«حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىندەگى 89-باپتىڭ 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى بولاتىن جەكە تۇلعالار ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلارعا قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋ الۋعا مىندەتتى» دەپ كورسەتىلگەن. ال ب.تىلەۋحان بولسا ونى «مىندەتتى» ەمەس «قۇقىلى» دەپ اۋىستىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ويتكەنى ول كونستيتۋتسيانىڭ 29-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قۇقىعى بار» دەپ كورسەتىلگەنىن العا تارتادى. 89-باپتىڭ 2-تارماعىندا «پروفيلاكتيكالىق ەگۋدى جۇرگىزۋ الدىندا مەديتسينا قىزمەتكەرى ەگىلەتىن ادامدى قاراپ, تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. مەديتسينا قىزمەتكەرى وعان جانە ونىڭ زاڭدى وكىلىنە پروفيلاكتيكالىق ەگۋ, ودان باس تارتۋدىڭ سالدارى, يممۋنداۋدان كەيىن بولۋى مۇمكىن قولايسىز كورىنىستەرى تۋرالى تولىق, وبەكتيۆتى اقپارات بەرەدى» دەلىنگەن. ال ماجىلىسمەن وعان «جاۋاپتىلىقتى» قوسىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ياعني «پروفيلاكتيكالىق ەگۋلەر اسەرىنىڭ سالدارى ءۇشىن مەديتسينا قىزمەتكەرى, مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ باسشىسى, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ باسشىسى جانە ۋاكىلەتتى ورگان بولىمشەسىنىڭ باسشىسى, سونداي-اق ۆاكتسينالار ساتىپ الىنعان فارماتسەۆتيكالىق كومپانيانىڭ تىزبەسىن ەل ۇكىمەتى بەرگەن اۋرۋلاردان ۆاكتسينالاردى تاسىمالداۋعا تارتىلعان كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قازاقستان زاڭىندا بەلگىلەنگەن جاۋاپتىلىقتا بولادى» دەگەندى قوسۋ ۇسىنىلعان.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, بۇل داۋلى ماسەلەنىڭ بارلىعى ەكپە العاننان كەيىن مۇگەدەك بولىپ قالعان بالالاردىڭ بۇگىنگى قيىن جاعدايىنان تۋىنداعان سىڭايلى. ماسەلەن, ەكپەدەن كەيىن زارداپ شەككەندەردىڭ ءبىرى – جاينا بەكمۇحامبەتقىزى. ول ءۇش جىلدان بەرى بالاسىنىڭ قويانشىق اۋرۋىمەن الىسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. «مەنىڭ قىزىم بتسج-دان كەيىن دەنەسى تىرىسىپ, وعان ەپيلەپسيا دەپ دياگنوز قويدى. دارىدەن كوز اشپاي ەمدەتىپ جۇرگەنىمىزگە 3 جىل بولدى. مەملەكەتتىك ەمحاناعا ەسەپتە تۇرساق تا, كەزەك وتە كوپ. كەزەكتە مەنىڭ قىزىمنان دا دەنساۋلىعى ناشار بالالار تۇر. اۋرۋىن اسقىندىرىپ الۋدان قورقىپ, بالامدى 5 ايىنان باستاپ جەكە كلينيكاعا, اقىلى تۇردە ەمدەتىپ ءجۇرمىن. جالعىز باستى انا بولسام دا, قىزىمنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن بار تاپقانىمدى ەمگە جۇمساۋدامىن», دەيدى ول.
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, ترانسپلانتاتسيا بويىنشا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاقسىلىق دوسقاليەۆ مۇنداي جاعدايدا ءار ءىستى جەكە-جەكە قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكپە تەك وڭ كورسەتكىشتەر بولعاندا عانا سالىنۋى ءتيىس. «مىسالى, دەنە تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ تۇرعان ادامعا ۆاكتسيناتسيا جاساۋعا بولمايدى», دەيدى اكادەميك.
ال «استانا» مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى بالالار ينفەكتسياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ديناگۇل باياشەۆا دا وسى پىكىردى قۇپتايتىنىن جەتكىزدى. «مۇنداي جاعدايدا ءىس پروكۋراتۋراعا كەتەدى. مىندەتتى تۇردە تەكسەرىس بولادى», دەيدى ول.
جۇقپالى اۋرۋلار ءورشىپ بارادى
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ ناتيجەسىندە جۇقپالى اۋرۋلار الەمدە ءورشىپ بارا جاتقانىن جاريالاپ, دابىل قاعۋدا. ياعني بۇل بيىل دەنساۋلىققا تونەتىن قاۋىپتىڭ وندىعىنا كىرگەن. تاۋەلسىز حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورى (Wellcome Trust) 142 ەلدەگى 140 مىڭ ادامعا ۆاكتسيناتسياعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, قاتىسۋشىلاردىڭ 79%-ى ەكپەنى قاۋىپسىز دەپ سانايتىنى انىقتالعان. اسىرەسە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى ەكپەگە وڭ كوزقاراسپەن قاراسا, شىعىس ەۋروپا حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن. ال ورتالىق ازياداعى حالىقتىڭ ەكپەگە سەنىمدىلىگى 75% بولعان.
BBC-ءدىڭ حابارلاۋىنشا, الەمدەگى قىزىلشا دەرتى ءورشىپ تۇرعان 10 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. 2018 جىلدىڭ ءساۋىرى مەن 2019 جىلدىڭ ناۋرىزى ارالىعىنداعى ستاتيستيكاعا قاراساق, ماداگاسكاردا 84 804 ادام, ۋكراينادا 78 659 ادام, ءۇندىستاندا 53170 ادام, پاكىستاندا 22 693 ادام, فيليپپيندە 16 898 ادام, نيگەريادا 12 745 ادام, يەمەندە 13 639 ادام, برازيليادا 10 316 ادام وسى دەرتكە شالدىققان. ال قىزىلشا جۇقتىرعانداردىڭ سانى تايلاندتا 6916 ادامعا, قازاقستاندا 5908 ادامعا جەتكەن.
1960 جىلى ەكپە پايدا بولعانعا دەيىن جىل سايىن 2,6 ميلليون ادام قىزىلشادان كوز جۇمعان كورىنەدى. ددۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2000-2017 جىلدار ارالىعىندا الەمدە قىزىلشا اۋرۋىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 80%-عا دەيىن تومەندەگەن. ناقتىراق ايتقاندا وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەكپەنىڭ كومەگىمەن 21 ميلليوننان اسا ادام اجالدان امان قالعان. دەمەك ەكپە جىل سايىن ەكى-ءۇش ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ وتىر.
«قازىرگى كۇنى ەكپەدەن باس تارتىپ جاتقان اتا-انالار كوپ بولعاندىقتان, جۇقپالى اۋرۋلار ءورشي تۇسۋدە. بۇل جاعداي تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس. سوندىقتان الەمدە جۇقپالى اۋرۋمەن اۋىرعان ادامداردىڭ سانى كوبەيگەندىكتەن ءار ەل وزدەرىنىڭ زاڭدارىنا ءبىراز وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتىر. مىسالى, گەرمانيادا ەكپە قويدىرتپاعان اتا-انالار 2500 ەۆرو ايىپپۇل تولەيدى. ال ۇلىبريتانيا, بەلگيا, ەستونيا ەلدەرىندە ەكپە الماعان بالالاردى بالاباقشاعا, مەكتەپكە المايدى. يزرايل, قىتاي, تۇركيا جانە فرانتسيا سياقتى ەلدەردە بالالارعا مىندەتتى تۇردە ەكپە جاسالادى. ەكپە جاساماعاندىقتان, ادامنىڭ يممۋندىق قاباتى جۇقارعاندىقتان اۋرۋ شۇعىل ءوسىپ, تارايدى. دامىعان ەلدەر بۇعان قارسى شىعىپ, زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. ءبىزدىڭ ەلگە كەلەتىن بولساق, 2018 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ 12 مىڭنان استام قىزىلشامەن اۋىرعان ادام تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە شەتىنەپ كەتكەن بالالار دا بار. وسىنداي جاعدايدا تەك قاراپ وتىرماي, وعان قارسى شارا قولدانۋ كەرەك. ەكپەنىڭ كەرەك ەكەنى, قاۋىپسىزدىگى دە دالەلدەنگەن. قازاقستانعا قانداي ەكپەلەردىڭ كىرگىزىلەتىنىن, ونىڭ دۇرىس, دۇرىس ەمەستىگىن تەكسەرەتىن كوميسسيا بار. سول كوميسسياعا كەز كەلگەن ادام كىرىپ, باقىلاي الادى. سوندىقتان جۇرتتى دۇرلىكتىرمەي, قورقىتپاي, وسى كوميسسياعا كىرىپ, بارىنە كوزىن جەتكىزگەنى دۇرىس بولار ەدى. ەموتسيامەن شەشەتىن بولساق اۋرۋ ءورشي تۇسەدى. الىسقا بارماي-اق ۋكراينانى مىسالعا كەلتىرەيىك. 20 بالادا كۇل اۋرۋى
انىقتالدى. بۇل تەز ءورشىپ, تەز تارايتىن اۋرۋ. ءبىز ەكپەنى تەك جازىلمايتىن اۋرۋلارعا عانا جازىپ جاتىرمىز», دەيدى «استانا» مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى بالالار ينفەكتسياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ديناگۇل باياشەۆا.
ساپا قانداي؟
مەملەكەت حالىقتى ۆاكتسيناتسيالاۋعا جىل سايىن 26 ميلليارد تەڭگە جۇمسايدى. وعان 21 جۇقپالى اۋرۋعا, ونىڭ ىشىندە تۋبەركۋلەزگە, قىزىلشاعا, قىزامىققا, ۆ گەپاتيتىنە جانە باسقالارعا قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋلەر جۇرگىزىلەدى. قازاقستاندىقتار الدىن الا ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسىندە بەلگىلەنگەن مەرزىمگە سايكەس جاسى بويىنشا جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى جوسپارلى ەگۋلەر جۇرگىزەدى. بالالاردى كەپىلدەندىرىلگەن ساپالى ۆاكتسينالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن سەرتيفيكاتتالعان ۆاكتسينالار ساتىپ الىنادى. اتاپ ايتقاندا, دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىندە ەۋروپا (بەلگيا, فرانتسيا, نيدەرلاند), جاپونيا, اقش, رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان, كورەيا, يزرايل سياقتى ءىرى وندىرۋشىلەردەن كەلەتىن 58 ۆاكتسينانىڭ اتاۋلارى تىركەلگەن. سونىڭ ىشىندە, 1 ۆاكتسينا وتاندىق وندىرىستىكى. ۆاكتسينالاردى قاۋىپسىزدىك جانە ساپا تالاپتارىنا سايكەستىككە تەكسەرۋدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى جۇرگىزەدى.
«ۆاكتسينانىڭ ساپاسى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى جانە ونىڭ اككرەديتتەلگەن سىناق زەرتحانالارىندا, مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جۇمىس ىستەيتىن باستاپقى, اناليتيكالىق جانە مامانداندىرىلعان ساراپتاما سياقتى ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن ساراپتاما بارىسىندا تەكسەرىلەدى. ءبىزدىڭ الماتى قالاسىنداعى زەرتحانالارى بار سىناق ورتالىعى – ورتالىق ازياداعى پرەپاراتتاردىڭ يممۋنوبيولوگيالىق ساراپتاماسىن جۇزەگە اسىراتىن ءبىرىنشى زەرتحانا. بيوتەحنولوگيانىڭ, يممۋنولوگيانىڭ جانە باسقا دا عىلىم پاندەرىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى, ءبىزدىڭ زەرتحانالارىمىز تۇراقتى نەگىزدە جاڭعىرىپ, ال ساراپشىلار قۇزىرەتتىلىك اۋقىمىن كەڭەيتىپ, بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرىپ وتىرادى», دەيدى «دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى» شجق رمك باس ديرەكتورى ارنۇر نۇرتاەۆ.
مىنە, ەكپەنى قولداۋشىلار دا, قارسى تاراپ تا ءوز ۋاجدەرىن وسىلاي جەتكىزدى. ال ونىڭ قازىلىعىن قۇزىرلى ورگاندار قاراستىرۋى قاجەت. ويتكەنى دەپۋتاتتار تاراپىنان كۇمان ايتىلدى. ءتىپتى ب.تىلەۋحان كەلەسىدە ناقتى ايعاقتارمەن كەلەتىنىن دە جەتكىزدى. «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قوزعالمايدى» دەگەندەي, بۇل جەردە نەگىزگى قارسىلىق نەمەسە كەلىسپەۋشىلىك بۇعان دەيىن ەلىمىزگە جەتكىزىلگەن ەكپەلەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءوربىپ وتىرعانى بايقالادى. ياعني, حالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قوماقتى قارجىعا لايىقتى ساپالى ءارى قاۋىپسىز مەديتسينالىق قىزمەت الىپ, بارلىق جاعىنان الدىن الا قورعالۋى قاجەت.
