ۇلتتىق مەيرام ۇپايىمىزدى قايتسە تۇگەندەيدى؟

ۇلتتىق ەكونوميكانى مولايتۋدىڭ تەتىگى

جاسىراتىنى جوق, ناۋرىز دەگەندە ويعا بىردەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر, ءتۇرلى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق تاعامدارى, سان الۋان ورنەكتەرمەن مەنمۇندالاعان ءداستۇرلى كيىم كيگەن ادامدار كەلەدى. قازىر كوپشىلىكتىڭ تۇسىنىگىندە ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنى تۋرالى وسىنداي پىكىر قا­لىپتاسقان. راس, ءاز ناۋرىز ەلىمىز­دەگى ۇلت­تار مەن ەتنوستاردىڭ بىرلىگىن نىعاي­تاتىن تەاترلاندىرىلعان بايقاۋدىڭ دەڭگەيىندە عانا دارىپتەلىپ ءجۇر. بىراق بىلە بىلسەڭىز, ۇلتتىق مەيرام – ۇلتتىق قازىنانى دا مولايتۋدىڭ تەتىگى. قالاي؟ انىقتاپ كورەيىك.

الىسقا بارماي-اق كورشىلەس قىتايدى مىسالعا الايىق. بىلتىر اسپاناستى ەلىندە ىشكى تۋريزمنەن تۇسكەن كىرىس اي­نالىمى 513,9 ملرد يۋان نەمەسە شا­مامەن 76 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. قحر مادەنيەت جانە تۋريزم مينيس­ترلىگى كەلتىرگەندەي, بۇل تابىستىڭ دەنى شىعىس كۇنتىزبەسى بويىنشا تويلاناتىن قىتايلىقتاردىڭ ءداستۇرلى «كوكتەم مەرە­كەسىنە» تيەسىلى. حانزۋلىقتار وسى داتانى جىلدىڭ باسى رەتىندە تويلاپ كەلەدى. سينحۋا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلى مەرەكەلىك دەمالىستاردا ەل بو­يىنشا 415 ملن ادام ساياحاتتاپ ۇلگەرگەن. جاۋاپتى مينيسترلىك جۇرگىزگەن ساۋال­داماعا سايكەس, تۋريستەر مادەني ءىس-شارا­لارعا باسىمدىق بەرىپتى. ساياحاتقا كەلگەندەردىڭ شامامەن 40%-ى مۋزەيلەردى ارالاعان.

2018 جىلى «كوكتەم مەرەكەسى» كەزىندە 386 ملن ىشكى ساياحات جاسالىپ, مەم­لەكەت قازىناسىنا 475 ملرد يۋان تۇسكەن. وكىنىشكە قاراي, بيىل بۇل مەجەگە جەتۋدىڭ ءوزى قىتايلىقتارعا قيالعا اينالعانداي. سەبەبى حۋبەي ايماعىنان شىققان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ەلدىڭ تۋريزمىنە بالتا شاپقانداي اسەر ەتكەنى داۋسىز.

ءداستۇرلى مەرەكەنىڭ ارتىقشىلى­عىن برازيليالىقتار مەن يتاليالىقتار ۇتىم­دى پايدالانىپ كەلەدى دەسەك ار­تىق ەمەس. ماسەلەن, دۇنيە جۇزىنە اي­گىلى ريو-دە-جانەيرو كارناۆالىن كو­رۋگە جىل سايىن 1,5-2 ملن تۋريست كە­­لىپ ءجۇر. بۇدان تۇسەتىن تابىستىڭ مول­­شەرى 1 ملرد دوللاردىڭ اينا­لاسىندا. بۇل ورايدا برازيلياداعى كارناۆال 1928 جىلدان ءوتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كە­تەيىك. مەرەكەنىڭ باستى نىشانى – «مار­كيز دە ساپۋكاي» الاڭىنداعى وننان اسا سامبا بي مەكتەبىنىڭ كونكۋرستىق شەرۋى. مىڭ بۇرالعان بيشىلەردىڭ ونەرىن تاماشالاۋدىڭ قۇنى – 30-900 دوللار شاماسىندا. VIP ورىنداردىڭ باعاسى 2 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتىپ قالادى.

لاتىنامەريكالىقتاردان يتاليا­لىقتار دا قالىسپاي كەلەدى. ناقتى ايت­ساق, ۆەنەتسيا كارناۆالى 40 جىلدان بەرى ءداستۇرىن ۇزبەي وتكىزىپ ءجۇر. ەكى اپتاعا سوزىلاتىن مەرەكەلىك شە­رۋ قالا بيۋدجەتىن 40 ملن ەۋروعا تول­تىرادى. جالپى كىرىس اينالىمى – 50-65 ملن ەۋرونىڭ توڭىرەگىندە. ءداستۇرلى كارناۆالدا ۆەنەتسياداعى تۋريستەردىڭ سانى 40%-عا ۇلعايىپ, 900 مىڭ ادامعا جۋىقتايدى.

ناۋرىزعا توقتالساق, ونىڭ قىزىلدى-جاسىلدى كارناۆالدان ارتىقشىلىعى ەش كەم ەمەس. بۇل – ەۋروپالىق event كوم­پانيانىڭ مەنەدجەرى, پولياك ازاماتى ۆلاتسلاۆ ۆويتسەحتىڭ پىكىرى. ول ءۇش جىل قاتارىنان وتاندىق كومپانيالاردىڭ شاقىرۋىمەن قازاقستانعا كەلىپ, حا­لىق­­ارالىق دەڭگەيدەگى جيىنداردى ۇيىم­داستىرۋمەن اينالىسقان. سونداي ساپاردىڭ بىرىندە وعان ناۋرىز مەرەكەسىن كورۋدىڭ ءساتى بۇيىرعان. بىراق ءبىز ويلا­عانداي نۇر-سۇلتان نەمەسە الماتى سىن­دى الىپ شاھاردا ەمەس, قارقارالى اۋدا­نىنا قاراستى ەگىندىبۇلاق اۋىلىندا جاڭارۋ مەيرامىنىڭ بارلىق اجارىنا قانىق بولعانىن ايتادى شەتەلدىك.

– قازاقتاردىڭ بۇل مەرەكەنى تويلاۋ­­داعى ەرەكشەلىكتەرى كوپ ەكەن. تۇسىن­گەنىم, قىس بويى ءبىر-بىرىمەن كورىسپەگەن جاقىن ادامدار ناۋرىزدا كورىسىپ, كوك­­تەمگە ەسەن-ساۋلىقتا جەتكەن­دەرى­نە ريزا­­شىلىقتارىن بىلدىرەدى. بۇدان باسقا فيلوسوفيالىق, سونداي-اق استرو­نوميا­لىق ەرەكشەلىكتەرى قى­زىق­تى. ۇلت­تىق ويىندار, ءداستۇرلى اس ءمازىرى, ادام­دار اراسىنداعى قا­رىم-قاتى­ناس مادە­نيەتى بۇل كۇننىڭ ەتنوس­تىق كولو­ريتىن اسپەتتەيتىنى ءسوزسىز. وسى ار­قىلى تۋريستىك كلاستەردى جولعا قويۋعا ابدەن بولادى, دەدى ۆ.ۆويتسەح. ونىڭ پى­كىرىنشە, ورتا­لىق الاڭعا ەكى-ءۇش كيىز ءۇي تىگىپ, كاۆكاز حالىق­تارىنىڭ كاۋابىن ساتۋمەن ۇپايىمىز تۇگەندەلە قويماس.

– بۇل جەردە الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ ىقپالى كۇشتىرەك سىندى. سەبەبى قالا حالقى كۇنكورىستىڭ قامىمەن تەز با­يىپ كەتكىسى كەلەدى. تۇسىنەمىن, نارىق­تىق قاتىناس, ونىڭ ۇستىنە مۇنداي مەرە­­كەلىك ءساتتى ەشكىم جىبەرگىسى جوق. سوعان قاراماستان, ۇلتتىق قۇندىلىقتى جوعالت­­پاۋ باستى مۇرات بولۋى ءتيىس دەپ ساناي­مىن. قۋانتارلىعى, اۋىلداردا مۇنداي كورىنىس جوقتىڭ قاسى. ياعني ءبارى رياسىز, تازا نيەتپەن تويلايدى. قۇپيانىڭ سىرى قوناقجايلىقتا جات­سا كەرەك. ونىڭ كىرشىكسىز كورىنىسى پروۆينتسيادا ساقتالعانداي سەزىلەدى. وسىنى جوعالتپاۋ كەرەك. بۇل جەردە مىنانى تۇسىن­گەن دۇرىس. شەتەلدىك ءتۋ­ريستى زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى دامىعان قالا­لارمەن تاڭعالدىرۋ قيىن. بۇگىنگى تۋريست «ەكولوگيالىق ارىنا» نۇق­سان كەلمەگەن, تۇمسا تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ايماقتارعا قۇشتار. سول سەكىلدى بوياماسىز ۇلتتىق مادەنيەت – قاي زاماندا بولسىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. مىسالى, قۇسبەگىلىكتى الايىق. بىلۋىمشە, بۇل ونەر تەك قازاق پەن قىرعىز حالقىندا بار. دەسە دە قازاقستاندا كانىگى قۇسبەگىلەردىڭ قاتارى از ەمەس. ءبىر عانا ايشولپان ەسىمدى بۇركىتشى قىزدى كورۋ ءۇشىن موڭعولياعا مىڭداعان تۋريست ساپار شەگەدى. نەگە قازاقستان بۇل باعىتتى قولعا المايدى؟ ناۋرىزداعى اس ءمازىردىڭ ءوزى – ءبىر بولەك تاقىرىپ. دەمەك, گاسترونوميالىق ءتۋريزمنىڭ كەڭ ەتەك الۋىنا مۇمكىندىك بار, – دەدى ەۋروپالىق مامان.

وسى رەتتە تۋريستىك اگەنتتىكتەرگە حا­بار­لاسىپ, اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ماماننىڭ پىكىرىن بىلدىك. تۋريزم مە­نەدجەرى اسەم ناۋانقىزىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ناۋرىزدى وتاندىق تۋريزم برەندى دەڭگەيىنە كوتەرۋگە بولادى. تەك بۇل ىسكە مۇددەلى تاراپتار جۇمىلا كىرىسۋى ءتيىس. ويتكەنى ناۋرىز تۇرماق تۇتاستاي تۋريزم سالاسى ەلىمىزدە تۇرالاپ تۇر. ونىڭ سىرى مەملەكەتتىك ورگاندار, بيزنەس جانە وسى سالاعا قاتىسى بار باسقا دا ۇيىمداردىڭ جەكەلەي جۇمىس ىستەۋىندە جاتىر دەيدى ساراپشى.

– ەلىمىزدەگى تۋروپەراتورلار سىرتقى تۋريزممەن قاتار ىشكى ءتۋريزمدى دە دا­مىتۋعا مۇددەلى. بىراق وعان بىرقاتار فاكتور اسەر ەتەتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول – ينفراقۇرىلىمنان باستاپ, مەديتسيناعا دەيىن قامتىلاتىن اۋقىمدى ماسەلە. ەلىمىزگە سىرتتان اعىلاتىن تۋ­­ريس­تەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ءۇشىن قۇس­­بە­­گىلەردىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋدى قول­عا ال­عان ەدىك. باستاما جامان بول­عان جوق. بىراق دەدلاينعا كەلگەندە, لايىق­تى قوناقۇيلەردىڭ تاپشىلىعى باي­قالدى. بار بولعاننىڭ وزىندە ورىن سانى از. وسىعان وراي كاسىپكەرلەرمەن كەز­­دەسىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جو­عارى­­لاتۋعا ۇسىنىس تاستادىق. ءوز تارا­­پى­­مىز­دان كليەنتتەردىڭ سانىن كوبەي­تۋ­گە ۋادە بەردىك. كاسىپكەرلەردىڭ ايتار ءۋا­جى, بانكتەر قوناقۇي ءىسىن دا­مىتۋ­عا نە­سيە بەرمەيدى. بەرسە دە پا­يىز­دىق مولشەر­لەمە تىم جوعارى. مەم­لەكەت­تىك ورگاندار قول ۇشىن سوزۋعا ق ۇلىق­سىز دەيدى ىسكەر­لىك قاۋىمداستىق وكىل­دەرى. ءارى قاراي نە ايتۋعا بولادى؟ بۇدان قالدى تۋريستىك مارشرۋتتار 2GIS قوسىم­شاسىندا قام­تىلماعان. اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. قادامدار جاسا­لىپ جاتىر, بىراق جەتكىلىكسىز. قازاق­ستاننىڭ بۇل با­عىتتا الەۋەتى زور. نەگە دەسەڭىز, ادام اياعى تيمەگەن جەر­لەر ەلىمىزدە جەتەرلىك. سول تابيعي جاۋھار­لارى­مىزدى ناۋرىز ارقىلى دارىپتەۋ ءسوزسىز ۇتىمدى بولادى, – دەدى ءا.ناۋانقىزى.

ناۋرىزدىڭ ەكرانداعى ناسيحاتى كەمشىن

ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەندەپ بەت قويىپ, ۇلىق مەيرامنىڭ بار قا­دىر-قاسيەتىن وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ ءھام جالپى جاڭارۋ مەن جاندانۋ, تۇرلەنۋ مەن تۇلەۋ مەيرامى – ءاز ناۋرىزدى جالپىۇلتتىق, ءتىپتى جالپى­ادامزاتتىق سيپاتقا ۇلاستىرۋ ءۇشىن ونەر تىلىنە دە باسىمدىق بەرۋ, اسىرەسە بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىز. ويتكەنى ونەردە ءومىر بار. ادام­زات اتاۋلىنى ءبىر مۇرات, ورتاق كوز­قاراس, ۇرانعا بىرىكتىرەرلىك عالامات يدەو­لوگيالىق قۋاتقا يە.

ايتالىق جاڭا جىلدى ەلدار ريا­زانوۆتىڭ «تاعدىر تالكەگى نەمەسە جەڭىل بۋىڭىزبەن» («يرونيا سۋدبى يلي س لەگكيم پاروم») ءفيلمىنسىز ەلەستەتە الاسىز با؟! بولماسا س.مارشاكتىڭ «جىل ون ەكى اي», پ.چايكوۆسكيدىڭ عالامات مۋزىكاسىنا قۇرىلعان «جاڭعاقشاققىش جانە تىشقاندار پاتشاسى» («ششەلكۋنچيك ي مىشينىي كورول») سياقتى كىشكەنتاي كورەرمەن تۇگىلى, ەرەسەك ءسىزدى ەكران الدىنا بايلاپ قوياتىن قىزىقتى انيماتسيالىق تۋىندىلارعا دەگەن ساعىنىشتىڭ ءوزى كەز كەلگەنىمىزگە جاڭا جىلدىڭ كەلۋىن اسىعا كۇتتىرەتىندەي. سەبەبى مۇندا ار­قاي­سىمىزدىڭ وزىمىزگە عانا تيەسىلى, باعاعا بايلانبايتىن بالالىق شاعىمىز, ادەمى ەستەلىكتەرىمىز جاتىر. جىل اياق­تالىپ, كۇنتىزبەنىڭ جاڭا پاراعى اشىلار وسى ءبىر ءولىارا شاقتىڭ ەرەكشە ىستىق بولۋ سىرىنىڭ ءبىر قىرى, بالكىم وسىندا دا جاتسا كەرەك.

ناۋرىز ايى كەلگەندە قازاق تەلەۆي­زياسى مەن تەاتر ساحنالارىندا قو­يىلاتىن بالالارعا ارنالعان فيلم­دەر مەن سپەكتاكلدەردى سانامالاپ, بايقاپ-باعدارلاپ كورگەندەگى ءبىزدىڭ تۇيگەنىمىز – ناۋرىز مەيرامىن كوگىلدىر ەكراندا ناسيحاتتاۋ كوپ جاعدايدا «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسى ەرتەرەكتە تۇسىرگەن «قىز جىبەك», «مەنىڭ اتىم – قوجا», «الپامىس مەكتەپكە بارادى» سىندى كوركەم تۋىندىلار مەن ءبىردى-ەكىلى ۇلتتىق ءداستۇر تۋراسىنداعى دەرەكتى ءفيلمدى كورسەتۋمەن شەكتەلەدى ەكەن. ال انيماتسيا توڭىرەگىندە تارقاتىلار تۇيتكىل ءتىپتى كوپ. سەبەبى 5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار, كونەدەن جەتكەن كوشپەندىلەر ءتول مەرەكەسىنىڭ ءمان-ماڭىزىن كينو تىلىن­دە تولىققاندى اشىپ, اسپەتتەيتىن كوركەم تۋىندى بۇگىندە جوقتىڭ قاسى.

ارينە بىردەن «جوق» دەپ كەسىپ ايتۋ ادىلەتسىز بولادى. سوندىقتان «جوقتىڭ قاسى» دەپ جۇمساق جەتكىزىپ وتىرمىز. ويتكەنى سوڭعى ۋاقىتتا «ساق-جەبە» كينوستۋدياسىنىڭ «قوشقار مەن تەكە», «قازاقفيلم» ءونىمى – «مۇزبالاق» پەن «كۇلتەگىن» انيماتسيالىق فيلمدەرى جالپى قازاقى قالىپ, ۇلتتىق بولمىسى­مىزدى كورسەتۋدەگى ءتاپ-ءتاۋىر تۋىندىلار. بىراق تاقىرىپ اياسى ناۋرىزدان الشاق. ال ءبىزدىڭ ايتقىمىز, جەتكىزگىمىز كەلگەنى – ۇلتتىق كينەماتوگرافيادا ءاز ناۋرىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن اسپەتتەيتىن ناعىز كوركەم تۋىندىلار ومىرگە كەلسە دەگەن تىلەكتەن تارقاتىلادى.

ءالى ەستە, بالا كۇنىمىزدە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى جاقىنداي باستاعاننان-اق ەكراننان قايتالاپ بەرىلەتىن «جانۋارلاردىڭ جىل باسىنا تالاسۋى», «داستارقان», «قادىردىڭ باقىتى» نەمەسە رەجيسسەر سلامبەك تاۋەكەل تۇسىرگەن ء«از ناۋرىز» اتتى كوركەم ءھام دەرەكتى تۋىندىلاردى «كوكجاشىكتىڭ» الدىندا تاپجىلماي وتىرىپ تاماشالايتىنبىز. سول كەزدە عالامتوردىڭ ءدامىن ءالى تاتىپ كورمەگەن, اۋىلدا كورسەتىلەتىن بار-جوعى ەكى ارنانى كۇللى الەمگە بالايتىن بالعىن سانا ودان ارتىق ۇلتتىق ءفيلمنىڭ تۋى مۇمكىن ەكەنىنە سەنبەۋى زاڭدى دا ەدى. الايدا الەمدى الاقانىنا سالىپ با­قىلايتىن, گولليۆۋدتىڭ زاماناۋي ۇلگى­دەگى جارق-جۇرق ەتكەن وزىق تۋىندىلارىن جارىققا شىعىسىمەن جارىسا كورەتىن بۇگىنگى بالدىرعانداردىڭ ەندى سول «قادىردىڭ باقىتى» نەمەسە «جانۋارلاردىڭ جىل باسىنا تالاسۋى» مۋلتفيلمدەرىن تالاسا تاماشا­لاۋى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى مەنسىنە قويۋى ەكىتالاي. ول – انىق. وسىنى ويعا العاندا, ەرىكسىز ۇلتتىق انيماتسيا اينالاسىنداعى كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرگە قايتا ورالامىز.

ءسوز باسىندا رەسەيلىك رەجيسسەر ەلدار ريازانوۆ پەن «سويۋزمۋلتفيلم» ستۋدياسى ونىمدەرى, ارعىسى امەريكالىق Walt Disney كينوستۋدياسى تۋىندىلارىنا بەكەر توقتالعان جوقپىز. ءتول جاڭا جىلىمىزعا كوركەمدىك تۇرعىدان جاڭاشا باعىتتا كوز تىگەتىن ۋاقىتتىڭ الدەقاشان تۋعانىن جەتكىزگىمىز كەلدى. ويتكەنى ءاز ناۋرىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋح پەن جالپى ىزگىلىك, مەيىرىم قاسيەتتەرىنە تاربيەلەۋدەگى ىقپالى زور. ءار جورالعىسى ءومىردىڭ ۇلى فيلوسوفياسىنا نەگىزدەلگەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ ۇلا­عاتى جاستار ءۇشىن ادامگەرشىلىك اكادە­مياسى دەپ اتاۋعا تولىق تاتيتىن تاما­شا تاربيە مەكتەبى ەكەنى ءسوزسىز. ماسە­لەن, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى نەمەسە جىل باسىنا تالاسقان جان-جانۋارلار وقيعاسىنان باستاپ, بارلىق بالدىرعان اسىعا كۇتەتىن جاڭاجىلدىق اياز اتا بەينەسىنەن كەم تۇسپەيتىن قىدىر اتا تۋرالى اڭىز-ءاپسانالار مەن امال – كورىسۋ ايىنىڭ توڭىرەگىنەن تارقاتىلاتىن ءتۇرلى سەنىم-نانىمدار, جالپى ناۋرىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن اشاتىن عيبراتقا تولى وقيعالار كوركەمدىك كىلتىن تابا السا, فيلمگە سۇرانىپ تۇرعان داپ-دايىن سيۋجەتتەر. جالعىز-اق كىلتيپان – حرونو­لوگيالىق بايانداۋ مەن قولعا تۇسكەن دەرەكتەردى ءفيلمنىڭ ءون بويىنا جۇيەلى-جۇيەسىز كىرىكتىرۋدەن الشاق اكەتىپ, وقي­عانى ناقتى ءبىر دراماتۋرگيالىق شيە­لەنىسكە قۇرىپ, تىڭ فورمالارعا نەگىز­دەپ, كينو ءتىلىنىڭ تالاپتارىنا ساي قىزىقتى ەتىپ سويلەتە بىلسە, ۇلتتىق كينەماتوگرافيامىزدىڭ ءسوزسىز جاڭا بەلەسكە كوتەرىلەرى انىق. تەك سونى قازاقى تابيعاتقا ساي ءتول تىلىمىزدە سويلەتىپ, ءاز ناۋرىزدى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇلىق مەيرام دەڭگەيىنە شىعارا الاتىن رۋحتى رەجيسسەر تابىلسا, قانەكي؟!

ناۋرىزدىڭ ورتاق نىشانىن بەكىتۋ كەرەك

وزدەرىڭىز بايقاعانداي, ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ جاڭاشا كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. تۇركى الەمىنىڭ كيەلى تە­مىر­قازىعى سانالاتىن تۇركىستاننىڭ «توعىزىنشى تەرريتوريادا» ەكەنىن, جارتى الەمدى جاۋلاعان عۇن مەن ساق­تىڭ ۇلى دالادا مەكەندەگەنىن ەسكەرسەك, قا­زاقستاننىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ور­تا­لىعى سانالۋىنا تولىق نەگىز بار. مۇنىڭ ءتيىمدى تۇسىن جوعارىدا ايت­­تىق. ناۋرىزدى قىتايدىڭ جاڭا جىلى, برازيليا كارناۆالى, نەمىستىڭ «وكتوبەرفەستى» سەكىلدى جەر-جاھاندىق مەرەكەگە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك مول. وسى ورايدا ناۋرىز تويىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن بىرقاتار باعىتتا جۇمىس اتقارىلۋى ءتيىس.

ءبىرىنشى, مەرەكەنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانىن اشىپ, ۇمىت قالعان كوپتەگەن ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەرتەدە قاعاندار توسكە بالعا ۇرىپ, كورىك قىزدىرىپ, الاۋ جاعىپ, قوبىزدىڭ ۇنىمەن ناۋرىزدى قارسى الادى ەكەن.

بالعامەن ءتوس سوعۋ تاريحى ەجەلگى «ەرگەنەقون» داستانىمەن تىعىز بايلانىستى. راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريحىنان» بىزگە جەتكەن اپساناعا جۇگىنسەك, ايگىلى وعىز حاننىڭ ناسىلىنەن تاراعان ەلحاننىڭ ەلى شاپقىنشىلىققا ءتۇسىپ, التايدىڭ باۋرايىنداعى ەرگە­نەقون شاتقالىنا تىعىلىپ, امان قا­لادى. تار شاتقالدا ءوسىپ-ونگەن حالىق ءتورت عاسىر بويى تاپجىلمايدى. اقىرى شىعار جول ىزدەپ, وسى ناۋرىز ايىندا تاۋدىڭ تەمىرمەن قۇرسالعان بولىگىن جەتپىس قارانىڭ بۇتىندەي سىپىرىلعان تەرىسىنەن جاسالعان جەتپىس كورىكپەن وت جاعىپ ەرىتىپ, كوكبورىنىڭ جول باستاۋىمەن ەتەككە ءتۇسىپ, ەلىن ازات ەتەدى.

وسىلايشا ەرگەنەقوننان شىققان كۇنىن جىل سايىن ناۋرىزدا تويلاي باس­تايدى. جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ بۇل مەيرامىن « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ اتايدى. تۇركى حاندارىنىڭ, ودان بەرى شىڭعىس حاننىڭ تۇسىندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى وت جاعىپ, كورىك باسىپ, بالعامەن ءتوس سوعىپ, تەمىر بالقىتۋ سالتى – سول اڭىزعا سايكەس قۇرىلعان ءداستۇر.

ناۋرىزدىڭ ءرامىزى رەتىندە ءتوس پەن بالعا قولدانۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بايىر­عى ءباھادۇر بابالارىمىز ۇستا بول­عان. ولار تەمىر قورىتىپ, تۇتاس ەۋرا­زيا كەڭىس­تىگىنە ۇستەمدىك جۇرگىزگەن. اتتى تاعالاپ ءمىندى, تاقتى دا, قىلىشتى دا, ءتاجدى دە اسىل زاتتاردان جاساعان. ءتوس تە, بالعا دا حالقىمىزدا قاستەرلى ۇعىم بولىپ ەسەپتەلەدى. كورىك بالقىتىپ, ءتوستى سوعۋ – ۇلكەن ىرىم. ەندەشە, ناۋرىزدىڭ باسى رەتىندە توسكە بالعا سوعىلىپ, قوبىز­دىڭ كۇيى ەستىلسە, بايىرعى بابا­لارى­مىزبەن ۇندەستىرە تۇسەتىن جاڭا سيپات­قا اينالماق.

سونداي-اق ناۋرىزدىڭ كەزىندە «ۇيقىا­شار, «سەلت ەتكىزەر» دەگەن سەكىلدى ءداس­تۇردى قايتا جاڭعىرتۋ دا مەرەكەنىڭ اجا­رىن اشا تۇسپەك. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. سوندىقتان حالقى­مىز وسى ءتۇندى ۇيىقتاماي قارسى الىپ, اراي­لاپ اتقان اپپاق تاڭدى, شۋاقتى التىن كۇندى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورۋ­دى جاقسىلىققا جورىعان. وسىنداي كەزەڭ­دە جىگىتتەر جاعى قىزدارعا «سەلت ەتكىزەر» ۇسىنسا, قىزدار جىگىتتەرگە «ۇيقىاشار» بەرگەن.

ەكىنشى باعىتتاعى جۇمىس ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن بارشا تۇركى الەمىنە ورتاق توي ەتۋگە ارنالۋى ءتيىس. ياعني باتىس پەن شىعىسقا سوزىلىپ جاتقان تۇركى ۇلىستارى مەن مەملەكەتتەرى بىرلەسە مەرەكەلەۋى دە ناۋرىزعا جاڭا سەرپىن بەرمەك. قازىرگى تاڭدا ءار ەل ناۋرىز مەرەكەسىن تۇرلىشە تويلاپ ءجۇر.

كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن قىر­عىزستان, قازاقستان, وزبەكستان, تۇرىك­مەنستان, ازەربايجان رەسپۋبليكالارى جانە تاتارستان ناۋرىز مەرەكەسىن «ۇلتتىق مەيرام» رەتىندە جاريالادى. 1991 جىلى تۇركيادا دا بۇل كۇن تۇركى الەمىنە ورتاق كۇن رەتىندە جاريالاندى. ايتسە دە, ناۋرىز – انادولىدا رەسمي مەرەكە ەمەس, جۇمىس كۇنى.

وسىدان كەلىپ تاعى ءبىر ماسەلە تۋىن­دايدى. ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە بەرىلەتىن دەمالىس كۇندەرىن كوبەيتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز – امال كۇنى, ياعني 14 ناۋرىزدان باستاپ مەرەكە ەكى اپتاعا سوزىلسا. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ناۋرىزدى تويلاۋدىڭ ۇلكەن جوسپارى جاسالىپ, جوعارىدا ايتىلعان بالعامەن ءتوس ۇرۋ دەگەن سەكىلدى راسىمدەر ورىندالسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟!

قازىرگى تاڭدا شارتاراپتىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندەگى تۋريستەردى زاماناۋي عيما­راتپەن, جالت-جۇلت ەتكەن قالا­مەن قىزىقتىرۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىن­گىنىڭ جيھانكەزدەرى كونە جادىگەرلەر مەن تاريحي داستۇرلەرگە ەرەكشە ءمان بەرە­دى. ءتوس پەن بالعانى ناۋرىزدىڭ سيم­ۆوليكالىق ءمانى ەتۋ ارقىلى ءبىز شەتەلدىك تۋريستەردى دە قىزىقتىرامىز ءارى ۇلتتىق ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتامىز.

جاقسىلىق مۇراتقالي,

نازەركە جۇماباي,

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»