قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسى – سونىڭ ناقتى ايعاعى. بۇل – اسقاق اسۋلارعا نۇسقايتىن, قازاقستاندىقتاردى تۇتاس ۇلتتىق يدەياعا جۇمىلدىراتىن باعدارلامالىق ماقالا.
ادامزاتتىڭ ابايىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى – ورتاق مەرەكە, ۇلى ءدۇبىرلى توي. «كەلەر ۇرپاق ابايدىڭ سارا جولىن جالعاۋى ءتيىس. بۇل – ۇلى اقىن ارمانىنىڭ ورىندالۋى. سوندىقتان ءبىز ابايدىڭ ويىنان دا, تويىنان دا تاعىلىم الۋعا ءتيىسپىز», – دەپ باستى نازاردى توي تويلاۋعا ەمەس, وي ويلاۋعا بۇرىپ, ىسىراپشىلىقتى, داڭعازالىقتى دوعارۋىمىز كەرەكتىگىن باسا ەسكەرتتى.
ءبىزدىڭ مىندەت – اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى قازاقتى الەمگە تانىتۋ. ۇرپاقتىڭ بويىنا اباي ەڭبەكتەرىنىڭ بيىك تاعىلىمىن ءسىڭىرۋ. اباي تويىنان كەيىن ۇرپاق ويلانۋى كەرەك. تويدان قانداي ۇلگى-ونەگە كوردىك, جاس بۋىنعا ۇلى اقىننىڭ تەرەڭ ماعىنالى ويلارىن جەتكىزە الدىق پا؟ وسىنداي ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە الساق توي عيبراتى ايقىندالماق.
اباي – ۇلتتىق سامعاۋدىڭ باعدارشامى. اباي – عاسىرلار الماسسا دا باعاسى ارتىپ, ولشەۋسىز قازىنامىزعا اينالا بەرەتىن قاسيەتىمىز. ابايدىڭ گۋمانيستىك يدەيالارى – ادامزات وركەنيەتىن بايىتۋدىڭ نەگىزى.
ۇستاز قاي قوعامدا دا قاستەرلى, قۇرمەتتى. ۇستاز – ەل ەرتەڭى, بولاشاعىمىزدىڭ شامشىراعىن جاعار تۇلعا. دانا اباي «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا. ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەپ ۇستازدىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن.
«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىن ۇستاز مارتەبەسىنىڭ ارتۋى دەپ بىلەمىن. ۇستاز ساعاتىنىڭ ازايۋى, سوڭعى جاڭالىقتاردان قالىپ قويماس ءۇشىن ءوز بەتىنشە وقۋعا, ءبىلىمىن كوتەرۋگە جاعداي جاساۋ, تەك وقۋ-تاربيە, ادىستەمەلىك جۇمىستارمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرۋ, ۇستازدىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, ابىرويىن ارتتىرۋ كوپتەن كوڭىلىمىزدە قوردالانعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا جول سىلتەدى.
ادامزات بالاسى ءۇشىن ءبىلىم قاشاندا ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن جوعالتپايتىن اسىل قازىنا. تىپتەن قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا عىلىم باسەكەلەستىككە اينالىپ وتىر. ماقالادا كوتەرىلگەن ءبىر ماسەلە – ينتەللەكتۋالدى ۇلت بولۋ. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى تەتىگى – ءبىلىم. اباي – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني اۋليەسى, جول سىلتەر باعدارى. اباي ىلىمىنەن سۋسىنداپ, اباي نۇرىن بويىنا جيعان جاننىڭ كەلەشەگى جارقىن. سەبەبى, ءبىلىم بار جەردە الىنبايتىن قامال جوق.
حالىقتى ءبىر شاڭىراقتىڭ بالاسىنداي ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان اباي ۇلاعاتى ماڭگىلىككە بەرىك تۇعىر-سۇيەنىشىمىز بولارى انىق. باتىسقا دا, شىعىسقا دا تەرەڭ ۇڭىلگەن ۇلى اباي ولاردىڭ ءىرى تۇلعالارىنان ۇيرەنىپ قانا قويماي, حالقىن سولاردىڭ مادەنيەتىنەن, بىلىمىنەن سۋسىنداۋعا شاقىردى. «اتانىڭ ۇلى بولما, ادامنىڭ ۇلى بول», – دەپ شىعارمالارىندا «ادام شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن ءومىرىنىڭ ءماندى بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ گۋمانيستىك باعدارلاماسىن جاساپ بەردى.
جالپى ادامزات بالاسىن گۋمانيزمگە شاقىرعان حاكىمنىڭ دانالىق فورمۋلاسى بارشا ادامزات بالاسىن تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا, دوستىق پەن باۋىرمالدىققا ۇندەيدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەل جاستارىنا زور ءۇمىت ارتادى, سەنىم بىلدىرەدى. «ەڭ الدىمەن ابايدى ۇلتىمىزدىڭ مادەني كاپيتالى رەتىندە ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن, تانىمالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت. بۇل – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى» دەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ: ء«ار قازاقتىڭ تورىندە دومبىرا تۇرسىن دەگەن ۇعىم قالىپتاسقانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. سول سياقتى ءار شاڭىراقتا ابايدىڭ كىتابى مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى تۇرۋى كەرەك دەپ سانايمىن», – دەگەن تولعامى دا جارىق كورىپ جاتقان اباي كىتاپتارىنىڭ تارالىمى قانشا, جالپاق جۇرتقا, قاراپايىم حالىققا جەتىپ جاتىر ما دەگەن كوپتەگەن تۇيتكىلدى ساۋالداردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە نەگىز بولارى ءسوزسىز.
اباي ءار قازاقتىڭ ۇستانىمى بولعاندا عانا ۇرپاق قازاقتىعىن, رۋحىنىڭ اسقاقتىعىن ساقتاپ قالارى ءسوزسىز. كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاق جازۋشىلارىنان ارينە ابايدى سۇيەمىن. مەنىڭ بالا كۇنىمنەن ىشكەن اسىم, العان ءنارىمنىڭ بارلىعى دا ابايدان. تازا ادەبيەت سارىنىنا بوي ۇرعاندا ماعان اباي دەگەن ءسوز, قازاق دەگەن سوزبەن تەڭبە-تەڭ تۇسەتىندەي كەزدەرى بار سياقتى» دەپ جازعان ەدى. ابايدى اۋەزوۆشە سۇيەلىك. اباي مۇراتى – ۇلت مۇراتى. بارىمىزدى باعامداپ, جوعىمىزدى ىزدەستىرىپ, ۇلى اباي ارماندارىن ورىنداۋعا بويىندا قازاقتىڭ قانى ويناعان ءار پەرزەنت ءوز ۇلەسىن قوسسا نۇر ۇستىنە نۇر.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: «مەن كوپ جىلعى ديپلوماتيالىق قىزمەتىمدە باسقا ەلدەردىڭ ساياساتكەرلەرىمەن, ءتۇرلى سالا ماماندارىمەن ءجيى كەزدەستىم. شەتەلدىكتەرمەن ادامزاتقا ورتاق كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلە تۋرالى پىكىر الماسىپ, وي ءبولىستىم. جالپى, ولار قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرى جونىندە جاقسى بىلەدى. ال رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتارىمىزبەن جەتە تانىس ەمەس. وسى ورايدا «نەگە قازاقتىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, مادەنيەتىن اباي ارقىلى تانىتپايمىز؟», – دەگەن سۇراق تۋىندايدى», – دەپ وزەكتى وي تاستايدى. راسىمەن دە, ۇلى اباي الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا دەسەك تە ونىڭ شىعارمالارىنىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك دارەجەدە ءالى دە كەڭىنەن تانىلا قويماۋى ءبىزدى قاتتى ويلاندىرۋى كەرەك.
سەمەي ءوڭىرى – رۋحانيات مەككەسى, الاشتىڭ جۇرەگى. يادرولىق سىناقتان كوز اشپاي اڭىراپ قالعاندا جاھاندىق جالماۋىزدان قۇتقارعان ەلباسىنا سەمەي حالقىنىڭ مىڭ سان العىسى كۇندە ايتىلادى. سەمەي جۇرتشىلىعى داعدارىس كەزىنىڭ وزىندە بەرەكەسى قاشپاي, ۇيىمشىلدىق كورسەتە ءبىلدى. بۇل سوناۋ ۇلىلار رۋحىمەن جالعاسىپ جاتقان تەكتىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى بولار. ماقالادا باسا نازار اۋدارىلعان: «سەمەي ءوڭىرى – قازاق تاريحىنداعى كيەلى ولكەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ەلدىڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىن تاريحي ورتالىق رەتىندە بەلگىلەگەن ءجون. ۇلى اباي مەن شاكارىمنىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. وسىعان وراي شاھاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى تۇردە دامىتىپ, ونداعى تاريحي-مادەني نىسانداردى جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتامىز. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن», - دەگەن جولدار قالا جۇرتشىلىعىن قۋانىشقا كەنەلتتى. پرەزيدەنتتىڭ باسا كوڭىل ءبولۋى سەمەي شاھارىنىڭ مادەني-ەكونوميكالىق جاعىنان جاندانا, كوركەيە تۇسۋىنە سەنىمىمىزدى نىعايتتى.
ءبىز ءبىر نارسەگە اسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. اباي – ءبىر عانا رۋ, ءوڭىر نە بولماسا ەلدىڭ اقىنى ەمەس. ول – ادامزاتتىڭ ابايى! بارشانى باۋىرىنا باسقان ۇلى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى ءبىز ۇلتتى ۇيىستىرىپ, بەرەكەسى مەن دوستىعى جاراسقان ءبىرتۇتاس قازاق ەلىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ارتتىرا تۇسۋگە ەسەلى ەڭبەكتەنگەنىمىز ابزال.
اباي مۇراسىنا بۇگىنگى بۋىن زور سەرگەكتىكپەن, كەرەك دەسەڭىز, پەرزەنتتىك ماحابباتپەن قاراسا يگى. اباي – قاسيەتىمىز, اسىلىمىز. اباي – ۇلتتىق ۇرانىمىز. اباي – جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى. ماقالا تاعىلىمى وسىعان ۇندەيدى.
اتالمىش ماقالا ءاربىر قازاقستاندىق قايتا-قايتا زەردەلەپ وقىپ, قايىرىلا ورالىپ وي وربىتەتىن قۇجاتقا اينالسا يگى.
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
سەمەي
