شايتاننىڭ كوكەسى
وعان «كەت, شايتان العىر, شايتاندارىڭا كەت!» – دەدى.
ول شايتاندارعا كەلدى.
شايتاندار اراق-شاراپتارىن ءىشىپ, تاماقتارىن جەپ سول كۇنگى ىستەگەن ءازازىل ىستەرىن اڭگىمەلەپ, ءبىر-بىرىنە ماقتانىپ وتىرعان-دى. كەلگەن قوناقتى داستارحانعا شاقىردى.
ءبىر شايتان: – ەشقانداي جازىعى جوق بولسا دا, كۇيەۋىنە ايەلىن مىقتاپ ساباتتىردىم, – دەدى.
– جارادىڭ! – دەپ جولداستارى ونى قوشتاپ قويدى.
– سودان كەيىن ولار اجىراستى ما؟ – دەپ سۇرادى كەلگەن قوناق.
– جوق, – دەدى شايتان.
– وسىنداي دا ءىس بولعانى ما! – دەپ قوناق باسىن شايقادى. – بۇل دەگەنىڭ قاناعاتسىز, اياقتالماعان ءىس قوي.
شايتاندار ەندى وعان ريزاشىلىقپەن نازار اۋدارا باستادى.
– مەن, دەدى ەكىنشى شايتان, – اكەسى مەن بالاسىن جانجالداستىرعانىم سونداي, ەندى ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى كورگىسى كەلمەيدى.
– جارادىڭ! – دەپ جولداستارى ونى دا قوشتاپ قويدى.
– تەك بولعانى وسى ما؟ – دەپ قوناق تاعى دا ارالاستى.
– تەك قانا وسى, – دەپ شايتان سەسكەنە مويىنداعانداي بولدى.
– بۇل ءىسىڭ ءىس ەمەس, بۇل – كوزبوياۋشىلىق! – دەپ قوناق كۇيىپ-ءپىستى. – ءبۇيتىپ ءىس بىتە مە, ىستەگەن سوڭ اكەسى نە بالاسىن قۋىپ شىعۋى كەرەك ەدى, نە ۇيگە تۇرۋعا حۇقىنان مۇلدەم ايىرۋى كەرەك ەدى, ال بالاسى اكەسىنەن ءوش الۋ ءۇشىن ونىڭ جەڭىل ماشينەسىنىڭ بارلىق دوڭگەلەكتەرىن جارىپ كەتۋى كەرەك ەدى.
– بۇل ويىما كەلمەپتى, – دەپ شايتان كەشىرىم وتىنگەندەي جەر شۇقىلاپ كەتتى. بولمەدە قولايسىزداۋ تىنىشتىق ورنادى.
– مەن بىلاي ىستەدىم, – دەپ ءۇشىنشى شايتان ءسوزىن سەنىمسىزدەۋ باستادى, – ءبىر باستىقتى ەش سەبەپ-سالدارسىز ورنىنان العىزدىم.
– ودان كەيىن نە بولدى؟ – دەپ قوناق اياعىن بىلۋگە قۇمارتتى.
– ەشتەڭە دە بولعان جوق.
– بىلە بىلسەڭدەر, مەن بۇنداي ءىستى ەشۋاقىتتا اياقسىز قالدىرمايمىن, – دەدى قوناق. – گازەتكە سىناتىپ, تۋعان قالاسىن تاستاي قاشۋعا ءماجبۇر ەتەر ەدىم. ال ءسىزدىڭ باستىعىڭىزدى ەڭ بولماسا كاسىپوداق مۇشەلىگىنەن دە شىعارعان جوق پا؟
– شىعارعان جوق قوي دەيمىن, – دەدى شايتان مىڭگىرلەپ.
– وسىنى دا ءىس تىندىردىم دەپ! – قوناق تاس-تالقان بوپ اشۋلاندى. – سىزدەردىڭ تامۇقتارىڭدا ەشقانداي ءتارتىپ دەگەن جوق ەكەن.
شايتاندار ءىشىپ وتىرعان شاراپتارى مەن جەپ وتىرعان تاماقتارىن دا ۇمىتتى, تەك بىرەۋىنىڭ عانا باتىلى جەتىپ:
– كەشىرىڭىز, ەگەر قۇپيا بولماسا, ءسىز جەر ۇستىندە قانداي ىسپەن شۇعىلداناسىز؟ – دەپ سۇرادى.
– شىنىندا دا, مەنىڭ ىستەيتىن ءىسىمنىڭ قۇپيا ەكەنى راس, – دەدى قوناق. – بىراق سىزدەر نيەتتەس ىنىشەكتەر بولعاندىقتان جاسىرماي ايتۋعا بولادى, مەن – دومالاق ارىز جازۋدىڭ شەبەرىمىن. دومالاق ارىزدى قارداي بوراتام, كىمنىڭ كىم ەكەنىنە قارامايمىن, تاقىرىپ تا تاڭدامايمىن.
شايتاندار وعان زور ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, ماساتتانا قاراستى.
– جارايدى, مەن كەتتىم, – دەدى قوناق, – سىزدەردەن ۇلگى-ونەگە الاتىنداي ەشتەڭە جوق ەكەن. مەنى سىزدەرگە بوسقا جۇمساعان ەكەن. ءسويتتى دە ول شىعىپ كەتتى. شايتاندار ونى كەۋ-كەۋلەپ ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالىپ, تەك قوناقتارى تۇماندى قاراڭعىلىققا سۇڭگىپ, كوزدەن عايىپ بولعاندا بارىپ باس شايتان دەمىن "ۋھ" دەپ الىپ:
– مىنە, مىناۋىڭ شايتاننىڭ كوكەسى عوي! – دەدى داۋىسى قالتىراپ, – كەتكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەمىن, ايتپەسە ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن دومالاق ارىز جازادى ەكەن دەپ زارە قۇتىم قالماپ ەدى…
گەورگي سپاسوۆ
و, بۇكىر زامان-اي!
و, تالەيلى ادام-اي,
قارامايتىن شاماڭ-اي,
شاتىسىپ تا جاتاسىڭ,
اقىلى جوق بالاداي.
ويىن-ساۋىق قۇرادى,
تەڭىنە ەشكىم قاراماي,
نەكەسىز تۋعان قىز-جەسىر
قورازسىز تۋعان تاۋىقتاي,
تاستاپ تا كەتىپ جاتىرسىڭ,
تۋا سالا دالاعا-اي.
ىندەت قاپتاپ بارادى-اي,
اناشا جاۋلاپ الدى عوي,
جەر بەتىندە ساناڭدى-اي.
جالاقىڭ دا جەتپەيدى,
جانىڭدى ءجۇرسىڭ باعا الماي,
قارىز الساڭ بانكتەن,
قاشاسىڭ تاعى جابا الماي.
وتىراسىڭ كەي كەزدە,
شاقىرعانعا بارا الماي.
قارىز بەرسەڭ قۋ قىزعا,
قور بولاسىڭ الا الماي.
قويمايتىن بولدى باسقالار,
كوزىن سالىپ جاعالاي,
قارايىپ العان كوزدەرى,
ماسا قۇساپ قان الماي.
جەزوكشەلەر جۇرسىڭدەر,
ەلدى الداپ قامالماي,
كوزدەرىڭدى ماي باستى,
جابىلىپ مۇلدە قالارداي.
مىڭ جاسايتىن ادام جوق,
ۋاقىتتى ءجۇرسىڭ ساناماي.
ارۋلار ءجۇر ءار ەلدە,
وزىنە سىڭار تابا الماي.
الدانىپ قالعان قىزدار ءجۇر,
كەگىن ودان الا الماي.
بيىك تاۋدا سۋلار بار,
ارماندا قالعان اعا الماي,
ءوز ۇلتىن ۇمىتقان,
وڭشەڭ عانا ساراڭ باي.
كۇنى ءۇشىن بايلاردىڭ,
تابانىن بىرەۋ جالايدى-اي.
توزاققا ءتۇبى تۇسەسىڭ,
كۇناڭدى كەرى الا الماي.
تۇزەلمەيدى كوپ ادام,
كەۋدەسىنەن جان الماي.
تەكتىلەردىڭ تالايى
تىزىمنەن قالدى سانالماي,
قۇنى كەتتى ادامنىڭ,
قىرىق جىلعى مالايداي.
قايدا باستاپ باراسىڭ
اقىر زامان بولارداي.
اياعىمنىڭ ءبۇرى جوق,
جەلىنىپ كەتكەن تاعاداي.
بۇزىلىپ ءبىتتى بار ادام,
و, تالەيلى زامان-اي!
قازىحان اشە
الماتى
توڭازىتقىشتىڭ توپالاڭى
كۇندەردىڭ كۇنىندە وزگەگۇل جەڭگەلەرىڭ:
– بىزگە توڭازىتقىش قاجەت! – دەپ قويىپ قالعانى...
– بىزدە ايلىقتان باسقا... – دەپ كەلە جاتىر ەدىم:
– ايلىق-شايلىعىڭدى باسىڭا بۇركىپ باس, توڭازىتقىش كەرەك! – دەپ اقشاڭ ەتە قالعان سوڭ, ارىگە بارىپ ءابۇيىر تاپپايتىنىمدى ءبىلىپ, الدىما قاعاز, قولىما قالام الىپ, اڭگىمە جازۋعا كىرىستىم (جازۋشىلار جازعانىنا كۇرەپ الادى دەپ ەستىگەنمىن). ايداق جازۋمەن ايداپ وتىرىپ, مەكتەپ داپتەرىنىڭ ءبىرىن بىتىرە بەرگەنىمدە
ايەلىم:
– بىزگە تسۆەتنوي تەلەۆيزور الۋ كەرەك! – دەپ, و باستاعى ويىن وزگەرتە قويعانى.
– وعان جەتەر اقشانى قايدان تاپپاقپىن؟ – دەدىم.
ايەلىمنىڭ بەت-اۋزى جىبىرلاپ, كوزى ويناقشىپ:
– تسۆەتنوي تەلەۆيزور قاجەت دەدىم عوي مەن ساعان! – دەپ تالماسى ۇستاپ, قالشىلداي باستاعان سوڭ, امالىم قۇرىپ, بىتۋگە تاقاۋ اڭگىمەمنىڭ جەلىسىن جەلدىرتىپ, پوۆەست جازۋعا بەت الدىم.
كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي جازىپ, پوۆەستتىڭ سوڭعى تاراۋىن قولعا العانىمدا ايەلىم:
– بالالاردىڭ پاپاسى-اۋ, اقىر جازعان سوڭ اقشاسى قوماقتى ءبىر نارسە بولسا يگى ەدى, – دەپ ەركەلەي ءۇن قاتقانى بار. «ايەل يىسە, تەمىر بالقيدى» دەمەكشى, كوپ سوزگە كەلمەي, جازىپ جاتقان جاينامازىمدى جيناپ الىپ, ماڭدايىنا «پەسا» دەپ ايدار تاعىپ, قايتا جازدىم.
...ءبىراز باس قاتىرىپ, ساماي شاش اعارتىپ بارىپ كولەمدى پەسامدى ءتامامداي باستاعان شاعىمدا:
– ءپىتۋا, بىزگە جايلى ءۇي كەرەك, – دەپ جەڭگەلەرىڭ جانىما جانتايا كەتتى.
– ماعان قايت دەيسىڭ, وعان جەتەر اقشا قايدا؟! – دەي بەرگەنىمدە:
– مىنا بىزبەن بىرگە تۇرامىن دەسەڭ, تاباسىڭ! – دەپ, ايقايىن مەنەن اسىرىپ, تابان تىرەپ, ءبۇيىر تايانىپ تۇرىپ كەتتى...
...سونىمەن اياقتالىپ قالعان پەسانىڭ باعىتىن رومان اۋىلىنا بۇرۋعا تۋرا كەلدى.
نە كەرەك, ءولدىم-تالدىم دەپ, مىڭنىڭ تەڭ جارتىسىنان استام بەتتىك رومانىمدى ماشينكاعا باستىرىپ, باسقانى ءۇشىن ەلۋ مىڭ تەڭگە تولەپ, باسپاعا الىپ باردىم...
سويتسەم, مەن تالعاجاۋ ەتكەن اتامنان قالعان تاقىرىپ, ەرتەدەگى باتىرلار جىرىنىڭ ءبىر تارماعى ەكەن...
ەڭسەم ءتۇسىپ, ۇيگە قايتتىم... دۋشتىڭ استىنا ءبىر كومىلىپ شىقتىم دا, باسپاداعىلاردىڭ: «تالابىڭىز قۋانتادى. تاقىرىپ وزگەرتىپ, تالپىنىپ كورسەڭىز...», دەپ ايتقاندارى بويىنشا, وسى جاسقا دەيىن «ەرمەك» ەتىپ كەلگەن كاسىبىمە قول سىلتەپ, جازۋشىلىققا دەن قويدىم...
وزگەگۇل بىرەر ساعات جاستىقتان باس الماي:
– قايران عانا ەلۋ مىڭ تەڭگەم-اي, ماشينيستكاعا بەرگەنشە توڭازىتقىش السامشى... – دەپ قايتا-قايتا قايتالاپ ايتىپ, ايتقان سايىن تەرەڭ كۇرسىنىپ, كۇبىرلەپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتتى...
ەرسۇلتان ماعجان
الماتى وبلىسى
قوجاناسىر حيكايالارى
مولدا ايەلىمەن ءتىل تابىسا الماي جۇرەدى. ايەلى ءبىر كوكبەت ءتىلى قىرشاڭقى, شاتاقشىل ەدى. مولدەكەڭدى ابدەن تيتىقتاتقان-دى. ۇرىس-جانجالدان جالىققان مولدا ءبىر دوسىنىڭ ۇيىنە ەكى-ءۇش كۇنگە دەمالۋعا بارادى.
دوسى جىلى قارسى الىپ, تاماقتانىپ بولعان سوڭ ۇيقىعا جاتادى. تاڭەرتەڭ مولدا ويانىپ تەرەزەنى اشىپ اۋلاعا كوز سالسا, ءۇي يەسى تەرەزە الدىنداعى اعاشتى كەسىپ جاتىر ەكەن.
– جايقالىپ تۇرعان اعاشتى نەگە كەسىپ جاتىرسىڭ؟ – دەپ سۇرايدى مولدا. – جانىڭ اشىماي ما؟
– مولدەكە, بۇل ز ۇلىم اعاش, – دەپتى سوندا دوسى. – مەن بۇل ءۇيدى ساتىپ الماي تۇرعاندا وسى ۇيدەگى ايەل اسىلىپ ءولدى. ال بۇگىن كورشىنىڭ ايەلى اسىلىپ ءولدى. بۇعان كىنالى وسى اعاش دەپ كەسىپ تاستاعالى جاتىرمىن.
– قۇداي ءۇشىن! – دەپ ايقاي سالىپتى سوندا قوجا, – ءبىر كۇنگە كۇتە تۇر! ەرتەڭ مەن ايەلىممەن وسىندا كوشىپ كەلەيىن...
* * *
قوجاناسىر ايەلىنە جەتىپ كەلىپ:
– ءاي, قاتىن, تەزىرەك اس قامدا, بۇگىن بىزگە قوناق كەلەدى, – دەيدى.
– ول قانداي قوناق؟! – دەپ ايقاي سالىپتى ايەلى. – ۇيدە جەيتىن ەشتەڭە جوق, بالا اۋرۋ, ال مەن مونشاعا بارۋىم كەرەك, بالالارعا شەشەم كەلىپ قارايدى.
– ە, مىنە, وسى سەبەپتى مەن دوسىمدى قوناققا شاقىرىپ ەدىم, – دەپتى قوجاناسىر, – ايەل, بالا-شاعا, ەنە جانە ولاردىڭ اۋرۋ-سىرقاۋلارى قالاي بولادى – سونى ءوز كوزىمەن كورسىن دەپ ەدىم. بايعۇس ۇيلەنبەكشى بولىپ ءجۇر ەدى.
* * *
ءبىر كۇنى ءامىر تەمىر جيھانگەر مولدادان:
– مولدا, مەنىڭ سارايىما جۇلدىزشى كورىپكەل كەرەك ەدى, بىراق لايىقتى ەشكىمدى تابا الماي جاتىرمىن. سەن جۇلدىزشى بولساڭ قايتەدى؟ – دەيدى.
– تەك ايەلىممەن بىرگە عانا جۇلدىزشى بولا الامىن, – دەيدى سوندا ول.
– نەگە ولاي؟ – دەيدى تەمىر.
– باياعىدان بەرى, – دەپتى سوندا مولدا, – مەنىڭ پىكىرىم مەن ايەلىمنىڭ پىكىرى ەشۋاقىتتا سايكەس كەلمەيدى. ماسەلەن, ەگەر مەن اسپانعا قاراپ «ەرتەڭ جاۋىن بولادى» دەسەم, ول «جوق, جاۋىن بولمايدى» دەيدى. بۇدان سوڭ اركىم ءوز ايتقانىنان قايتپاي قويادى. ولسەك تە ءبىر-ءبىرىمىزدى قوشتاپ, مويىنداي قويمايمىز. ايتالىق, ول بيىل ەگىن بىتىك بولادى دەسە, مەن ءسوز جوق, «جوق, بولمايدى» دەيمىن. بىرنەشە جىل بويى وسىلاي, نە مەنىڭ, نە ونىڭ ءسوزى راس بولىپ شىعادى. ءۇشىنشى جاعداي بولمايدى. سول سەبەپتى تەك ايەلىممەن بىرگە جۇلدىزشى كورىپكەل بولا الامىن.
كورشى-قولاڭ كۇڭكىلى
مەرەكە كۇنگى كورشى كەلىنشەكتەر اراسىنداعى اڭگىمە.
– قايىرلى تاڭ, كورشى. «باس اۋرۋىڭ» قالاي؟
– تاڭ اتپاي كارتا ويناۋعا زىتىپ كەتىپتى...
* * *
– ەستىدىڭ بە, مەنىڭ كورشىم باقىتسىزدىققا تاپ بولدى!
– ەستىدىم! نە جاعداي؟
– مەنىڭ ايەلىمدى الىپ قاشىپ كەتىپتى.
* * *
– انا وزدەرىنشە «اقىلدىراق» قالاداعىلار بالاسىنىڭ مۋزىكاعا بەيىمى بولسا, وعان سكريپكانى تەگىن الىپ بەرە قويۋدىڭ ءتاسىلىن قولدانا قويادى ەكەن...
– قالايشا؟
– قاراپايىم بارابان ساتىپ اپەرە قويادى ەكەن...
– سودان؟
– كۇندەگى قارابايىر داڭعىلداق باراباننىڭ ۇنىنەن زارىققان كورشىلەر اقشا جيناپ, مۋزىكاعا بەيىمى بار بالاعا سكريپكا ساتىپ اپەرە قويادى ەكەن...
* * *
– ءۇي توناۋشى ءبىر پاتەردىڭ ەسىگىن ەندى اشقاندا قاراما-قارسى ەسىك ءسال اشىلىپ, ونداعى تۇرعىن سىبىرلاي:
– ولار باعالى زاتتارىن گۇل سالىنعان ىدىستىڭ تۇبىندە, ال اقشا اتاۋلىنى اكۆاريۋمنىڭ استىندا ساقتايدى, – دەگەن ەكەن.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر
