تاياۋدا ومبىدا وتكەن XVI وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيلىك ارىپتەسى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسكەنى ءمالىم. وسى القالى جيىندا ق.توقاەۆ قازاقستاندا 6800-دەن استام رەسەيلىك كاسىپورىن مەن 3200 بىرلەسكەن كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. بۇل شەتەلدىك كاپيتالى بار كاسىپورىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 38%-ىن قۇرايدى. اسىرەسە, مۇناي, ەنەرگەتيكا, قارجى, ماشينا جاساۋ, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, حيميا ءوندىرىسى جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالار بەلسەندى دامىپ كەلەدى.
الايدا, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاننىڭ بيىلعى ەكسپورتى ماردىمسىز مەجەدەن كوتەرىلەر ەمەس. بيىلعى قاڭتار-تامىز ايلارىندا كورشى ەلگە جىبەرىلگەن تاۋار كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,3 پايىزعا تومەندەپ, 3,5 ملرد اقش دوللارىن قۇراعانى وسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى. كەرىسىنشە رەسەيدەن قازاقستانعا يمپورتتالعان تاۋار كولەمى وسى كەزەڭدە 1,7 پايىزعا ءوسىپ, 8,7 ملرد دوللارعا جەتتى. قازاقستاننان رەسەيگە نەگىزىنەن تەمىر كەنى مەن كونتسەنتراتى, مىس پەن ونىڭ كونتسەنتراتى, ۋران, تاسكومىر, تابيعي گاز, قارا مەتالل سىنىعى سياقتى شيكىزات ونىمدەرى تاسىمالدانادى. ال رەسەي تاراپىنان قازاقستانعا جەڭىل اۆتوموبيل, قارا مەتالدان جاسالعان دانەكەرلەنگەن قۇبىر مەن تۇتىك, شينا, تەمىر جول نەمەسە ترامۆاي جۇك ۆاگوندارى كەلەدى. بۇعان قوسا رەسەيدىڭ حيميالىق تاۋارلارى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى دە ۇزدىكسىز تاسىمالدانىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا, كاسىپكەرلەردىڭ ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە, ءسويتىپ ەكەۋارا تاۋار اينالىمىن قازىرگىدەن الدەقايدا اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلار جەتكىلىكتى. بۇل ماسەلەنى «Egemen Qazaqstan» گازەتى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن. وسى ورايدا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى ءبىر مىسالدى تىلگە تيەك ەتەيىك. قازاقستان سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ الدىڭعى بەستىگىنە كىرۋگە ماقسات قويىپ وتىرعان ەل. بۇل مەجەنى باعىندىرۋ ءۇشىن 2018-2026 جىلدارعا ارنالعان ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى سالالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تۇجىرىمداماسى دا بار.
ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – «سىباعا» جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى. باعدارلاما وپەراتورلارى ارقىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ءىرى قارا مال ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرادى.
– اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان فەرمەرلەر يمپورتتاۋشى مەملەكەتتى جانە جەتكىزۋشىنى ءوز بەتىنشە تاڭدايدى. زاڭ جۇزىندە جانە ءىس جۇزىندە كورپوراتسيا ءىرى قارا مال ساتىپ الۋ وپەراتورىن تاڭداۋ بارىسىندا قارىز الۋشىلاردىڭ شەشىمىنە اسەر ەتە المايدى. وسى جىلى 21,9 ملرد تەڭگەگە 31 مىڭنان ارتىق ءىرى قارا مال باسىن ساتىپ الۋ قارجىلاندىرىلدى, – دەيدى اتالعان كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسى مۇرات دارىباەۆ.
وكىنىشكە قاراي, جەتكىزۋ نارىعىندا كليەنتتەر الدىندا ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداي المايتىن كومپانيالار كەزدەسەدى. بۇل تۋرالى وسى كورپوراتسيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. وسىنداي جاعدايعا «تورگوۆىي دوم كاماگرو» جشق رەسەيلىك كومپانياسىمەن مال جەتكىزۋ شارتىن جاساعان 15 قازاقستاندىق فەرمەر تاپ بولدى. 15 فەرمەردىڭ 8-ءى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنان قارجى العان. فەرمەرلەر تاۋاردىڭ اقشاسىن ۋاقتىلى بەرگەنىمەن, ءتيىستى مالدى بۇگىنگە دەيىن الا الماي وتىر.
كليەنت پەن وپەراتوردىڭ اراسىنداعى شارتتى ورىنداۋعا بايلانىستى قالىپتاسقان جاعداي ءارتۇرلى. «تد كاماگرو»-عا گەرەفورد تۇقىمدى ءىرى قارا مالدىڭ 80 باسىمەن قامتاماسىز ەتۋ تيەسىلى بولسا, ءىس جۇزىندە كومپانيا 32 باس قانا جەتكىزگەن. ونىڭ وزىندە اسىل تۇقىمدى مال مارتەبەسىن راستايتىن جالعان قۇجات پايدالانعان. سونداي-اق جەتكىزۋشىلەر مالدى اسىل تۇقىمدىعا ايىرباستاۋدان نەمەسە تولەنگەن 34 ملن تەڭگەنى قايتارۋدان باس تارتقان.
اتالعان رەسەيلىك كومپانيامەن وسىنداي جاعىمسىز جاعدايدى قاراعاندى وبلىسىنىڭ فەرمەرى باسىنان وتكەرىپ وتىر. ول گەرەفورد اسىل تۇقىمدى 297 قاشارىن كۇتۋمەن كۇن وتكىزۋدە. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلگەن تاۋارلىق مالدىڭ 252,5 ملن تەڭگە مولشەرىندەگى بارلىق سوماسى جەتكىزۋشى كومپانيا «تد كاماگرو»-عا تولەنگەن, بىراق مال جوق.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستانعا ءىرى قارا مال جەتكىزەتىن بارلىق وپەراتورلاردىڭ مونيتورينگى جۇرگىزىلەتىنىنە قاراماستان, قارىز الۋشىلار الاقول جەتكىزۋشىلەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ساقتاندىرىلماعان. تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ ءتىزىلىمى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرىلەدى. ەلىمىزدە ساپالى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا ءمىنسىز بەدەلى بار سالانىڭ الەمدىك كوشباسشىلارىن تارتۋ جۇمىسى ىسكە اسىرىلۋدا. فەرمەرلەر تاپ بولعان جاعدايعا بايلانىستى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق باسقارما توراعاسى:
– جۋىق ارادا تىزىلىمدەگى وپەراتورلاردىڭ جاڭارتىلعان ءتىزىلىمى كۇتىلۋدە. ءبىز قارىز الۋشىلارىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعايمىز. ويتكەنى ولار وتاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. رەسەيلىك «تد كاماگرو»-مەن قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى ءار قارىز الۋشىمەن جەكە جۇمىس وتكىزەدى, – دەيدى.
جالپى, ەلىمىزدە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزى اقش پەن اۋستراليا ەلدەرىنىڭ ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن ءىرى قارا مال ءوسىرۋ فەرمەرلىك قوجالىقتارىنان, ونەركاسىپتىك بورداقىلاۋ الاڭدارىنان جانە زاماناۋي ەت وڭدەۋ كەشەندەرىنەن قۇرالعان زاكىرلىك كووپەراتسيالار ۇلگىسىندەگى وتباسىلىق فەرمالار سىندى شاعىن شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا باعىتتالعان. قازاقستان باسشىسى ومبىداعى فورۋمدا ەكى ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەندەرى ۇلكەن مۇمكىندىككە يە ەكەنىن, ونى تەك ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى. قازاقستاندا اگروسەكتوردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنى وعان وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى. اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى كاسىپكەرلەردى جەڭىلدىكتى مولشەرلەمە بويىنشا جانە بارىنشا يكەمدى شارتتارمەن قارجىلاندىرادى. وكىنىشكە قاراي, كورپوراتسيا قارجىنى ۋاقتىلى ءبولىپ, شارۋالار ونى ورنىمەن جۇمساعانىنا قاراماستان, كورشى ەلدىڭ كومپانيالارىنىڭ كەلەڭسىز ارەكەتى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان جايى بار.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى دە ەكى مەملەكەتتىڭ شەكاراعا جاقىن وبلىستارىندا ءوزارا ساۋدا جاساندى شەكتەۋلەردىڭ اسەرىنەن تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتتى. رەسەيلىك بيزنەسمەندەر ماسكەۋدەن ءتيىستى جاۋاپ الا الماي, قازاقستان تاراپىنان كومەك سۇراۋدا.
– XVI قازاقستان-رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمى شەڭبەرىندە قازاقستاندىق-رەسەيلىك «ەكونوميكالىق شوعىرلاندىرۋدىڭ زاماناۋي اسپەكتىلەرى» ىسكەرلىك كەڭەسى وتىرىسىندا ساۋداداعى كەدەرگىلەردىڭ بار بولۋى تالقىلاۋدىڭ باستى تاقىرىبى بولعان-دى. وسى جيىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دەپارتامەنتى باسشىسى تەمىرلان جانتاسوۆ:
– كەدەرگىلەردىڭ ءالى دە جويىلماعان سەبەبى, جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردەن ءوز پايداسىن كورۋ مەن ءوز نارىعىن اشۋعا نيەت بىلدىرمەۋىنەن بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدى وڭىرلىك دەڭگەيدە ءارتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ قولدانىلۋى قيىنداتۋدا. ەاەو ىشكى نارىعىنداعى كەدەرگىلەر ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى, – دەدى.
قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارا جانىنداعى وڭىرلەرىنىڭ تاۋار اينالىمى سوڭعى جىلى تومەندەپ كەتكەنىن جوعارىدا ايتتىق. 2018 جىلعى قاڭتار-تامىز ايلارىندا شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ ءوزارا ساۋداسى 1,3 ملرد دوللار بولسا, بيىل بۇل بار بولعانى 1,2 ملرد دوللار. مۇنىڭ سەبەبى رەسەيدىڭ شەكارا ماڭىنداعى وبلىستارىندا قازاقستاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قولداناتىن ساۋدا كەڭىستىكتەرىن شەكتەۋ تۇرىندەگى جاسىرىن شارالارىمەن بايلانىستى.
ءبىزدىڭ ەل تاراپىنان دا, رەسەي تاراپىنان دا ءسوز سويلەگەن وكىلدەر قازاقستاندىق-رەسەيلىك مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بويىندا ورنالاسقان, قازاقستاندىق ونىمگە قاتىستى ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن الدىن الا حابارلاۋ پۋنكتتەرىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ زاڭسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇعان دەيىن ترانسشەكارالىق ساۋداداعى پروبلەمالاردى تىلگە تيەك ەتكەن كورشى ەلدىڭ ساۋدا ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆلاديمير پادالكو: ء«بىز نەگە ءوزىمىز زارداپ شەگەتىن وسى شارالاردى قولدانامىز؟» دەپ, رەسەيدىڭ بيلىك وكىلدەرىنە ءوتىنىش بىلدىرگەن بولاتىن.
– رەسەي مەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنە رەسەيلىك بيزنەستىڭ ءوتىنىشىن, ءبىزدىڭ كەدەرگىلەردى جويۋ نيەتىمىزدى جەتكىزۋدى سۇرايمىز, – دەدى ول.
قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى جۇمىستىڭ باستى كورسەتكىشى – تاۋارلاردىڭ ورتاق نارىققا توسقاۋىلسىز شىعۋى ەكەنىن, رەسەيلىك بيزنەس تاراپىنان كەدەرگىلەردى جويۋ ماسەلەسىندەگى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىنا قولداۋ كورسەتكەنى ماڭىزدى فاكتور دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تەرىسكەيدەگى كورشىمىزدەن كەلەتىن يمپورتپەن سالىستىرعاندا ەكسپورت ايتارلىقتاي تومەن. رەسەيدىڭ ءونىمىن تۇتىنىپ, بىراق وتاندىق تاۋارلاردى كورشى ەلگە وتكىزە الماي وتىرعانىمىزدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ تا جاسىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ونىمدەردى بۇل ەل اۋماعىنا وتكىزۋ بويىنشا زاڭ اياسىندا ەشقانداي كەدەرگى جوق. تەك قولدان جاسالعان كەدەرگىلەردى جەرگىلىكتى باسقارۋشى ورگاندار تۋىنداتىپ وتىر. رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنىڭ گۋبەرناتورلارىنا ەلدىڭ بيلىگى تاراپىنان بىرقاتار مىندەتتەمەلەر قويىلعان. بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاعدايى قيىنداپ, سانكتسيالاردىڭ استىندا قالعانى ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەپ جاتىر. قۇردىمعا كەتپەۋدىڭ بار امالى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنە تاۋارىن ۇسىنىپ, نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردان ايىرىلىپ قالماۋ. ءدال قازىر كورشى ەلدەردەن كەلگەن, ءوزىنىڭ كاسىپكەرلەرىنە باسەكەلەس بولاتىن بيزنەسمەندەرگە قىسىم جاساۋداعى باستى سەبەبى وسى. وسى رەتتە ءبىر ەسكەرەتىنى, قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ونىمدەرى ساپالى ءارى رەسەيلىكتەردىڭ ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى. سوندىقتان رەسەيلىك تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس تا جوعارى. تەك ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمىن وتكىزۋگە نەگىزىنەن كورشى ەلدەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر توسقاۋىل بولىپ تۇر.
