بوحان پانچەۆسكي
Wall Street Journal
شاڭعى تراسسالارى اشىق, مەيرامحانالار جۇمىس ىستەپ تۇر, ال ساۋدا ورتالىقتارىنا كەلۋشىلەردىڭ قاراسى كوپ.
كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەستە وزگە ءتاسىلدى قولدانعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرەگەيى شۆەتسياعا قوش كەلدىڭىزدەر.
ەۋروپا مەن اقش-تىڭ كوپ بولىگى ۇكىمەت ەنگىزگەن تۇرعىندار قوزعالىسىن شەكتەيتىن شارالارعا باعىنىپ وتىرسا, شۆەتسيادا كەڭسەلەر مەن دۇكەندەر سول كۇيى اشىق, ال ەل بيلىگى حالىققا شەكتەۋ ەمەس, ۇسىنىس ءبىلدىرىپ وتىر.
ودان بولەك كاسىپورىندار, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر دە جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇزاق قىستان شىققان ستوكگولم تۇرعىندارى كوشە بويىنداعى ءدامحانالار مەن بارلاردا ەمىن-ەركىن باس قوسىپ ءجۇر. تەك 50 ادامنان ارتىق جينالۋعا جانە كەلۋشىلەرگە باردا قىزمەت كورسەتۋگە بولمايدى.
ۇلىبريتانيا مەن نيدەرلاند تا ۆيرۋسقا قارسى تابيعي يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن حالىق اراسىندا تارالۋىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋدى قاراستىرعان ەدى. الايدا قوس ەل دە عالىمداردىڭ ۆيرۋستان جۇزدەگەن مىڭ ادام ءولۋى مۇمكىن جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە اسا اۋىرتپاشىلىق تۇسەدى دەگەن بولجامىنان كەيىن ول ويدان باس تارتتى.
شۆەتسيا قولدانعان ءتاسىلدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن نەمەسە كەرىسىنشە ءساتسىز بولاتىنىن باعالاۋ قيىن. ازىرگە ۆيرۋس ەلدە كەڭىنەن تاراعان جوق. دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنعان مالىمەتكە سايكەس, 10 ميلليون تۇرعىنى بار شۆەتسيادا دۇيسەنبىدە بارلىعى 4,028 جاعداي تىركەلگەن, ال قايتىس بولعاندار سانى 146 بولعان. ال 8,8 ميلليون حالىق ۇيىندە وتىرعان اۋستريادا ۆيرۋس جۇقتىرۋدىڭ 9,200 دەرەگى مەن 108 ءولىم سانى تىركەلگەن.
شەشىمگە جاۋاپتى شۆەتسيانىڭ باس ەپيدەميولوگى اندەرس تەگنەلل بۇل ءتاسىل باستاپقىدا ۇلىبريتانيا كوزدەگەندەي, ۆيرۋستىڭ باياۋ تارالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەيدى. بۇل رەتتە باستى باسىمدىق قارتتار مەن نەعۇرلىم وسال جاندارعا بەرىلەدى, ال سول ۋاقىتتا حالىقتىڭ باسىم بولىگىندە ۆيرۋسقا قارسى تابيعي يممۋنيتەت قالىپتاسىپ ۇلگەرەدى نەمەسە ۆاكتسينا پايدا بولادى.
كارولين ينستيتۋتىنىڭ دوكتورى جانە پروفەسسورى سەسيليا سەدەربەرگ- ناۋكلەر شۆەتسيا ءادىسىنىڭ تيىمدىلىگى كەلەسى ەكى اپتادا انىق بولادى دەيدى.
ونىڭ بولجامى بويىنشا, شەكتەۋ مەن تىستىلەۋدىڭ جوقتىعىنان ۆيرۋستىڭ تارالۋى باقىلاۋدان شىققاندا ۇكىمەتكە قازىرگى ادىسىنەن باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى. دوكتور ناۋكلەر تولىق شەكتەۋ ەنگىزبەگەن ازيا ەلدەرى تۇرعىنداردان جاپپاي ساراپتاما الۋ ارقىلى جۇقتىرعانداردى انىقتاپ, ىندەتپەن كۇرەسۋدى جاقسىلاپ جولعا قويعانىن العا تارتادى.
شۆەتسيادا جالپى ۇكىمەتكە سەنىم ءبىلدىرۋ - باياعىدان قالىپتاسقان ءداستۇر. دوكتور تەگنەل قازىرگى جاعدايدا تۇرعىندار ۇسىنىس رەتىندە ايتىلعان شارالارعا كوبىرەك قۇلاق اساتىنىن ايتادى. ەل بيلىگى قازىر قاتاڭ شارالاردان گورى قارتتاردى ۇيدە وتىرۋعا, ال جاستاردان بەلسەندىلىگىن تومەندەتۋدى سۇراپ وتىر.
شۆەتسيانىڭ باس ەپيدەميولوگىنىڭ ايتۋىنشا, ىندەتتىڭ العاشقى بەلگىلەرى بار ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامدار ۇيىندە قالادى. ء «بىز ەپيدەميانىڭ تارالۋىن ازايتۋدى كوزدەيمىز. جاعداي كۇر وزگەرمەسە وسى ءادىستى ءارى قاراي دا قولدانا بەرەمىز», - دەدى اندەرس تەگنەلل.
ۇلىبريتانيامەن سالىستىرعاندا, شۆەتسيادا قولدانىلعان شارالارعا قوعام تاراپىنان قارسىلىق جوق. وتكەن اپتادا Novus جۇرگىزگەن ساۋالدامادا حالىقتىڭ 80 پايىزى پرەمەر-مينيستر ستەفان لەفۆەننىڭ ۆيرۋستىڭ تارالماۋىنا ءار ازامات جاۋاپتى بولادى دەگەنىن قولداعان ەكەن.
دەمالىس كۇندەرى ستوكگولمدا الدىڭعى اپتاعا قاراعاندا ادامدار جابىق عيماراتتارعا كوپ بارماعان, ال قوعامدىق كولىكتە جولاۋشىلار ءبىر-بىرىنەن الىس وتىرعان كورىنەدى. كەيبىر قالا تۇرعىندارى ۇيدە قالعان, شاڭعى تەبۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ورە (Are) سەكىلدى ادام كوپ شوعىرلاناتىن كۋرورتتارعا بارۋدان باس تارتقان.
Storstockholms Lokaltrafik قوعامدىق كولىك كومپانياسى وتكەن اپتادا مەترو مەن قالا ماڭىنداعى پويىزداردى قولداناتىن جولاۋشىلاردىڭ سانى 50 پايىزعا تومەندەگەنىن ايتتى.
شۆەتسيانىڭ بۇل ءادىسىن جوعارى باعالاعاندار قاتارىندا بەلگىلى نەمىس دارىگەرى انسگار لوزە مەن ۇلىبريتانيا ۇكىمەتىنىڭ باس عىلىمي كەڭەسشىسى سەر پاتريك ۆاللانس سەكىلدى ەۋروپالىق ساراپشىلار مەن بيلىك وكىلدەرى بار.
دەگەنمەن, قولداۋشىلاردىڭ ءوزى بۇل ءادىستى سكانديناۆيادان باسقا ايماقتا ىسكە اسىرۋ قيىن ەكەنىن العا تارتادى. ولار شۆەد تۇرمىسىندا يتالياداعىداي ۇرپاقتار اراسىندا بايلانىس جوق دەيدى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, شۆەتسيادا ۇيلەردىڭ جارتىسىنان استامىندا جالعىز ادام تۇرادى, بۇل ءوز كەزەگىندە ۆيرۋس جۇقتىرۋدىڭ ىقتيمالدىعىن ازايتادى.
بۇل سونداي-اق ەلدىڭ تۇرمىسى تومەن كۆارتالدارىندا كوپ ادام بولىپ ءبىر ۇيدە ءومىر سۇرەتىن سوماليالىق قاۋىمدا Covid-19 ۆيرۋسىنان ءولىم سانىنىڭ نەلىكتەن كوپ بولعانىن تۇسىندىرەدى.
كەيبىر ەكونوميستەر بيلىكتىڭ بۇل شەشىمىن سىنعا الىپ جاتىر. ولار باقىلاۋسىز ەپيدەميانىڭ شىعىنى قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا كارانتيندى بولدىرماۋدان تۇسكەن پايدادان الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانداردىڭ باسىم بولىگى عالىمدار مەن دارىگەرلەر. ولار ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنىڭ كۇرت وسۋىنەن قورقادى.
ستوكگولمدەگى Huddinge كلينيكاسى وزگە ەلدەردەگىدەي قايتىس بولعاندار سانى كوبەيگەن جاعدايدا دايىن بولۋ ءۇشىن دەنەلەردى ساقتاۋعا ارنالعان توڭازىتقىش كامەرالار الىپ قويىپتى.
ەلدەگى سايلاۋ ناۋقانى توقتاتىلدى, ال جەرگىلىكتى بيلىك ستوكگولمدە Covid-19 جۇقتىرعاندارعا ارنالعان ۋاقىتشا كلينيكا قۇرىلىسىمەن اينالىسىپ جاتىر.
ۇكىمەتتىڭ بۇل شاراسىن وزگەرتۋ ماقساتىندا ناۋقان وتكىزىپ جاتقان عالىمداردىڭ ءبىرى, ۋمەو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەپيدەميولوگيا پروفەسسورى يواكيم روكلەۆ «بۇل – بارشا حالىقتى جۇمىلدىرعان, اپاتتى سالدارعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن اۋقىمدى ءارى قاۋىپتى ەكسپەريمەنت» ەكەنىن ايتادى. «قانداي دا ءبىر شەكتەۋسىز تاڭداۋدى ادامداردىڭ وزدەرىنە قالدىرۋ - وتە قاۋىپتى قادام. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ىندەتتىڭ بەت الىسى قارقىندى جانە شۆەتسيانىڭ ول ەلدەردەن ەش ايىرماشىلىعى جوق»,- دەيدى عالىم.
دارىگەردىڭ زەرتتەۋى ۆيرۋستىڭ تارالۋىن شەكتەمەۋ ءولىم سانىنىڭ كوپ بولۋىنا جانە اۋرۋحانالارعا جۇكتەمەنىڭ شەكتەن تىس بولۋىنا الىپ كەلەتىنىن كورسەتەدى. مامان اسا قاۋىپتى توپتاعى ادامداردى قورعاپ قالۋ مۇمكىندىگىنە كۇمانمەن قارايدى.
ۋمەو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيرۋسولوگيا پروفەسسورى فرەدريك ەلگ قاتاڭ شارالاردان باس تارتۋ – قاۋىپتى ءارى ويلانباعان ارەكەت ەكەنىن مالىمدەپ, ستوكگولمدە كارانتين ەنگىزۋگە شاقىردى. دارىگەر كۇننەن كۇنگە ءورشىپ جاتقان ەپيدەميا بىزگە توسىننان كەلىپ, ابدىراپ قالۋىمىز مۇمكىن دەيدى.
دايىنداعان
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
