مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەتكە 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋگە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
اتالعان تاپسىرمانى قاراۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن 25 ادامنان تۇراتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى.
جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن, ىقتيمال سىن-تەگەۋرىندەردى, حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەدى, بجزق تۇراقتىلىعى بويىنشا الدىن الا اكتۋارلىق ەسەپتەر نازارعا الىندى.
ازىرلەنگەن تاسىلدەردى جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قولدادى, ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس ماقۇلدادى جانە «وسى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدەگى العاشقى قادام» رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقۇلداۋىن الدى.
«بۇگىنگى تاڭدا بجزق-دا 1,4 ملرد تەڭگە جيناقتار مەن 9,9 ملن زەينەتاقى شوتى بار. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ 53%-ىنىڭ كولەمى 500 مىڭ تەڭگەدەن از سومانى قۇرايدى, 16%-ى – 500 مىڭنان 1 ملن تەڭگەگە دەيىن, 15%-ى 1 ملن تەڭگەدەن 2 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سوما. وسىلايشا, سالىمشىلاردىڭ 84%-ىندا جيناق كولەمى 2 ملن تەڭگەدەن از», — دەدى ب. نۇرىمبەتوۆ.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ۇسىندى. ول ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. بىرىنشىدەن — قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى وتە جاس. بار بولعانى 21 جىل تولدى. جالپى العاندا, دامىعان ەلدەردە زەينەتاقى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 35-40 جىل قاجەت. ەكىنشىدەن — حالىق تابىسىنىڭ تومەن دەڭگەيى. ۇشىنشىدەن — زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تولەنبەۋى. بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 100 مىڭ كاسىپكەر ءوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن زەينەتاقى جارنالارىن تولەمەيدى. 2,7 ملرد تەڭگە قارىز بار. تورتىنشىدەن — ينۆەستيتسيالىق كىرىستەر تيىسىنشە ۇلعايىپ جاتقان جوق.
جۇمىس توبى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىندى.
ءبىرىنشى سانات – تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە قىمبات ەمگە (جەكە تىزبە بويىنشا) زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلاتىن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار – بۇل «جەتكىلىكتىلىك شەگىنەن» اساتىن زەينەتاقى جيناقتارى بار بجزق سالىمشىلارى.
بۇل رەتتە بجزق «جەتكىلىكتىلىك شەگىن» ءاربىر جاس ءۇشىن, ەرلەر مەن ايەلدەر بويىنشا جەكە ەسەپتەگەن. جاستاۋ ادامداردىڭ جيناقتاۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن بولاشاق ەڭبەك قىزمەتىنىڭ كەزەڭى (زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەنگە دەيىن) نەعۇرلىم ۇزاق بولاتىنى نازارعا الىندى. بجزق ۇسىنعان «جەتكىلىكتىلىك شەگى» جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە تۇراقتى قاتىسىپ كەلەتىن ورتاشا ستاتيستيكالىق سالىمشىدا (ياعني زەينەتاقى جارنالارىن تۇراقتى تۇردە تولەپ وتىراتىن ادامدا) جاڭا جارنالار مەن ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەبىنەن ءومىر بويعى تولەمدەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى سوماعا دەيىن كەيىننەن تولىقتىرۋى ارقىلى جينالۋعا ءتيىس زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ەڭ تومەنگى شەگى بولىپ تابىلادى. سالىمشىنىڭ جاسى كىشى بولعان سايىن, «جەتكىلىكتىلىك شەگى» سوعۇرلىم تومەن بولادى.
مىسالى, 40 جاستاعى سالىمشى ءۇشىن (ورتاشا ەڭبەك ءوتىلى 18-20 جىلدى قۇرايتىن) جيناقتاۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى: ەرلەر ءۇشىن 6,9 ملن تەڭگەنى جانە ايەلدەر ءۇشىن 9,8 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. 63 جاستاعى سالىمشى, ياعني, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن ادام ءۇشىن بۇل شەك ەرلەر ءۇشىن 8,2 ملن تەڭگەنى جانە ايەلدەر ءۇشىن شامامەن 10,1 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.
ەكىنشى سانات – بۇل زەينەتكەرلەر, ولارعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە قىمبات ەم ءۇشىن ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ 50%-ىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى. وسى رەتتە مىندەتتى شارت – جوعالعان تابىستى 40%-دان تومەن ەمەس دەڭگەيدە الماستىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زەينەتاقىنىڭ (بازالىق, ىنتىماقتى جانە جيناقتاۋشى) مولشەرى بولىپ تابىلادى, بۇل حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى.
«بۇل ۇسىنىستار مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتىلدى. پرەزيدەنت “بۇل ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدەگى العاشقى قادام” جاسالعانىن اتاپ ءوتىپ, وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان بارلىق جيناقتاردى ۇلەستىرۋ ەمەس, ويتكەنى ولار ازاماتتارىمىزدىڭ قارتتىعىن لايىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. مەملەكەت باسشىسى “كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەس, قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ باسىمدىعىندا قالۋى ءتيىس» ەكەنىن ايتتى», — دەدى ب. نۇرىمبەتوۆ.
جۇمىس بەرۋشىنىڭ 5% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ازىرلەنۋدە. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, سونداي-اق, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بەرىلەتىن ازاماتتار توبىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاساتىن بولادى.
جۇمىسكەردىڭ پايداسىنا تولەنۋگە ءتيىس جۇمىس بەرۋشىنىڭ 5% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ مەرزىمى 2020 جىلدان 2023 جىلعا اۋىستىرىلدى. وسىلايشا, قازاقستاندا مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلاتىن بولادى.
«بۇگىندە مەملەكەت 2,2 ملن ادامعا تولەيدى. بۇل شامامەن 2,4 ترلن تەڭگە. مەملەكەت جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن شىعاتىن جانە ينۆەستيتسيالىق تابىسى ينفلياتسيادان اسپايتىن ادامدارعا كەپىلدىك تولەيدى. قىزمەتكەردىڭ ءوزى ءوز جالاقىسىنىڭ 10% تولەيدى. تۇجىرىمدامادا جۇمىس بەرۋشىلەر دە قىزمەتكەرلەرگە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا 5% جيناقتاۋشى جارنالار تۇرىندە جاۋاپكەرشىلىك العانى ايتىلعان. زاڭ قابىلداندى جانە 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنۋى ءتيىس ەدى. الايدا پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرى مەن ۇندەۋلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنىڭ قابىلدانۋىن 2023 جىلعا اۋىستىردى», — دەدى ب. نۇرىمبەتوۆ.
جول كارتاسىنىڭ جوباسىندا ەڭ تومەنگى كەپىلدىكتەر جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ (ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرىن جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزدى كورسەتكىشتەردى ايقىنداۋ ادىستەمەسىن قوسا العاندا) جانە ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىنى ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار كوزدەلگەن.
«ەڭ تومەنگى كەپىلدى زەينەتاقىنى ەنگىزۋ دە زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسىندا جازىلعان. بۇل - وتە ماڭىزدى. 1998 جىلدان باستاپ ءبىز جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتىك. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت تولەيتىن ىنتىماقتى نەمەسە ەڭبەك زەينەتاقىسىن 1998 جىلعى قاڭتارعا دەيىن كەمىندە 6 اي جۇمىس ءوتىلىن جيناعان ازاماتتار الادى. مۇنداي ادامدار جىل وتكەن سايىن ازايۋدا. قازىرگى تاڭدا زەينەتكە 1957 جىلى تۋىلعان ەر ازاماتتار شىعىپ جاتىر جانە بۇگىندە ولاردىڭ تولىق تالاپ ەتىلگەن ءوتىلى, سايكەسىنشە, تولىق زەينەتاقىسى جوق», — دەدى ب. نۇرىمبەتوۆ.
وسىلايشا, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورتاق قۇرامداس بولىگى بىرتىندەپ توقتاتىلادى. 2043 جىلى ەڭبەك زەينەتاقىسى تاعايىندالاتىن ادامدار تەوريالىق تۇردە بولمايدى. تەك بازالىق زەينەتاقى بولادى. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2028 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىنى ەنگىزۋدى ۇسىندى. ول بۇگىنگى بازالىق زەينەتاقى تولەمىن اۋىستىرادى. ەگەر بۇگىندە 10 جىلدان از جۇمىس ءوتىلى بار ادامدار ءۇشىن بازالىق زەينەتاقى تولەمى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 54%-ىن قۇراسا, تاجىريبە ەسكەرىلەدى. قر ەحاقم ەڭ تومەنگى كەپىلدەندىرىلگەن زەينەتاقى 5 جىلدان از جۇمىس ءوتىلى بار ادامدارعا بەرىلىپ, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كەم دەگەندە 70%-ىن قۇراۋى كەرەك ەكەنىن, ءارى قاراي 1,5 ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلۋىن ۇسىنادى.
