
قازاقتا جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى جۇيەلى تۇردە دامىعان. بۇل ءداستۇردى شەتەلدىڭ بەدەلدى عالىمدارى دا ۇلتتىق قۇندىلىق دەپ باعالايدى. ويتكەنى, ادام ورگانيزمىندەگى كوپتەگەن گەندىك مۋتاتسيالار (وزگەرىستەر) وسى تۋىسارالىق نەمەسە قانداس نەكەلەر اراسىندا تۋىندايدى. مۇنى قازاق ەرتە زاماندا بايقاعان, جەتى اتاعا دەيىن قىز الۋعا تىيىم سالىپ وتىرعان. سوندىقتان, ۇرپاعى تەكتى, دارىندى بولعان.
حالقىمىز قىزدى ەركەلەتىپ, قولپاشتاۋمەن بىرگە, «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» دەپ, بولاشاق جار, ادال كەلىن بولۋ ءۇشىن قىزداردىڭ تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. سول سەكىلدى «بەتاشار», «ۇلكەندەرگە سالەم بەرۋ», «شىلدەحانا», «ات قويۋ», «بەسىككە سالۋ», «قىرقىنان شىعارۋ», «تۇساۋكەسەر», وزگە دە سالت-داستۇرلەر وتباسىنىڭ بەكۋىنە نەگىز بولعان.
قازاق قىزدارى وتباسىن, اكە-شەشەسىن, اعايىن-تۋىستارىن قۇرمەتتەپ, وتباسى بىرلىگىن ساقتاعان.
ۇلگىلى كەلىن, تاربيەلى قىز ءوسىرۋ – قازاق ءبايبىشەلەرىنىڭ پەداگوگيكالىق قالىپتاسقان ۇجىمدىق تاربيەسىنىڭ جەمىسى. كەشەندى تاربيەنىڭ ۇلكەن ماعىناسى وتباسى مۇشەلەرىنەن باسقا تۋعان-تۋىستارىنا ات قويۋدان كورىنەدى. ول ۇلتتىق تاربيەنىڭ كەپىلى دە. جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ ىسكەر, يناباتتى, ىزەتتى, مەيىرباندى بولۋى دا وتباسى تاربيەسىنەن. ولار ءوز ۇيىنەن العان تاربيەسىن كەلگەن جەرىندە سول وتباسىنىڭ قالىپتاسقان ادەت-عۇرپىنا ۇيلەستىرىپ, جاقسى كەلىن اتانۋعا تىرىسقان. وسى ايتىلعان ادەت-عۇرىپتاردى جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ بولاشاق جاقسى ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى تاڭدا وتباسىن قۇرۋعا ۇلتتىق نەمەسە قانداي دا ءبىر باسقالاي الەۋمەتتىك توسقاۋىل جوق. سوندىقتان, جاستار جولداس تاڭداعاندا, ونىڭ بويىندا وزىنە ۇنايتىن مىنەز قىرلارىن تابۋعا تىرىسادى. بولاشاق وتباسىن قۇرۋدا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىك دايىندىعى عانا ەمەس, ولاردىڭ پسيحولوگيالىق دايارلىعى دا ماڭىزدى. بولاشاق شاڭىراق يەلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىق تانىپ, جاقسى تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناستا بولۋى وتە ماڭىزدى. وتباسىنىڭ بەرىك بولۋى بولاشاق ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وزىنە بايلانىستى. ولار بولاتىن قيىنشىلىقتاردى الدىن-الا سەزىپ, سانالى تۇردە سونى جەڭىپ شىعۋعا بەل بۋى قاجەت. ارينە, وتباسىندا ءتۇرلى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە جەكە تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ماسەلەلەر تۋىنداماي تۇرمايدى. وندايدىڭ سوڭى وتباسىنىڭ ىدىراۋىنا اكەپ سوعاتىنى دا بار.
وتباسى قۇندىل
