كىرىستەردىڭ جالپى وسىمىنە قاراماستان اۋىل ادامدارى داۋلەتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوق ەكەنىن ايتىپ ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايسىڭ. مۇمكىن وسىدان ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرالاپ تۇرعان شىعار؟ بىراق بۇعان اۋىل ادامدارىنىڭ كىرىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى – سەبەپ ەمەس, بۇل تىكەلەي وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى پروتسەستەردىڭ سالدارىنان دەپ ويلايمىن.
28 اقپاندا پارلامەنت سەناتىندا «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. وعان دايىندىق بارىسىندا دەپۋتاتتار ۇيىمداستىرۋ جانە مازمۇندىق جاعىنان اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقاردى. بەيىندى ۆەدومستۆولاردىڭ, مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ وكىلدەرىمەن, وڭىرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ادامدارىمەن جۇمىس ىستەيتىن اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ كاسىبي بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن ونداعان كەزدەسۋ وتكىزىلدى. سالا پروبلەمالارىن تەرەڭ تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريالدار جينالدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, قالىپتاسقان احۋال كاسىبي تۇرعىدا قوعاممەن, اسىرەسە وڭىرلەردەگى اۋىل تۇرعىندارىمەن كەڭىنەن تالقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. كەلەشەگى بار نەمەسە كەلەشەگى جوق اۋىل دەپ تانۋ سياقتى اۋىلدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر كوپ جاعدايدا جەرگىلىكتى ماماندار مەن تۇرعىنداردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرمەستەن, مينيسترلىك كابينەتتەرىندە قابىلدانادى.
اتالعان جۇمىستاردىڭ كەيبىر قورىتىندىلارىن تۇجىرىمداعىم كەلەدى.
قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى
ەلىمىزدىڭ باستى يگىلىگى – جەر.
قازاقستاننىڭ ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە جەر رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن قورىن قامتي العاندا ونىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى (ەل القاپتارىنىڭ 74%-ى ەگىنشىلىككە جارامدى), اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا جانە جاقىن ورنالاسقان ەلدەرگە ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىزدىڭ تابيعي ارتىقشىلىقتارىمىز:
– 30 ملن دەيىنگى شارتتى مال باسىن باعۋعا جارامدى 180 ملن گا تابيعي جايىلىمداردىڭ بولۋى (قىتايدان, اۋستراليادان, اقش-تان, برازيليادان كەيىنگى 5-ءشى ورىن). اعىمداعى جۇكتەمە – 12 ملن شارتتى مال باسى;
– 10,6 ملن گا تىڭايعان جەرلەردى قوسا العاندا 35,4 ملن گا (الەمدە 10-ورىن) ەگىستىكتىڭ بولۋى. استىق تۇقىمداستاردى قايتا شىعارۋ, تەڭىزگە شىعۋسىز جاعدايدىڭ وزىندە استىقتىڭ ورتاشا جىل سايىنعى ەكسپورتى 7 ملن توننا;
– 4 ملن گا ەگىستىكتى سۋارۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ بولۋى;
– تابيعي وتكىزۋ نارىعىنىڭ جاقىن ورنالاسۋى: قحر, يران, رەسەي, پارسى شىعاناعى ەلدەرى, وزبەكستان, اۋعانستان.
ەگەر ستاتيستيكانىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراساق, وندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاعداي بىزدە جامان ەمەس. اوك-ءنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى تەك 2015 جىلى 3 307,0 ملرد تەڭگەدەن 2018 جىلى 4 474,1 ملرد تەڭگەگە ءوستى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى وندىرىسىندەگى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ۇلەسى 54 %, مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى ۇلەسى 46 %-دى قۇرادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ينفلياتسيانىڭ جانە اناعۇرلىم ءتيىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ء(داندi-بۇرشاقتىق, مايلى داقىلدارىن) وسىرۋگە كوشۋدىڭ ەسەبىنەن قالىپتاسادى.
ءىرى قارا مال (ىقم) باسى سانىنىڭ ءوسۋى ماردىمسىز – 2014 جىلى 6 032,7 مىڭ باستان 2019 جىلى 7 437,6 مىڭ باسقا دەيىن ءوستى. ۇساق قارا مال (قوي مەن ەشكى) باسىنىڭ سانى 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 19 092,0 مىڭ باستى, جىلقى سانى – 2 825,9 مىڭ باستى, قۇس سانى – 45 197,1 مىڭ باستى قۇرادى.
سوڭعى بەس جىلدا قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ 1,4 ەسەگە ۇلعايدى, اوك ءونىمىنىڭ جالپى ەكسپورتى 2018 جىلى 24,5 %-عا ارتتى, ونىڭ ىشىندە قايتا وڭدەۋ ءونىمىنىڭ ەكسپورتى 3,5 %-عا ءوستى.
سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ابسوليۋتتىك كورسەتكىشتەرى بولماشى دارەجەدە ءوسىپ, الەمدىك كورسەتكىشتەردەن ايتارلىقتاي ارتتا قالعان.
سىرتقى ساۋدادا ۇلكەن مولشەردە ديسپروپورتسيا بايقالادى. جىل سايىن تاۋار اينالىمىنىڭ تەرىس تەڭگەرىمى تىركەلەدى – 500 ملن اقش دوللارىنان – 1 ملرد اقش دوللارىنا دەيىنگى شامادا, ياعني ەلىمىزگە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى كوپ اكەلىنىپ, از اكەتىلەدى.
بۇل رەتتە قازاقستاندا وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 80%-ى قايتا وڭدەلمەي شيكىزات تۇرىندە وتكىزىلەدى (ياعني وتە تومەن قوسىلعان قۇن سالىعىمەن ساتىلادى).
مۇنداي جاعداي اوك-ءنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرىنە ءتان. مىسالى, مال شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن رەنتابەلدىلىگى تومەن جانە كەيىننەن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن شيكىزات رەتىندە پايدالانىلاتىن ءتىرى مال قۇراپ وتىر.
بۇل رەتتە قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ ورتاشا باعاسى 1 تونناعا 200 اقش دوللارىن قۇرايدى, ال ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ جىلدىق باعاسى 1 000 اقش دوللارىنان اسادى. ءىرى قارا مال, كوكونىستى, جەمىس-جيدەكتەردى, ءسۇت ونىمدەرىن جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن اكەلۋدىڭ ەسەبىنەن يمپورت ءوسىپ وتىر.
نەگە ءبارى بۇلاي؟
سەناتتا جۇرگىزىلگەن تالداۋ قالىپتاسقان احۋالدىڭ سەبەپتەرى جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن كورسەتىپ وتىر, دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاعدايدى رەتتەۋ شارالارى دا جۇيەلى بولۋى كەرەك.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋ, اگرارلىق ەكونوميكانى رەفورمالاۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ نارىقتىق مودەلىن قابىلداۋ سالانى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇبەگەيلى تۇردە ترانسفورماتسيالانۋىنا, ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورى مەن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كۇرت قىسقارۋىنا الىپ كەلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى رەفورمالار كەزەڭىندە ادام فاكتورى اناعۇرلىم ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەگىنىڭ قۇنسىزدانۋىنان; دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنان; اۋىلداعى جۇمىس ورىندارى سانىنىڭ قىسقارۋىنان جانە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تومەندەۋىنەن; ەڭبەكتىڭ اگرارلىق نارىعىنىڭ تومەندەۋىنەن جانە الاڭداۋشىلىق كوەففيتسيەنتىنىڭ ارتۋىنان; الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قىزمەتتەردىڭ قىسقارۋىنان كورىندى.
تەك سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىسپەن قامتۋ, 2015 جىلى 1 362,9 مىڭ ادامنان 2018 جىلى 1 228,2 مىڭ ادامعا دەيىن قىسقاردى.
سالا نەگىزگى كىرىس رەسۋرستارى – جەر مەن قارجىعا دەگەن قولجەتىمدىلىك بويىنشا كەشەندى مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ جوقتىعىنان دۇرىس دامي الماي وتىر.
جەر جانە اقشا
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن بەرۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا سۋبەكتيۆتى دالەلدەر مەن پىكىرلەردىڭ نەگىزىندە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (ياعني, بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قولايلى ورتا). بۇل رەتتە جەر زاڭناماسىنىڭ تۇراقسىزدىعى تۇتاستاي العاندا جەرگە دەگەن قۇقىقتىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتپەيدى.
فەرمەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن بوس جەر تەلىمدەرى, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرى, اۋماعى, پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ قۇرامى, ساپالىق سيپاتتاماسى تۋرالى اقپاراتقا كەدەرگىسىز قول جەتكىزە الماي وتىر (بونيتەت بالى, تۇزدىلىعى, سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جانە باسقالار). بۇل ءوز كەزەگىندە بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
جەر توڭىرەگىندەگى قۋلىق-سۇمدىق پەن ادىلەتسىزدىك, اسىرەسە, ول بيلىك وكىلدەرىنىڭ (نەمەسە ولارعا جاقىن قۇرىلىمداردىڭ) تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان جاعدايدا ادامداردىڭ ساناسىندا ومىرگە دەگەن ادىلەتسىزدىك سەزىمىن تۋدىرادى, الەۋمەتتىك تۇرعىدان نارازىلىقتىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى.
وسى جەردە نە ىستەۋ كەرەك ەكەندىگى ايدان انىق. ادالدىق پەن جۇيەلىلىك. راسىمدەردىڭ اشىقتىعى. بارلىق جەردە تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ. بەلگىلەنگەن راسىمدەردى بۇزعانى ءۇشىن قاتاڭ ءارى مىندەتتى تۇردە جازالاۋ قاجەت.
اقشا قايدا؟
اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ مەن اوك كرەديتتەۋگە قاتىستى كوپ سۇراق تۋىندايدى. قولجەتىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەردىڭ جوقتىعى اوك ءوسىمىن تەجەپ كەلەدى.
ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە كرەديت بەرۋدى جىلدان جىلعا قىسقارتۋدا. سوڭعى 5 جىل ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تاماق ونەركاسىبىن قارجىلاندىرۋ ۇلەسى ورتاشا ەسەپپەن 40%-عا قىسقارعان. جىلدىق 6%-دىق مولشەرلەمە تىم جوعارى, باسەكەگە ساي ەمەس, ءتىپتى وتە قىمبات قارجىلاندىرۋ دەپ ايتۋعا بولادى.
شيكىزاتتىڭ باسىم بولىگى يمپورتتىق شيكىزات ەكەندىگىن جانە باعانىڭ حالىقارالىق بيرجالاردا بەلگىلەنەتىنىن ەسكەرسەك, تەڭگە باعامى وزگەرگەن كەزدە اگرارشىلارعا قاجەت اينالىم قاراجاتىنىڭ مولشەرى پروپورتسيونالدى تۇردە ءوسىپ شىعا كەلەدى, سايكەسىنشە سالاعا تۇسەتىن كرەديتتىك جۇكتەمە دە اۋىرلاي تۇسەدى.
سوڭعى جىلدارى «قازاگرو» ۇبح» اق-نىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ اوك-گە كرەديت بەرۋى 2 ەسەگە ۇلعايعانىمەن, ءالى دە قاراجات تاپشىلىعى سەزىلەدى. بۇدان باسقا, «قازاگرو» ۇبح» اق-نىڭ تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسايتىن بولساق (سەناتورلار وسىنداي تالداۋ جۇرگىزدى), ول دامۋ ينستيتۋتىنان شارۋالارعا قاراجاتتى قايتارۋ ءۇشىن اقىلعا قونىمسىز قاتاڭ تالاپتار قويىپ وتىرعان كەزەكتى بانككە اينالعانى كورىنەدى.
ءبىزدىڭ شىعارعان قورىتىندىمىز – سالانى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى تۇپكىلىكتى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
مال شارۋاشىلىعى
پارلامەنتتىك تىڭداۋعا دايىندىق بارىسىندا ءبىز مال شارۋاشىلىعى جانە ەت-ءسۇت كەشەنىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدىك.
ەڭ ءبىرىنشى جانە باستى پروبلەما: مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ۇزاقتىعى, اينالىم قاراجاتىنىڭ تاپشىلىعى جانە كرەديتتەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى ۇزاق مەرزىمدى جوسپار قۇرۋعا جانە ينۆەستيتسيالار سالۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر, ال مەملەكەت تاراپىنان سالانى جالپى قولداۋ دسۇ شەڭبەرىندەگى كەلىسىمدەردە رۇقسات بەرىلگەن دەڭگەيدەن اناعۇرلىم تومەن.
وتاندىق شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى, لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ جوعارىلىعى, يمپورتتىق قاپتاما ماتەريالدارعا, ينگرەديەنتتەرگە, جابدىقتار مەن ولاردىڭ قوسالقى بولشەكتەرىنە تاۋەلدىلىك ءونىم وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشىلەردى تىعىرىققا تىرەپ وتىر.
رەتتەۋشى ورگانداردىڭ ارەكەتتەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن كەدەرگى كەلتىرەتىن جاعدايلار دا ورىن الىپ وتىر, ولار كوبىنەسە يگى ماقسات كوزدەگەنىمەن, ديقاندارعا زالال كەلتىرىپ جاتادى.
وسى جىلى مال تەرىسىن ەكسپورتتاۋعا قويىلعان ءبىر عانا شەكتەۋ ەلىمىزدە جۇزدەگەن تەرى جيناۋ ورتالىقتارىنىڭ جابىلۋىنا الىپ كەلدى, مەملەكەت ەكسپورتتان تۇسەتىن قوماقتى ۆاليۋتالىق تۇسىمنەن تىس قالدى.
سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءوز شەشىمدەرىن, نارىقتاعى ءىس-قيمىلداردى ەش تالقىلاۋسىز ءارى دايىندىقسىز كەنەتتەن وزگەرتۋگە بەيىمدىگى تۋرالى قۇس وسىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشىلەر دە ايتقان بولاتىن. جۇمىرتقا وندىرۋگە بەرىلەتىن سۋبسيديانى الىپ تاستاۋ, اسىرەسە, جەم-ءشوپتى, جابدىقتى, اسىل تۇقىمدى قۇستى, دارۋمەندەر مەن ۆاكتسينانى شەتەلدەن ۆاليۋتاعا ساتىپ الىپ وتىرعان كوپتەگەن كاسىپورىنداردى قيىن جاعدايعا دۋشار ەتتى.
ەاەو شەڭبەرىندەگى ارىپتەستەرىمىزبەن قارىم-قاتىناستى جەكە تاقىرىپ رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. وتە قاراپايىم سۇراق: رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرىنە نەلىكتەن قولداۋ كورسەتەدى, ال ءبىزدىڭ مەملەكەت نەگە قولداۋ كورسەتپەيدى؟ رەسەي مەن بەلارۋستىڭ جۇمىرتقا شىعارۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋى قازاقستانعا قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى. ياعني ەۋرازيالىق وداققا ورتاق نارىقتاعى باسەكەلەستىك الدەقاشان مەملەكەتتىك سۋبسيديالار باسەكەلەستىگىنە اينالعان.
وسى باعىتتا – ۇلتتىق ءونىم ءوندىرۋشى مەن ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋشىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىندە ءبىز قاتاڭ ءارى دايەكتى ۇستانىمدا بولۋعا ءتيىسپىز.
ال استىقتىڭ جاعدايى قانداي؟
قازاقستان ءوزىنىڭ استىق وندىرىسىمەن دۇنيە جۇزىنە ايگىلى.
2019 جىلى استىق داقىلدارىنا ارنالعان جالپى ەگىس الاڭى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ بارلىق ەگىس الاڭىنىڭ (22,2 ملن گا) 80 %-دان استامىن (نەمەسە 18,3 ملن گا) قۇرادى.
بۇگىنگى تاڭدا استىق داقىلدارىنا ارنالعان ەگىس الاڭدارى قۇرامىنىڭ شامامەن 82 %-ىن (نەمەسە 14,9 ملن گا) ءداندى داقىلدار, 16%-ىن (نەمەسە 2,9 ملن گا) مايلى داقىلدار, سونداي-اق 2 %-ىن (نەمەسە 470 مىڭ گا) بۇرشاق ءداندى داقىلدار الىپ جاتىر.
وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە بيداي سياقتى نەگىزگى داقىلعا ارنالعان ەگىس الاڭى سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە 25%-عا – 14,8 ملن گەكتاردان 11,4 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقارتىلدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە مايلى داقىلدار الاڭى 2,5 ەسەگە, سونداي-اق بۇرشاقداندى داقىلدار الاڭى 7 ەسەدەن استام ۇلعايا ءتۇستى (65 مىڭ گەكتاردان 470 مىڭ گەكتارعا دەيىن).
سونىمەن قاتار وندىرىلەتىن استىقتىڭ ساپاسى 10 جىل بۇرىن بولعان ساپامەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما تومەن. ەگەر 2011 جىلى جينالعان استىقتىڭ 88%-ى 3-سىنىپقا جاتقىزىلعان بولسا, قازىر ونداي استىقتىڭ ۇلەسى 40-45%-دان اسپايدى, ياعني ساپاسى 2 ەسە تومەندەگەن.
اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى دۇرىس جۇرگىزبەۋ, اۋىسپالى ەگىستىڭ وڭتايلىلىعىن ساقتاماۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدان باس تارتۋ, وسىمدىكتەردى قورعاۋعا ارنالعان حيميالىق زاتتاردى جانە توپىراقتى مەحانيكالىق وڭدەۋدىڭ قارقىندى تۇرلەرىن ساۋاتسىز پايدالانۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن اۋماقتاردا جەردىڭ قۇنارلىلىعىن كۇرت تومەندەتىپ, ونىڭ ازىپ-توزۋىنا الىپ كەلدى.
ۆەتەريناريالىق قاداعالاۋ
ارينە وتاندىق اوك-ءتىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن ءبىر ماقالا اياسىندا قامتي المايمىز. الايدا بۇل سالانىڭ بىرنەشە نەگىزگى باعىتتارى بار, ولاردىڭ جاي-كۇيىمەن جەكەلەگەن وندىرىستىك سەگمەنتتەردىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆاسى تىعىز بايلانىستى.
ولارعا ۆەتەريناريالىق كومەك پەن وسى عىلىمنىڭ جاي-كۇيى جاتادى.
ۆەتەريناريا قازىرگى زامانعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. مال دارىگەرلىك كومەكتىڭ ساپاسى جوعارى بولمايىنشا, ەكسپورت تا, ىشكى نارىقتىڭ ونىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى دە بولمايدى. بۇل ايدان انىق ماسەلە, الايدا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا مالدى نەمەسە جەم-ءشوپتى ساتىپ الۋعا ۇنەمى قاراجات بولىنەدى, ال ۆەتەريناريانى دامىتۋ ءىسى تىس قالا بەرەدى. نەلىكتەن بۇل سالاعا قارجى كوزدەلمەگەن؟
قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن تيىسىنشە سويۋ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋى ءۇشىن باقىلاۋ, قاداعالاۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق كوزدەلگەن. بۇدان باسقا, «ۆەتەريناريا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 23-بابىنا سايكەس ەكسپورتتاۋشىلاردى (يمپورتتاۋشىلاردى) قوسا العاندا, جانۋارلار ءوسىرۋدى, جانۋارلاردى, جانۋارلاردان الىناتىن ونىمدەر مەن شيكىزاتتى دايىنداۋدى (سويۋدى), ساقتاۋدى, قايتا وڭدەۋدى جانە وتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن ءوندىرىس وبەكتىلەرىندە مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇرگىزىلۋى مىندەتتى.
الايدا ۆەتەريناريادا جۇرگىزىلگەن كوپتەگەن رەفورما وسى سالاعا باقىلاۋدى ەداۋىر السىرەتىپ جىبەردى. جانۋارلار اراسىنداعى قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ جيىلەپ كەتۋى وسىعان دالەل. بۇل ورايدا تەرىس قۇبىلىستاردىڭ ورىن الۋىنا وتاندىق مال دارىگەرلەرىنىڭ قۇرامى اسەر ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وڭىرلەردە بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى.
سوعان قاراماستان, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانە وندىرۋشىلەر اراسىندا ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ فۋنكتسيالارى ءۇش بولىككە بولىنگەن. ول قاداعالاۋ مەن باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا ما؟ اۋىلدان كەلگەن كوپتەگەن حاتتارعا جانە جەر-جەرلەردەگى كەزدەسۋلەرگە قاراعاندا بىرلەسكەن ۇيلەسىمدى تەتىكتىڭ بولماۋىنان ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋ وكىلەتتىكتەرىن جامىلعان, مالشىلاردى تونايتىن, الدايتىن الاياقتارعا جول اشىلىپ وتىر.
ۆەتەريناريانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى بۇل سالاداعى جالپى جاعدايدى كورسەتەدى. بۇل سالاداعى قالىپتاسقان جۇيەنى وزگەرتپەيىنشە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ونسىز دا كوپ ۋاقىتىمىزدى جوعالتىپ الدىق.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتە الامىز با؟
كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالا بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزىدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىن دامىتۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىنە تاۋەلدى.
رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا وسى سالانى دامىتۋدىڭ ءۇش بىردەي باعدارلاماسى قابىلداندى: «اگروبيزنەس-2020» سالالىق باعدارلاماسى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما» جانە قولدانىستاعى «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى».
وسى ۋاقىت ىشىندە اوك سالالارىن سۋبسيديالاۋعا شامامەن 2 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. بۇدان باسقا, ۇلتتىق جانە سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك, اگرارلىق سەكتوردىڭ كەلەشەگى بار سالالارىن دامىتۋ ءبىرشاما ىنتالاندىرىلۋدا.
باعدارلاما كوپ, بىراق ولار جۇمىس جاساپ جاتقان جوق, قازىرگىدەي مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جاعدايىندا قوعامنىڭ لايىقتى قايتارىم كۇتۋى ورىندى.
باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاردى تومەنگى سالالار اراسىندا بىرىنەن الىپ بىرىنە بەرىپ, باسىمدىقتاردى ءجيى اۋىستىردى.
اسا قۋاتتى مەملەكەتتىك قولداۋعا جانە ينۆەستيتسيالار تارتىلعانىنا قاراماستان بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى جەتكىلىكتى قارقىنمەن دامىماي كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى نەبارى 4,4 پايىزدى عانا قۇرايدى, ياعني 13 پايىزعا قىسقاردى جانە سوڭعى ون جىلدا 5 پايىزدان اسپاي وتىر. ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى دە كوپ ەمەس, سوڭعى ءۇش جىلداعى كورسەتكىش ورتاشا ەسەپپەن 4 پايىز عانا.
ستاتيستيكالىق ەسەپتەردىڭ ادىلدىگى مەن ناقتىلىعى – ءوز الدىنا جەكە ماسەلە. ەگەر ەكونوميكالىق ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, ينۆەستيتسيانى قايتارعىڭ كەلسە, ءبىزدىڭ ستاتيستيكاعا سەنىپ قالۋعا بولمايتىنىن جەرمەن جۇمىس جاساپ جۇرگەن شارۋالار بۇرىننان-اق جاقسى بىلەدى. بۇل – مۇمكىن ەمەس. اكىمدىكتەر ورتالىق ورگاندارعا جالعان اقپارات بەرەدى, سوعان قاراپ رەسپۋبليكالىق ورگاندار نىسانالى باعدارلامالار مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت جوبالارىنا اوك-تەگى جاعداي بويىنشا سەنىمسىز ەسەپ-قيساپتى قوسادى. مۇنداي تۇيىقتالعان شەڭبەردى بۇزۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋديت جۇرگىزىپ, اقپاراتتى بۇرمالاۋعا جانە قوسىپ جازۋعا جول بەرگەن ستاتيستيكا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەت.
قازىر ءبىز 5 جىلدىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جونىندە مىندەت قويدىق.
بىراق ءبىز وزىمىزگە قاجەت دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەيتىن باعدارلاما شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن (ياعني جالعان جازبادان تۇراتىن) ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىك نەگىزىندە جۇمىس جاساساق, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزە الامىز با؟
نە ىستەۋ كەرەك؟
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» مەن «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋ ناتيجەلەرى اوك-ءنى دامىتۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى سالادا ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى مەن توقىراۋى انىق بايقالادى, قولدا بار رەسۋرستار ءتيىمدى جۇمسالمايدى, ال كوپتەگەن شەشىم ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەگىزدەلمەگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتى مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەكسپورتىن ارتتىراتىن ءتيىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋ بولۋى ءتيىس.
اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وندىرىستىك, قارجىلىق, ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ جانە نارىقتى باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەرمەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن ءوزارا شارتتى نىساندار مەن ادىستەردىڭ جۇيەسىن قامتيتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى ەكونوميكالىق تەتىگىن ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋداعى نەگىزگى باسىمدىق بولاشاقتا ەكسپورت نارىعىنا شىعا وتىرىپ يمورتتى الماستىرۋ بولۋى ءتيىس.
سەناتورلار وسى وتكەن تىڭداۋمەن شەكتەلىپ قالمايدى – اۋىلشارۋاشىلىق تاقىرىبى الداعى ۋاقىتتا دا پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولادى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ جانىنان اوك بويىنشا مامانداندىرىلعان كەڭەس قۇرىلادى, ول كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەستىك ورگان قىزمەتىن اتقارادى. كەڭەسكە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى پروبلەمالارىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وتە اۋقىمدى كاسىبي ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلەدى.
سەناتتا اوك-ءتى تۇراقتى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەشەندى شارالار توپتاماسى ازىرلەنۋدە.
ءبىزدىڭ كەيبىر ۇسىنىستارىمىزدى قازىردىڭ وزىندە اتاپ وتكىم كەلەدى.
- سالانىڭ جاعدايىنا تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە كەشەندى دياگنوستيكا جاساۋ, رەسۋرستاردى – كادرلاردى, قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالاردى, تەحنيكالاردى تۇگەندەۋ, ساقتاۋ جانە وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمى. الدىڭعى جىلدارداعى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى انىقتاۋ. ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتىڭ ادىستەمەسىن تولىعىمەن قايتا قاراۋ. باعدارلاما دۇرىس مالىمەتتەردى نەگىزگە الۋى ءتيىس. مۇنداي زەرتتەۋلەر تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلۋى كەرەك.
- باسىمدىقتارى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى ناقتى بەلگىلەنگەن, قاجەتتى قارجى رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەۋ. مۇنداي قۇجات مەملەكەت قارجىلاندىراتىن بارلىق باعدارلامالار جازىلعان زاڭنىڭ مارتەبەسىنە يە بولۋى ءتيىس. ول – ەرەجەلەرى ەكىۇشتى مازمۇندا تۇسىندىرىلمەيتىن, ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلانعان, انىق ۇعىمداردى قامتيتىن زاڭ. بۇل سۋبسيديالار بەرۋ پروتسەسىن بارىنشا اشىق جانە ايقىن ەتەدى.
مىسالى, اقش-تا مۇنداي زاڭدى كونگرەسس ءار بەس جىل سايىن قابىلدايدى!
دامۋ باعدارلامالارى ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە, ولارعا قاجەت ماماندارمەن بايلانىستىرىلعان بولۋى كەرەك.
مۇنداي زاڭنىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلدەمەسى – اگرارلىق سالانىڭ مەملەكەت قارجىلاندىراتىن عالىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋى جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋى بولىپ تابىلادى. عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. سۋبسيديالار ۋاقىت تالاپتارىمەن بايلانىستىرىلۋى كەرەك.
- نەگىزگى رەسۋرس – جەرگە قول جەتكىزۋدى وڭايلاتۋ جونىندە كەشەندى مەملەكەتتىك شارالار قابىلداۋ.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن رەتتەيتىن كوپتەگەن زاڭعا ءتيىمدى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە باقىلاۋ جاساۋ قاجەت. ءىس جۇزىندە جايىلىمدار تۋرالى, كووپەراتسيا تۋرالى زاڭدار جانە پايدالانىلمايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن الىپ قويۋ تۋرالى زاڭ نورمالارى جۇمىس ىستەمەيدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا وسىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جانە قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى جەرلەردەن ۇسىنىستار جيناۋدى ۇيىمداستىرادى دەگەن ويدامىز.
ءبىز زاڭنامالىق تۇرعىدا فەرمەردىڭ ءوز پايلارىمەن كووپەراتسيادان تەز شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىستىمىز.
ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا مونيتورينگتى دۇرىستاۋ كەرەك, جەر قورىنا بەرۋ ءۇشىن پايدالانىلماي جاتقان جانە ەسەپكە الىنباعان جەرلەردى انىقتاۋ قاجەت.
بارلىق دەرەكتەر تسيفرلاندىرىلىپ, ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلۋى جانە جاريالانۋى ءتيىس.
بارلىق قولدانىستاعى ينسپەكتسيالارعا (جەر, ورمان, ۆەتەريناريالىق, ەكولوگيالىق, بالىق, جانە ت.ب.) تالداۋ جاسالۋى جانە ولاردى قايتا قۇرۋ, رەفورمالاۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءتيىمسىز جانە رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيدى.
مەملەكەتتىك ينسپەكتسيالاردى قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولاردى ەداۋىر نىعايتۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
باسقا ەلدەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا وسى ينسپەكتسيالاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرەتىن (مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسىندا – روسپريرودنادزور) جەكە تاۋەلسىز قۇرىلىم قۇرۋ تۋرالى ماسەلە زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى.
جەر ۋچاسكەلەرى تۋرالى بارلىق دەرەكتەردى قامتيتىن ەلەكتروندى جەر كاداسترىن ەندىرۋدى جەدەلدەتۋ كەرەك.
سەنات دەپۋتاتتارى وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر توپتاماسىن ەنگىزۋگە باستاما كوتەرەدى.
وڭىرلەر بولىنىسىندە جەرلەردى ناقتى ايقىنداي وتىرىپ, سۋارمالى جەرلەردى كەڭەيتۋ باعدارلاماسىن ەرەكشە باقىلاۋعا الۋ كەرەك. سۋ شارۋاشىلىعى, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولۋى ءتيىس. سۋ وبەكتىلەرىن رەتتەۋ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ ماسەلەلەرى شەشۋدى تالاپ ەتەدى.
جەردى جالعا الۋ قۇقىعى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ تولىق نىسانىنا اينالۋى ءتيىس.
- قارجىعا, ۇزاق مەرزىمدى جانە ارزان كرەديتتىك رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ بويىنشا كەشەندى مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ.
ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارىن تارتا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ, ەڭ الدىمەن, تەحنيكانى جاڭارتۋعا, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا, زاماناۋي يرريگاتسيالىق جۇيەلەرگە, زاماناۋي اگروتەحنيكالىق جابدىقتاردى وندىرۋگە جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن جاساۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سالانى اۆتوماتتاندىرۋعا جانە كومپيۋتەرلەندىرۋگە, لوگيستيكانى, ءونىمدى جيناۋ, ساقتاۋ مەن وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, وتاندىق ۆاكتسينالار مەن دارىلەردى شىعارۋدى دامىتۋعا, بيوكومبيناتتاردى سالۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بيوپرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ جۇيەسى جاڭا تاسىلدەرگە كوشۋدى تالاپ ەتەدى.
ماشينا مەن جابدىق جيناۋ جانە ءوندىرىستى تولىق وقشاۋلاۋدىڭ اراسىنداعى كەزەڭنىڭ ۋاقىتىن شەكتەۋ قاجەت.
سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى ءجيى وزگەرتىلەدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى سوڭعى 5 جىلدا 47 رەت وزگەرگەن. سۋبسيديالار ۋاقتىلى تولەنبەيدى. ولار ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن ەسكەرمەي بولىنەدى. سۋبسيديالاردى بەرۋ مەحانيزمى ايقىن ەمەس. سۋبسيديا بەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى زاڭدا ناقتى جازىلۋى ءتيىس. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەنى زاڭ اكتىلەرى دەڭگەيىندە رەتتەۋ قاتەلىك بولدى. وسى قاتەلىگىمىز ءبىز ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر. سۋبسيديالارعا سالىق سالىنباۋى كەرەك.
كرەديتتەر دە, سۋبسيديالار دا قازىرگى زامانعى ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىن ىنتالاندىرۋى ءتيىس. سونداي-اق عالامتورعا قولجەتىمدىلىگى بار بولسا, ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋعا كوشكەن شارۋاشىلىقتار مەن كاسىپورىندارعا عانا ءبولىنۋى كەرەك.
الەم نارىقتارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسەكەلەستىك ءىس جۇزىندە «سۋبسيديالار قاقتىعىسىن» بىلدىرەدى. سوندىقتان سۋبسيديالاردى كوبەيتە ءتۇسۋ قاجەت.
- قازاقستاندىقتار – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس ۇلتتىق بايلىعىمىز. اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى كادر تاپشىلىعى تۋرالى بىزگە جەر-جەردە ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر ءبىلىمدى, كاسىبي دايارلىعى مىقتى جاستار ءوز بولاشاعىن اۋىلمەن بايلانىستىرسا, اۋىلداعى ءومىردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى ايتارلىقتاي جاقسارعان بولار ەدى. ءبىز جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ مارتەبەسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەك. اگرونومداردىڭ, زووتەحنيكتەردىڭ, ۆەتەرينارلاردىڭ, ماشينيستەردىڭ, مەحانيزاتورلاردىڭ, ەلەكتر ماماندارىنىڭ, توكارلاردىڭ جاڭا لەگى كەلمەيىنشە, ءبىز اگرارلىق سالانى دامىتا المايمىز.
بەيىندى ينستيتۋتتاردىڭ جانە كوللەدجدەردىڭ نەگىزىندە اۋىلداعى ماماندار مەن فەرمەرلەر ءۇشىن تۇراقتى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى قاجەت.
سۋبسيديالاردىڭ بەرىلۋىن فەرمەر-
لەردىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىمەن, ولاردىڭ مامانداردى تارتا بىلۋىمەن, ولاردى تۇراقتى وقىتۋمەن بايلانىستىرۋ كادرلار دايىنداۋ سالاسىن ساپالىق جاعىنان جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ۇزدىك تاجىريبەمەن ءبولىسۋ بويىنشا سالالىق ورتالىقتاردى قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ءبىز قولدايمىز.
سونداي-اق «بولاشاق» باعدارلاماسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان كاسىپتەردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋگە ءتيىس. بۇل باعدارلاما بويىنشا كەمىندە 300 مامان دايارلاۋ قاجەت.
اگرارلىق جوو-لار مەن كوللەدجدەر زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. مامانداردى ءتيىمدى دايارلاۋ ءۇشىن ولارعا بىرىگۋ كەرەك, تەوريالىق ساباقتاردان گورى پراكتيكالىق ساباقتاردىڭ كوبىرەك بولۋى ءۇشىن ءوز جەر تەلىمدەرى مەن شارۋاشىلىقتارى بولۋى قاجەت. سۋبسيديالار كاسىپكەرلەردى كادرلار دايارلاۋعا بەلسەندى جاردەمدەسۋگە دە ىنتالاندىرۋعا ءتيىس. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن اكىمدىكتەر جانىندا كادرلاردى ماقساتتى دايارلاۋ ماسەلەلەرىن مونيتورينگتەۋ جانە رەتتەۋ جونىندەگى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيالار بولۋى مىندەتتى.
- ءونىم وتكىزەتىن تۇراقتى نارىقتى, ويلاستىرىلعان مەملەكەتتىك ساۋدا ساياساتىن, بيرجالىق ساۋدانى دامىتپاي اگرارلىق سەكتوردىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
جىل سايىن بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ماسەلەسى كوتەرىلەدى. بۇل ەكسپورتتى شەكتەۋگە, تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا جانە وندىرۋشىلەردىڭ اپتا سايىنعى جارمەڭكەلەرىنە قاراماستان ورىن الىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا كوبىنە ۇساق تاۋار وندىرىلەتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, ونىمدەردى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قويما ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا قاراجات قاجەت. سوندا فەرمەرلەر ءونىم باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا الىپ كەلەتىن قايتا وڭدەۋ قاجەتتىگىنەن قاۋىپتەنبەيتىن بولادى جانە بىرتىندەپ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتادى.
باعانى رەتتەۋ تەك الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتەرگە قاتىستى بولۋى ءتيىس. باسقا ازىق-ت ۇلىكتەر بويىنشا مۇنداي پراكتيكادان ساۋدا جانە يمپورت سالاسىنداعى نەعۇرلىم ۇتىمدى ساياسات ەسەبىنەن بىرتىندەپ باس تارتۋ قاجەت.
وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىنداعى دەلدالداردىڭ سانىن قىسقارتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋعا ءتيىسپىز. باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى وندىرۋشىگە تاۋاردى دۇكەنگە دەيىن ەڭ قىسقا جولمەن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ كەرەك.
ەۋرازيالىق تاۋار بيرجاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ مول اسسورتيمەنتىن ساتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, كوپتەگەن مامىلە بيرجادان تىس ءوتىپ جاتىر. مامىلەلەردىڭ جاريالىلىعىن ارتتىرۋ جانە ۇسىنىمدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن نەعۇرلىم وبەكتيۆتى باعا بەلگىلەۋ پروتسەسىن دامىتۋ ماقساتىندا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بيرجاعا شىعۋىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن دايىنداۋ قاجەت.
ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن بىزگە شەتەلدەردە جانە ءبىرىنشى كەزەكتە قىتاي مەن رەسەيدە كاسىبي ساۋدا وكىلدىكتەرى قاجەت. قحر-مەن ەركىن ساۋدا تۋرالى شارت جاساسۋ, ەكسپورتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ كەرەك.
- ىشكى نارىقتى قورعاۋ.
ءىس جۇزىندە بارلىق ەلدەر ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا شەكتەۋ قويۋ مەحانيزمدەرىن قولدانادى. ءبىزدىڭ ەكسپورتتاۋشىلارىمىز بۇل پراكتيكامەن جاقسى تانىس. دسۇ-نىڭ ەرەجەلەرىنە قايشى كەلمەيتىن بارلىق ىقتيمال تەتىكتەردى, ونىڭ ىشىندە تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن پايدالانۋ كەرەك. ىشكى وندىرۋشىلەر ءتارتىبى جانە ىشكى نارىققا ساپاسىز تاۋارلاردىڭ ەنۋىنە بوگەت بولاتىن تاۋاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى توسقاۋىلدارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار ساۋلىعىنىڭ ستاندارتتارىن بەكىتەتىن, ولاردىڭ ساقتالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ قوياتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتەدى. وسى ماقساتتاردا مەملەكەتتىك باعدارلاما فەرمەرلەردى قولدايتىن اۋقىمى كەڭ شارالاردى قاراستىرۋى ءتيىس.
- جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ
اۋىلدىق جەرلەردەگى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بازاسىندا ءتيىمدى شەشىلەتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جاڭا قارجى-ەكونوميكالىق ۇلگىسى قاجەت. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تازا اۋىز سۋعا, جاقسى جولدارعا, مەكتەپتەرگە, اۋرۋحانالارعا, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىنا قولجەتىمدىلىككە بايلانىستى. ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىڭ تابىس بولىگىن ارتتىرۋ, اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, باسقارۋدىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتۋ – وسى باعىتتاعى قاجەتتى قادامدار.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسقارۋ مەن اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن تۇتاستاي قايتا قاراۋ قاجەت. باعا ينديكاتورلارىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋ كەرەك.
- اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن مەملەكەتتىك قولداۋ.
تەك جوعارىدا ايتىلعان بارلىق شارالاردى بەكىتكەننەن كەيىن سالانى مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن قويۋعا بولادى.
دسۇ شەڭبەرىندە قازاقستان سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن جەتكىزە الادى, بىراق قازىرگى تاڭدا 5 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەاەو بويىنشا سەرىكتەستەرىمىزدە ول 10-15 پايىزعا جەتكەن (رەسەي, بەلارۋس). ونى ۇسىنۋ تەتىكتەرى وبەكتيۆتى, ىنتالاندىرۋشى, ناتيجەگە جۇمىس ىستەيتىن جانە باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس.
سالانىڭ ماسەلەلەرىن ەستۋ جانە وعان دەن قويۋ
سەناتتا پارلامەنتتىك تىڭداۋلارعا دايىندىق بارىسىندا فەرمەرلىك وداقتار مەن اگرارلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ توپتاماسى وتكىزىلدى. مال وسىرۋشىلەرمەن جانە ەتتى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرىمەن, ءسۇت پەن قۇس ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن, استىق وندىرۋشىلەرمەن, كارتوپ پەن كوكونىس وسىرۋشىلەرمەن, ماي جانە بالىق شارۋاشىلىعى ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرىمەن, سۋ شارۋاشىلىعى مەن ينۆەستيتسيالىق كومپانيالاردىڭ, عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرىمەن جان-جاقتى ماڭىزدى سۇحباتتار ءوتتى.
ءبىز ءوز سالاسىنىڭ ناعىز بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندارى, ءوز ەلىنىڭ ناعىز جاناشىرلارىمەن كەزدەستىك. وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە دايىن قازاقستاننىڭ ناعىز پاتريوتتارىمەن اڭگىمەلەستىك.
ولار سەناتقا شاعىمدانۋ ءۇشىن كەلگەن جوق, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن قازىرگى جاعدايدان شىعارۋ جولدارىن ىسكەرلىك تۇرعىدان تالقىلادىق.
بۇل كەزدەسۋلەر قاراپايىم اقيقاتقا تاعى دا كوزىمدى جەتكىزدى – مەملەكەت پەن بيزنەس, بيلىك پەن قوعام اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتپايىنشا, ءبىز ەلىمىزدە ەشتەڭەنى كوركەيتە المايمىز.
* * *
اۋىل شارۋاشىلىعى – تەك قانا بيزنەس ەمەس, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى, اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەكپەن قامتۋ سالاسى عانا ەمەس, بۇل – ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى, ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى. سوندىقتان ءبىز بارلىق شەشىمدەردى مۇقيات سارالاۋعا ءارى تەرەڭ وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە ءتيىسپىز.
قازاقستان – ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز. بارشامىز ول ءۇشىن اتا-بابامىزدىڭ جانە بالالارىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپتىمىز.
بىزگە سىرتتان كەلەتىن جاۋ جوق. ءبىز ەشقاشان, ەشكىمگە ءبىر سۇيەم دە جەر بەرمەيمىز.
ءبىزدىڭ نەگىزگى جاۋىمىز – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى, ساۋاتسىزدىق, شەشىم قابىلداۋداعى اسىعىستىق, قاعاز ەسەپتىلىكتە ءىستىڭ ءمان-جايىنا دۇرىس باعا بەرە الماۋ جانە قازىرگى زاماننىڭ كۇندەلىكتى سىن-تەگەۋرىندەرىنە يكەمدىلىكپەن جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتتىلىكتىڭ بولماۋى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا وزگەرىستەر قاجەت.
اۋىلدارىمىز سول وڭ وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىر.
داريعا نازارباەۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى
