قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 56-شى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسى اياسىنداعى پانەلدىك پىكىرتالاسقا قاتىسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «گەوگرافيالىق ورنالاسۋدىڭ ماڭىزى: ورتالىق ازيانىڭ قازىرگى جاعدايى» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى گەوساياسي تۇرعىدا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ اتقارىپ جاتقان شارۋالارىنا كەڭىنەن توقتالدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ اۋعانستاندا بەيبىتشىلىك ورناتۋ جونىندەگى باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اۋعانستانعا كورسەتەتىن گۋمانيتارلىق كومەگى جونىندە بايانداپ بەردى. ءبىلىم باعدارلاماسى اياسىندا بۇل ەلدىڭ 1000 ستۋدەنتىنىڭ قازاقستاندا ءبىلىم العانىن, بۇگىندە ول باعدارلامانىڭ قايتا جالعاسىن تاپقانىن نازارعا الدى.
سونداي-اق قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان بولىنەتىن اۋعان əيەلدەرىنە ارنالعان گرانتتارعا توقتالىپ, «ورتالىق ازيا جəنە اۋعانستان» فورماتىنىڭ ايماقتاعى تۇراقتىلىققا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن اتاپ ءوتتى.
The Economic Times گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, اتالعان پانەلدىك پىكىرتالاستا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناتۋ جونىندەگى قازاقستان باستامالارىنا توقتالعان باسىلىم ەلىمىزدىڭ ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن دا جوعارى باعالادى. The Economic Times گازەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام قازاق حالقىنىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگىن انىق اڭعارتادى.
Euractiv اگەنتتىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستان
ءرولى جونىندەگى سوزىنە ەكپىن بەردى. پىكىرتالاس كەزىندە ق.توقاەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساياسي استارى جوق, ەكونوميكالىق جوبا ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق 182 ميلليون تۇرعىنى بار ايماقتى قامتىعان بۇل ۇيىمنىڭ شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋداعى الەۋەتى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى ريچارد حااستىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ميۋنحەن كونفەرەنتسياسىندا وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قاتىستى قۇندى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستان پرەزيدەنتى پانەلدىك پىكىرتالاستىڭ نەگىزگى مازمۇنىن ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
«ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ سىندارلى ءارى سالماقتى ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ول ورتالىق ازيا تاقىرىبىندا, سونداي-اق ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار تۇرعىسىندا بايانداپ بەردى. وسى ورايدا رەسەيمەن جانە قىتايمەن بايلانىس توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇستانىمى بۇگىنگى پانەلدىك پىكىرتالاستىڭ تاقىرىبىنا تولىق سايكەس كەلدى. وسىنىڭ نەگىزى رەتىندە وڭىرلىك ءوزارا قارىم-قاتىناسقا تولىق باعا بەرىلدى. پرەزيدەنت مىرزا ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق ءارى ساياسي دامۋىنداعى قازاقستاننىڭ ءرولى تۋرالى اتاپ ءوتتى. پانەلدىك پىكىرتالاس قاتىسۋشىلارىنا الەمدىك ساحناداعى قازاقستاننىڭ باستامالارى مەن ۇستانىمىن تولىقتاي ءتۇسىندىردى», دەدى ر.حااس.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ەرلان قاريننىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ساراپشىلاردىڭ ورتالىق ازياداعى پروتسەستەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ ايماقتىق جانە حالىقارالىق پروتسەستەردە الاتىن ەرەكشە ورنىن كورسەتىپ وتىر.
«ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا العاش رەت قازاقستان باسشىسى قاتىسىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىرىنشى رەت ورتالىق ازياعا ارنالعان ارنايى پانەلدىك پىكىرتالاس ۇيىمداستىرىلدى. بۇل الەمدىك ساراپشىلار تاراپىنان ورتالىق ازيادا, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا بولىپ جاتقان پروتسەستەرگە قىزىعۋشىلىق ارتقانىن بايقاتتى. جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنە قويىلعان سۇراقتار ءتۇرلى تاقىرىپتاردى قامتىدى. وسى ورايدا ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, سيريا مەن اۋعانستانداعى قازىرگى جاعداي, ورتالىق ازيانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋى, الپاۋىت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس, سونداي-اق كوروناۆيرۋسقا قاتىستى سۇراقتار قويىلدى. سەبەبى بۇگىندە جالپى حالىقارالىق جاعداي اقش, رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى الىپ مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى. ءدال وسى جاعدايدا قازىر نەگىزىنەن قازاقستان عانا اتالعان الىپ مەملەكەتتەرمەن ءتيىستى قارىم-قاتىناس قۇرعان. پىكىرتالاستا بۇل سۇراقتاردىڭ قامتىلۋى وسىمەن بايلانىستى», دەيدى ەرلان قارين.
قاۋىپسىزدىك جونىندەگى بۇل جيىن قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى. اسىرەسە, تاياۋ شىعىستىڭ تىنىشى قاشىپ, اۋستراليانى ءورت جالماپ, قىتايدان شىققان ۆيرۋس حالىقتى قىناداي قىرىپ جاتقاندا الەم ەلدەرى ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋى» ءتيىس. جيىن بارىسىندا اتالعان ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى.
ايتسە دە, جەر جاھاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسىندا ايتىلعان تۇشىمدى ويلار مەن پىكىرلەرگە ەمەس, اقش – قىتاي – ەۋروپا ۇشتىگىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا اۋدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۇستانعان ساياسات ترانساتلانتتىق قارىم-قاتىناسقا سىزات تۇسىرگەن-تۇعىن. اق ءۇي باسشىسىنىڭ پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋى, يران كەلىسىمىنەن باس تارتۋى سەكىلدى ماسەلەلەر «قارت قۇرلىقتىڭ» شەنەۋنىكتەرىن تىعىرىققا تىرەگەندەي كورىنگەن-ءدى.
ەكىنشىدەن, قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى دا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە سالقىنىن تيگىزىپ ۇلگەردى. «ەكى تۇيە سۇيكەنسە, اراسىندا شىبىن ولەدى» دەمەكشى, ەكى الپاۋىت دەرجاۆانىڭ ەكونوميكالىق الاڭدا «شەكىسىپ» قالۋى دامۋشى ەلدەرگە وڭاي ءتيىپ جاتپاعانىنا بۇكىل الەم كۋا.
ۇشىنشىدەن, ەۋروپانىڭ باسىندا دا ءبىر قۇرلىققا جەتەرلىك ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن, تاياۋ شىعىستان اعىلعان بوسقىنداردىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە تۇپكىلىكتى شەشىلگەن جوق. تاياۋدا ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقپەن ات قۇيرىعىن كەسىستى. ونىڭ ۇستىنە, شىعىس بلوكتىڭ احۋالى ءالى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. اسىرەسە, قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن «15+1» فورماتىنداعى بايلانىسقا ەكپىن بەرۋى دە «قارت قۇرلىقتىڭ» ساياساتكەرلەرىن الاڭداتادى. جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانداي, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىندە پوپۋليستەر پارتياسىنىڭ بەدەلى ارتىپ كەلەدى. بۇل دا قۇرلىقتاعى احۋالدى كۇردەلەندىرە ءتۇستى.
قىسقاسى, جيىن بارىسىندا اتالعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى جان-جاقتى تالقىلاندى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا گەرمانيا پرەزيدەنتى فرانك شتاينمايەر بىرقاتار ماسەلەنى ءسوز ەتىپ, اقش-تىڭ كەيىنگى ساياساتىن تۇيرەي كەتتى. ف.شتاينمايەر الەمدەگى سەنىمسىزدىك پەن تۇراقسىزدىققا اقش, قىتاي جانە رەسەيدى ايىپتادى.
ءوز كەزەگىندە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو اق ءۇي ۇستانعان ساياسات جەمىسىن بەرىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. «ترانساتلانتتىق وداقتىڭ اقىرى تۋرالى پىكىردىڭ اسىرا سىلتەۋ ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. باتىس جەڭىسكە جەتىپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز», دەدى ول جيىن بارىسىندا.
اقش-تىڭ قورعانىس ءمينيسترى مارك ەسپەر دە شىعىستان كەلەتىن قاۋىپ تۋرالى ەسكەرتتى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قىتايدىڭ حۋاۆەي كومپانياسىن نارىعىنا ەنگىزۋدى كوزدەيتىن ەلدەر بۇدان بىلاي امەريكالىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ كومەگىنە جۇگىنە المايتىنىن جەتكىزىپ, سەس كورسەتتى. الايدا اق ءۇيدىڭ وكىلدەرى قىتايعا قاتىستى قانداي پىكىر بىلدىرسە دە, ەۋروپانىڭ ساياساتكەرلەرى ۇندەگەن جوق.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا رەسەيدىڭ اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ىقپالى ءسوز بولعان. Facebook جەلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مارك تسۋكەربەرگ الداعى ۋاقىتتا كومپانياسىنىڭ فەيك جاڭالىقتارمەن كۇرەسۋدى كۇشەيتەتىنىن مالىمدەدى. ال فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە قاتىستى كوزقاراسى قاتە ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, تاعى ءبىر قىرعي-قاباق سوعىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن رەسەي جانە ونىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, ميۋنحەن كونفەرەنتسياسى الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتىپ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزىن پاش ەتتى. سونداي-اق اتالعان جيىندا ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ كوپتىگى, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا كەلىسپەۋى تۇراقسىزدىقتىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالعانى ءسوز بولدى.
