ول ۋاقىتتاعى ستاتيستيكا شىنايى كورىنىستەن الشاق بولدى. دەگەنمەن دە, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا «سۇراپىل» 90-جىلدارى تەك ادام ءولتىرۋ مەن دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ 80-جىلدارمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە, ال توناۋ 4 ەسەگە وسكەن. سول جىلداردا باستى ماقسات كريمينالدى توقتاتۋ, ادامداردى قورعاۋ, مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ بولدى.
بۇگىندە 90-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ادام ءولتىرۋ 3 ەسەگە دەرلىك كەمىدى. ماسەلەن, 1996 جىلى ادام ءولتىرۋ سانى 2,5 مىڭنان اسسا, 2018 جىلى – 900-دەن ءسال جوعارى بولدى. اۋىر زيان كەلتىرۋ 6 مىڭ بولسا, 2018 جىلعى قورىتىندى بويىنشا 2 مىڭدى قۇرادى. توناۋلار 5 ەسەگە قىسقاردى.
جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسىندە قازاقستان 163 ەلدىڭ ىشىنەن 64-ورىنعا يە بولدى. بۇل تمد-داعى ۇزدىك كورسەتكىش (بەلارۋس – 97, وزبەكستان – 102, رەسەي – 154). مۇنىڭ بارلىعى دا جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا قاۋىپسىز بولا باستاعانىن دالەلدەيدى. جاعداي 90-جىلدارمەن سالىستىرعاندا عانا ەمەس, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ گۇلدەنگەن شاعى 80-جىلدارمەن سالىستىرعاننىڭ وزىندە جاقسىراق. ول كەزدە قازاق كسر-ىندە ورتاشا ەسەپپەن العاندا جىلىنا 1,5 مىڭ كىسى ءولتىرۋ قىلمىسى جاسالاتىن. بۇگىندە بۇل كورسەتكىش شامامەن 2 ەسەگە تومەن. دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ فاكتىلەرى جارتىلاي قىسقارعان. بۇل مەملەكەتتىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جۇيەلى شارالارىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن تۇجىرىمدامالار جۇزەگە اسىرىلدى, قاجەتتى زاڭدار قابىلداندى, قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ جانە قىلمىسكەرلەردى بەرۋ جونىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتىلدى, جاڭا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاستى. 1997 جىلدان باستاپ ەگەمەندى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, سونداي-اق قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرى قابىلداندى. الايدا, ءومىر جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باسىمدىعى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قىلمىستىق-قۇقىقتىق قورعاۋ ماسەلەسىنە باتىل بۇرىلۋ, قىلمىستىق-قۇقىقتىق تىيىمداردىڭ تۇراقتى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ شارتتارىنا سايكەستىگى يدەياسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا كودەكستەردىڭ جاسالۋىن تالاپ ەتتى. اراعا 17 جىل سالىپ, 2015 جىلى جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرى قابىلداندى.
ەكىنشىدەن, ءبىر جاعىنان, قىلمىستىق ستاتيستيكانىڭ تولىقتىعى مەن ناقتىلىعى, ەكىنشى جاعىنان, كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا مۇلدە توزبەۋشىلىك قامتاماسىز ەتىلدى. قىلمىستىلىق كورىنىسى شىنايى بولا باستادى. مىسالى, 2015 جىلعا دەيىن 6 مىڭعا جۋىق جاسىرىلعان قىلمىس انىقتالدى. قازىر بۇل ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەن. قىلمىستى جاسىرۋ ءمانىن جوعالتتى, ويتكەنى بارلىق, ءتىپتى ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىق تا تىركەلەدى.
ۇشىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنىڭ تاسىلدەرى تۇبەگەيلى قايتا قارالعان. تاۋەلسىزدىك العان ساتتە كولونيالاردا بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالاردان 100 مىڭنان استام ادام وتىردى. سول كەزدە قازاقستان جان باسىنا شاققاندا ەڭ كوپ قامالعاندار سانى بار الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ۇشتىگىندە بولدى. 1986 جىلى قاماۋعا الىنعاندار سانى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 676 بولسا, قازىر – 213 ادام. 30 جىل ىشىندە بۇل كونتينگەنت 3 ەسەگە ازايدى. سوڭعى سەگىز جىل ىشىندە جۇرگىزىلگەن قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ناتيجەسىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ۇستالاتىن ادامداردىڭ سانى جارتىسىنا جۋىق كەمىدى, تيىسىنشە قازاقستاننىڭ تۇرمە حالقىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندەگى جايعاسىمى 3-ورىننان (2000 جىلى) 98-ورىنعا (2019 جىلعى 1 تامىزعا) اۋىستى.
تۇرمە حالقىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ماتەريالدىق-تۇرمىستىق جاعدايى ناشار 12 مەكەمە تاراتىلدى. باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالار قولدانىلاتىن ادامداردىڭ پايىزدىق اراقاتىناسى ارتتى. ەگەر تاۋەلسىزدىك العان كەزدە مۇندايلار 10% بولىپ, ال قالعاندارى كولونيالارعا جىبەرىلسە, ال قازىر سوتتالعانداردىڭ 60%-عا جۋىعىنا پروباتسيالىق باقىلاۋ تاعايىندالادى, ال 40%-ى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا جىبەرىلەدى.
تورتىنشىدەن, 2015 جىلى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى, ارتىقشىلىقتارمەن قاتار, پىسىقتاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر دە پايدا بولدى.
ءبىرىنشى ارتىقشىلىق. قىلمىستىق كودەكس ىزگىلەنە ءتۇستى. ونىڭ رەپرەسسيۆتىلىگى 30%-عا تومەندەدى. بۇرىن ۇرى كانىگى قىلمىسكەر بولىپ تابىلسا, ءتىپتى ۇساق ۇرلىق ءۇشىن دە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم شىعارىلاتىن. مۇنداي ولقىلىقتار قازىر جويىلدى. بالامالى جازالار بەرىلە باستادى. ادامدار قوعام مەن وتباسىنان وقشاۋلانباي تۇزەلۋگە مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قورعاۋى كۇشەيدى. ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ءۇشىن جازالاۋ كۇشەيدى, سەپاراتيزم, اسكەري كيكىلجىڭدەرگە قاتىسقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ال پەدوفيلدەرگە بالالارمەن جۇمىس ىستەۋگە ومىرلىك توسقاۋىل قويۋ كۇشىنە ەندى. بۇگىنگى كۇنى حيميالىق كاستراتسيا تۋرالى نورما قابىلدانىپ, ورىندالۋدا.
ەكىنشى ارتىقشىلىق. قىلمىستىق پروتسەسس بارىنشا ادامعا باعىتتالا باستادى. تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىستىڭ كۇشى جويىلدى. ەلەكتروندى قىلمىستىق ءىس ەنگىزىلدى.
بۇرىن ءىس قوزعالعانعا دەيىن ەسكى قىجك جاۋاپ الۋعا, قاراۋعا, الۋعا, ساراپتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ادامداردىڭ وسى كەزەڭدە ەشقانداي قۇقىقتارى بولمادى. ال قازىر قىلمىستىق ءىس دەرەۋ باستالادى, سول سەبەپتى ادام پروتسەستىڭ ەڭ باسىندا-اق پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتارىن پايدالانا الادى. ايعاقتاردى ساقتاۋعا قويۋ. مىڭنان استام ادامنان تەك ءبىر رەت جاۋاپ الىنعان. كەيىن ولاردى مازالاماعان. بۇل بالالاردىڭ پسيحيكاسىنا زاقىم كەلتىرمەۋ ءۇشىن ماڭىزدى. قاشىقتىقتان ساۋال الۋ ەنگىزىلدى. ەندى قاتتى قاجەتتىلىك بولماسا, باسقا قالالاردان ەشكىمدى الىپ كەتپەيدى. ادامدارعا دا, بيۋدجەتكە دە ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى.
ميراندا قاعيداتى ىسكە قوسىلدى, ياعني ۇستاۋ كەزىندە دەرەۋ قۇقىقتارى وقىلادى. قاماۋعا الىنعاندار ازايا ءتۇستى, كەپىلزات ءجيى قولدانىلادى.
ءۇشىنشى ارتىقشىلىق. سوتتىڭ باقىلاۋى كۇشەيدى. پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى جاڭارتۋ سوت قۇزىرەتتەرى مەن سوتتاردىڭ قولجەتىمدىلىگى اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتتى, ازاماتتار ءۇشىن ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋدى تولىعىمەن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوت تەك قاماۋعا الۋعا عانا ەمەس, تىنتۋگە, الۋعا, مۇلىككە تىيىم سالۋعا جانە ت. ب. سانكتسيا بەرەدى. تەرگەۋ مەن پروكۋروردىڭ كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتىنە سوتقا شاعىمدانۋعا بولادى.
ءتورتىنشى ارتىقشىلىق. قىلمىستىق كودەكس ىمىراعا كەلۋدى كەڭەيتتى. بۇگىن, ەگەر تاراپتار كەلىسىمگە كەلسە, ال ارەكەت اۋىر ەمەس جانە ادام ءولىمى بولماسا, وندا ءىستى توقتاتۋعا مىندەتتى. جابىرلەنۋشىلەر دە, كىنالىلەر دە رازى. سوتتار, پروكۋرورلار مەن تەرگەۋشىلەر كوپ ۋاقىتىن كۇردەلى ىستەرگە ارنايدى.
قىلمىستىق زاڭدا جازا تاعايىنداۋ كەزىندە ىزگىلەندىرۋگە ىقپال ەتكەن جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى قىلمىستىق پروتسەستىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا پروكۋرور مەن كۇدىكتى, ايىپتالۋشى نەمەسە سوتتالۋشى نەمەسە سوتتالعان اراسىندا جاسالاتىن «پروتسەستىك كەلىسىم» ينستيتۋتى بولىپ تابىلادى. بۇل ينستيتۋتتى «سوت تورەلىگىمەن مامىلە» دەپ تە اتايدى.
بەسىنشى ارتىقشىلىق. كىنانى مويىنداۋدى ەنگىزۋ. اتالعان ينستيتۋتتىڭ ماقساتى – قىلمىستاردى جەدەل جانە تولىق اشۋ, تەرگەۋ جانە سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدى جانە ءىستى قىسقارتىلعان تارتىپپەن سوتتا قاراۋدى جۇزەگە اسىرۋ جولىمەن قىلمىستىق پروتسەستىڭ وزگە دە مىندەتتەرىن جەدەل ورىنداۋ. كەلتىرىلگەن زالال تەز وتەلىپ, جازا جەڭىلدەتىلەدى.
التىنشى ارتىقشىلىق. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق كارتاسى» ەنگىزىلدى. قاي كوشەدە, قاي ۇيدە, قاشان جانە قانداي قىلمىس جاسالعاندىعىن تىكەلەي كورۋگە بولادى. كەز كەلگەن قىلمىس, ونى تىركەگەننەن سوڭ, 3-4 مينۋتتان كەيىن كارتادا كورىنىس تابادى. بۇل تۇرعىندارعا قولايلى, ويتكەنى ۇيگە, جۇمىسقا, مەكتەپكە باراتىن قاۋىپسىز باعىتتاردى قۇرۋعا بولادى. كارتانىڭ باستى ماقساتى – تۇرعىنداردى قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كۇرەسۋگە تارتۋ جانە ولاردىڭ ءومىرىن بارىنشا قاۋىپسىز ەتۋ.
وتكەن جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا ەكىنشى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى بەلگىلەدى. بۇل سالاداعى وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تولىق رەفورمالاۋ بولىپ قالا بەرەدى.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ كۇشتىك قۇرالى رەتىندە كورىنەتىن پوليتسيانىڭ بەينەسى جۇرە-بارا ۇمىتىلىپ, ول ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتەتىن ورگانعا اينالادى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا دەيىن اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن قايتا قۇرۋ مىندەتىن قويدى. كۇشتىك قۇرىلىمداردى رەفورمالاۋ, بۇل – قازىرگى ماسەلەلەردى, الەمدىك تاجىريبەنى, قوعامنىڭ قالاۋى مەن مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگىن جان-جاقتى تالداۋعا ارنالعان كۇردەلى پروتسەسس.
نۇرلان بيەكەنوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پوليتسيا پولكوۆنيگى
