قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا بانك سەكتورىن قولداۋعا ۇلتتىق قوردان قانشا اقشا بولىنگەنىن جانە ونىڭ قايتارىلۋ كەستەسىن تۇڭعىش رەت جاريا تۇردە مالىمدەدى. ساراپشىلار بۇل فاكتورعا «ەكى تاراپتىڭ ءبىر-بىرىمەن اجىراسۋ ءۇردىسى» دەپ باعا بەردى.
ۇلتتىق قور مەن بانكتەر اراسىنداعى ينتەرۆەنتسيا 2008 جىلى باستالدى. سول جىلدارداعى كومەك جاھاندىق داعدارىستىڭ تەرىس سالدارىن ازايتۋ ءۇشىن مەملەكەتتە بانك قۇرىلىمىن ءتۇزۋشى ءتورت بانككە بەرىلگەن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بانك تاريحىنا «تاڭداۋلى تورتتىك» بولىپ ەنگەن ءتورت بانكتىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋعا 476,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇگىنگە دەيىن ونىڭ 415 ملرد تەڭگەسى قايتارىلعان. «بەرىلگەن قاراجات پەن قايتارىلعان سوما اراسىنداعى ايىرماشىلىق بتا بانكىنىڭ اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەرىن ەكى قايتا قۇرىلىمداۋ ناتيجەسىندە پايدا بولدى» دەپ ءتۇسىندىردى اگەنتتىك وكىلدەرى.
2017 جىلدان باستاپ قازكومدى قالپىنا كەلتىرۋ شەڭبەرىندە پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى (قكب) بتا بانكىنىڭ پروبلەمالىق اكتيۆتەرىن ساتىپ
الدى.
الىنعان قاراجات ەسەبىنەن بۇل قارجى ينستيتۋتى (بتا) قازكوم الدىنداعى 2,4 ترلن تەڭگە قارىزىنىڭ وتەۋىن جۇرگىزدى. قكب-نى ساۋىقتىرۋ جانە ونى كەيىننەن حالىقتىق قورعا قوسۋ سالىمشىلار مەن وزگە دە كرەديتورلاردىڭ 4 ترلن تەڭگەسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2017 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا لايىقتىلار ءتىزىمى تاعى ءبىر بانكپەن تولىقتى. «نەگە 5 بانك, وزگەلەر شە؟» دەگەن سۇراققا ۇلتتىق بانك وكىلدەرى «ولاردىڭ ۇلەسىنە نەسيە قورجىنىنىڭ 30%-دان استامى جانە سالىمشىلاردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دەپوزيتتەرىنىڭ 25 پايىزى كىرەدى» دەپ تۇسىندىرگەن.
ۇلتتىق قور وسىدان 19 جىل بۇرىن, 2001 جىلى قۇرىلىپ, 2009 جىلعا دەيىن پايداعا جۇمىس ىستەدى. سول جىلدارى ۇلتتىق قوردىڭ جيناعى 77,2 ملرد دوللارعا جەتتى. كەيىنگى جىلداردا ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى ازايا بەردى. ۇكىمەت قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى «دىمكاس» بانكتەرگە ءۇستى-ۇستىنە ۇلتتىق قوردان قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىردى. قازىر ۇلتتىق قورداعى قارجى – 58,2 ملرد دوللار. جوسپار بويىنشا بيىل 90 ملرد دوللار بولۋى ءتيىس ەدى. «2020 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,9 پايىزعا كەمىدى» دەگەن اقپاراتتى ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى تاراتتى.
بيىل ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 2,4%-عا ازايىپ, 30,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 31,3 ملرد دوللارعا تەڭ ەدى.
ء ماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان بارلىباەۆ اقپان ايىنىڭ باسىندا قازاقستاندىق بانكتەر قولداۋعا بولگەن قاراجاتتان پايدا كورەتىنىن, ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان سومانى باعىتتاۋدىڭ ماقساتى قارجى سەكتورىن ساۋىقتىرۋ جانە قاراجاتتى ەكونوميكاعا باعىتتاۋعا ءتيىس ەكەنىن, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدىڭ جاعدايى مەن شارتتارى ەكونوميكانى دا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دە قاناعاتتاندىرمايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل پىكىردى كەزىندە ۇلتتىق بانكتى باسقارعان وراز جاندوسوۆ تا قولدادى. «ۇكىمەتتىڭ قولىندا بانكتەردىڭ قارىزدى قاشان قايتاراتىنى تۋرالى ارنايى كەستە بارىن ەندى بىلدىك. بۇل اقشانى قايتارۋمەن كىم اينالىسادى؟ ونى باقىلاۋ كىمنىڭ قۇزىرەتىندە؟ اقشانى كىم قايتارادى, قالاي قايتارادى؟ قايتارىلعان اقشا قايدا جۇمسالادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بولۋى ءتيىس» دەيدى وراز جاندوسوۆ. ۇلتتىق بانك تە, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى دە بانكتەر اقشا قايتارادى دەگەندى وتكەن اپتادان باستاپ جۇقالاپ ايتا باستادى. قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ پايىمىنشا, ەكى تاراپتىڭ اراداعى الىس-بەرىس تۋرالى تۋرالى ەسەپ بەرۋى ءبىر-بىرىنەن ىرگە ءبولۋىنىڭ باسى. بانكتەردى جەكە-مەنشىكتىڭ قاراۋىنا بەرۋ ساياساتى ءوزىن-ءوزى اقتامادى. سەبەبى نە دەيسىز عوي؟ ەكونوميكانىڭ 60 پايىزى – مەملەكەتتىڭ قولىندا. ال ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋى ءتيىس بانكتەردىڭ 100 پايىزى جەكەنىڭ قولىندا. قارجىگەر ءسوز اراسىندا كەز كەلگەن ينۆەستور بەلگىلى ءبىر سالاعا قارجى قۇيعاندا ونىڭ ستراتەگيالىق جانە كوممەرتسيالىق سيپاتىن ەمەس, كەرى اسەرىن دە الدىن الا ويلاۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, الەمدە قازاقستان سياقتى بانك سالاسىنا ۇستەمەلەتىپ قارجى اۋدارىپ, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتپەيتىن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. ءبىر كەزدەرى وتاندىق بانكتەر شەتەلدىك قارجى الپاۋىتتارىنان العان اقشالارىن ايتىپ, جالپاق جۇرتتان ءسۇيىنشى سۇراعان. ال قارىزدى قايتارار كەزدە جەر شۇقىپ قالعان. جارعىلىق كاپيتالى از بانكتەر الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە دە تىعىرىققا تىرەلگەن جوق. ەگەر شاعىن بانكتەر قازىرگى الىپ بانكتەرگە جۇتىلىپ كەتەتىن بولسا, ايماقتار ينۆەستيتسيادان قۇر قالادى. سەبەبى جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بارلىعى قارجىلىق قولداۋدى شاعىن بانكتەردەن كورىپ وتىر. ءىرى بانكتەر نەگىزىنەن يمپورتتى ىنتالاندىرىپ, تۇتىنۋ نەسيەلەرىن ۇلەستىرۋمەن عانا اينالىسادى. «ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى ۇلتتىق بانكتىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەر ارقىلى نەسيەگە بەرگەن قارجىسىن بويىنا سىڭىرە الماي, كەيبىر كەزدەرى قۇسىپ جاتىر. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قاراۋ كەرەك. سەبەبى بانكتەر ءوندىرىستىڭ نەمەسە ەكونوميكانىڭ ءبىر ەلەمەنتى عانا. وزبەكستاندا بانكتەردىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتىڭ قولىندا. ەكونوميكانى قارجىلاندىراتىن سۋبەكتىلەر ونىڭ قىزىعىن عانا ەمەس, جاۋاپكەرشىلىگىن دە سەزىنۋى ءتيىس. بانكتىڭ اكتسيونەرلەرى تۋرالى مالىمەتتەر ايىنا قىرىق قۇبىلادى. ەندىگى جەردە بانكتەردەن قارىزدى قايتارۋ ماسەلەسى مەملەكەت ءۇشىن قيىن بولا ما دەپ ويلايمىن» دەيدى ءىلياس يساەۆ.
تاۋەلسىز ەكونوميست الەكساندر ءيۋريننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە جالپى سيپاتقا يە جانە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. باسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق قور مەن بانكتەردى بىردەن اجىراتىپ جىبەرۋگە بولمايدى.
ۇكىمەت بانكتەردى قولداۋدان باس تارتۋدىڭ كەزى جەتكەنىن بىلەمىز. بىراق ونى نەدەن باستاۋ كەرەگى ازىرگە تۇسىنىكسىزدەۋ. وسى رەتتە ساراپشىلار ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن جانە تومەندەگى جايتتاردى قاپەرگە الىپ ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, كوپ جاعدايدا قارجى ينستيتۋتتارىنا كومەك بيۋدجەت شىعىستارى رەتىندە قاراستىرىلمايدى. مەملەكەتتە ۇلتتىق قوردان بولگەن قارجىنى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە ينۆەستيتسيالاۋ نەمەسە ۇلتتىق بانكتىڭ رەسۋرستارىن (مىسالى, قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىق قورى ارقىلى) پايدالانۋ ارقىلى «تولتىرۋ» مۇمكىندىگى بار. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا بانكتەر ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىن قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە قارجىلاندىرىلىپ كەلدى.
«ۇلتتىق بانك قازاقستاندىق بانكتەرگە قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرىنىڭ جويىلاتىنى تۋرالى ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ العان دۇرىس» دەيدى الەكساندر يۋرين.
ساراپشىلار اراسىندا «قازاقستاندىق بانك سەكتورى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا قابىلەتتى مە؟» دەگەن سۇراق ءجيى تالقىلاناتىن. شىنىندا دا, ءىس جۇزىندە قارجى ينستيتۋتتارى كوپتەگەن جىلدار بويى مەملەكەتتىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن رەسۋرستاردى ءوز پايداسىنا قايتا ءبولىپ كەلەدى. ا.ءيۋريننىڭ پىكىرىنشە, بانكتەردى ەل ەسەبىنەن ودان ءارى «تاماقتاندىرا» بەرۋ ولاردىڭ ءوز بەتىنشە تىعىرىقتان شىعۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ كەلدى.
قارجىگەر ەرلان يبراگيم سوڭعى 11 جىل ىشىندە مەملەكەت قارجى ينستيتۋتتارىنا 56 ملرد اقش دوللارىن كومەك رەتىندە بەرگەنىن, بۇل قارجىنىڭ بارلىعى بىردەي قايتارىلمايتىنىن جانە بەلگىلى شارتتارمەن بەرىلگەنىن ايتتى. بۇل بانكتەرگە قانشا كومەكتەسسە دە, ولار ءبارىبىر شىعىنمەن جۇمىس ىستەي بەرەتىنىن بىلدىرەدى. «بيۋدجەت تاپشىلىعى ارتىپ كەلەدى, قارجى مينيسترلىگى ونى ازايتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. بيۋدجەتتە قارجى ينستيتۋتتارىنا كومەكتەسۋگە مۇمكىندىك جوق. بانكتەرگە كومەك بۇرىنعىداي ۇلتتىق قوردان ەمەس, ۇلتتىق بانكتەن نەمەسە ونىڭ اكتسيونەرلەرى ەسەبىنەن بەرىلۋى كەرەكتىگىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى نازاردا ۇستاۋ كەرەك», دەيدى ەرلان يبراگيم.
ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويۋ پرەزيدەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ تاباندىلىعى مەن قۇزىرەتىنە سىن بولماق. 2020 جىلدان باستاپ ەلگە شەتەلدىك بانكتەر كەلە باستايدى. بۇل قارجى نارىعىنداعى ويىنشىلارعا مامانداردى بىلىكتىلىگىنە قاراپ ىرىكتەۋگە جانە ىرىكتەلىپ شىققان جوبالاردى عانا قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, بانكتەر مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز ءومىر سۇرۋگە دايىن. «بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ پروۆيزيالار مەن كاپيتالدى جەتكىلىكتى تۇردە قۇرۋ ارقىلى جالعاسا بەرەدى. ءبىز ونىڭ تەتىكتەرىن 2020 جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ سوڭىنا دەيىن ازىرلەيمىز. 2020 جىلدان باستاپ بانك جانە ساقتاندىرۋ سەكتورلارىندا تاۋەكەلدەرگە نەگىزدەلگەن قاداعالاۋ (تكن) تولىق كولەمدە ەنگىزىلەدى. بۇل بانك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.
سونىمەن بىرگە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى ارقىلى نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ شارالارى ۇسىنىلماق. قارجى رەتتەۋشىسى الداعى ۋاقىتتا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋدىڭ تەز وسۋىنە جول بەرمەۋگە باسىمدىق بەرەدى. م.ابىلقاسىموۆا ەسكە سالعانداي, 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋدەگى تاۋەكەلدەردى شەكتەيتىن زاڭنامالىق نورمالار كۇشىنە ەندى. «اگەنتتىك تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋدىڭ قارقىندى ءوسۋىن شەكتەۋ ءۇشىن قابىلدانعان رەتتەۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاۋدى جالعاستىرادى», دەپ ءسوزىن جالعاستىردى م.ابىلقاسىموۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اگەنتتىك حالىقتىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسىنىڭ شامادان تىس ارتۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قوسىمشا رەتتەۋ شارالارىن قابىلدايدى. «مەملەكەت باسشىسى قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ءبىز بۇل قۇجاتتىڭ جوبالىق نۇسقاسىن 2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ازىرلەيمىز» دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.
اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر مەن كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ كەشەندى شارالارى ازىرلەنىپ, ساقتاندىرۋ جانە باعالى قاعازدار نارىعىندا رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ جانە جاڭا قارجى قۇرالدارىن دامىتۋ بولىگىندە زاڭنامالىق قاجەتتى وزگەرىستەر دايىندالادى. ءتيىستى زاڭ جوباسىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇكىمەتكە ەنگىزۋ جوسپارلانعان.
قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ۇلتتىق قوردان اجىراۋ پروتسەسىنىڭ ىشكى نارىققا اسەرى تۋرالى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ء«بارى جاقسى بولادى» دەسە, ساراپشىلار ۋايىمدايدى. «الاڭداماڭدار» دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ وتىرعاندار الاڭداماۋعا سەبەپ بولاتىن فاكتوردى ايتپاي وتىر.
الماتى
