ەكونوميكا • 19 قاراشا، 2019

تاۋار اينالىمىنا توسقاۋىل بولماۋى ءتيىس

14 رەتكورسەتىلدى

اۋەل باستان قازاقستاننىڭ سىرت­قى ساۋداداعى الەۋەتى زور ارىپتەس­تەرىنىڭ ءبىرى رەسەي ەكەنى ءمالىم. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، بيىلعى 8 ايدا ەكەۋارا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 12،2 ميلليارد دوللاردى قۇراپتى. بۇل بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋ كورسەتكىش. ياعني، كورشى ەلمەن اراداعى ساۋدا قارىم-قاتىناستارىنىڭ كۇنگەيىمەن قاتار، كولەڭكە تۇستارى دا بار. 

تاياۋدا ومبىدا وتكەن XVI وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيلىك ارىپتەسى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسكەنى ءمالىم. وسى القالى جيىندا ق.توقاەۆ قازاقستاندا 6800-دەن استام رەسەيلىك كاسىپورىن مەن 3200 بىرلەسكەن كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. بۇل شەتەلدىك كاپيتالى بار كاسىپورىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 38%-ىن قۇرايدى. اسىرەسە، مۇناي، ەنەرگەتيكا، قارجى، ماشينا جاساۋ، تاۋ-كەن ونەركاسىبى، حيميا ءوندىرىسى جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالار بەلسەندى دامىپ كەلەدى.

الايدا، ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، قازاقستاننىڭ بيىلعى ەكسپورتى ماردىمسىز مەجەدەن كوتەرىلەر ەمەس. بيىلعى قاڭتار-تامىز ايلارىندا كورشى ەلگە جىبەرىلگەن تاۋار كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1،3 پايىزعا تومەندەپ، 3،5 ملرد اقش دوللارىن قۇراعانى وسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى. كەرىسىنشە رەسەيدەن قازاقستانعا يمپورتتالعان تاۋار كولەمى وسى كەزەڭدە 1،7 پايىزعا ءوسىپ، 8،7 ملرد دوللارعا جەتتى. قازاقستاننان رەسەيگە نەگىزىنەن تەمىر كەنى مەن كونتسەنتراتى، مىس پەن ونىڭ كونتسەنتراتى، ۋران، تاسكومىر، تابيعي گاز، قارا مەتالل سىنىعى سياقتى شيكىزات ونىمدەرى تاسىمالدانادى. ال رەسەي تاراپىنان قازاقستانعا جەڭىل اۆتوموبيل، قارا مەتالدان جاسالعان دانەكەرلەنگەن قۇبىر مەن تۇتىك، شينا، تەمىر جول نەمەسە ترامۆاي جۇك ۆاگوندارى كەلەدى. بۇعان قوسا رەسەيدىڭ حيميالىق تاۋارلارى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى دە ۇزدىكسىز تاسىمالدانىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

جالپى، ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا، كاسىپكەرلەردىڭ ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە، ءسويتىپ ەكەۋارا تاۋار اينالىمىن قازىرگىدەن الدەقايدا اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلار جەتكىلىكتى. بۇل ماسەلەنى «Egemen Qazaqstan» گازەتى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە  مارتە كوتەرگەن بولاتىن. وسى ورايدا، اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى ءبىر مىسالدى تىلگە تيەك ەتەيىك. قازاقستان سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ الدىڭعى بەستىگىنە كىرۋگە ماقسات قويىپ وتىرعان ەل. بۇل مەجەنى باعىندىرۋ ءۇشىن 2018-2026 جىلدارعا ارنالعان ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى سالالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تۇجىرىمداماسى دا بار.

ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – «سىباعا» جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى. باعدارلاما وپەراتورلارى ارقىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ءىرى قارا مال ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرادى.

– اسىل تۇقىمدى مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىت­قان فەرمەرلەر يمپورتتاۋشى مەملەكەتتى جانە جەتكىزۋشىنى ءوز بەتىنشە تاڭدايدى. زاڭ جۇزىندە جانە ءىس جۇزىندە كورپوراتسيا ءىرى قارا مال ساتىپ الۋ وپەراتورىن تاڭداۋ بارىسىندا قارىز الۋشىلاردىڭ شەشىمىنە اسەر ەتە المايدى. وسى جىلى 21،9 ملرد تەڭگەگە 31 مىڭنان ارتىق ءىرى قارا مال باسىن ساتىپ الۋ قارجىلاندىرىلدى، – دەيدى اتالعان كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسى مۇرات دارىباەۆ.

وكىنىشكە قاراي، جەتكىزۋ نارى­عىن­دا كليەنتتەر الدىندا ءوز مىن­دەت­تەمەلەرىن تولىق ورىنداي ال­ماي­­تىن كومپانيالار كەزدەسەدى. بۇل تۋرالى وسى كورپوراتسيانىڭ ءباس­پا­سوز قىزمەتى حابارلادى.  وسىن­­داي جاعدايعا «تورگوۆىي دوم كاماگرو» جشق رەسەيلىك كوم­پا­نياسىمەن مال جەتكىزۋ شارتىن جاساعان 15 قازاقستاندىق فەرمەر تاپ بولدى. 15 فەرمەردىڭ 8-ءى اگ­رار­لىق نەسيە كورپوراتسياسىنان قارجى العان. فەرمەرلەر تاۋاردىڭ اقشاسىن ۋاقتىلى بەرگەنىمەن، ءتيىستى مالدى بۇگىنگە دەيىن الا الماي وتىر.   

كليەنت پەن وپەراتوردىڭ ارا­سىن­دا­­عى شارتتى ورىنداۋعا باي­لا­نىس­تى قالىپتاسقان جاعداي ءارتۇرلى. «تد كاماگرو»-عا گەرەفورد تۇقىمدى ءىرى قارا مال­دىڭ 80 باسىمەن قامتاماسىز ەتۋ تيەسىلى بولسا، ءىس جۇزىندە كومپانيا 32 باس قانا جەتكىزگەن. ونىڭ وزىندە اسىل تۇ­قىمدى مال مارتەبەسىن راستايتىن جالعان قۇجات پايدالانعان. سون­داي-اق جەت­كىزۋشىلەر مالدى اسىل تۇقىمدىعا ايىرباستاۋدان نەمەسە تولەنگەن 34 ملن تەڭگەنى قايتارۋدان باس تارتقان.     

اتالعان رەسەيلىك كومپانيامەن وسىنداي جا­عىمسىز جاعدايدى قاراعاندى وبلى­سىنىڭ فەرمەرى باسىنان وتكەرىپ وتىر. ول گەرەفورد اسىل تۇقىمدى 297 قاشارىن كۇتۋمەن كۇن وتكىزۋدە. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا بە­رىل­گەن تاۋارلىق مالدىڭ 252،5 ملن تەڭگە مول­شە­رىندەگى بارلىق سوماسى جەتكىزۋشى كوم­پانيا «تد كاماگرو»-عا تولەنگەن، بى­راق مال جوق.  

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازاقستانعا ءىرى قارا مال جەتكىزەتىن بارلىق وپە­را­تورلاردىڭ مونيتورينگى جۇر­گى­زىلەتىنىنە قاراماستان، قارىز الۋشىلار الاقول جەتكىزۋشىلەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ساقتاندىرىلماعان. تاۋە­­كەل­دەردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن الە­ۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ ءتىزىلىمى تۇ­راق­تى تۇردە جەتىل­دىرىلەدى. ەلى­مىز­دە ساپالى مال شارۋا­شىلى­عىن دامىتۋ ماقساتىندا ءمىنسىز بەدەلى بار سالانىڭ الەمدىك كوشباس­شى­لا­رىن تارتۋ جۇمىسى ىسكە اسىرىلۋدا. فەرمەرلەر تاپ بولعان جاعدايعا بايلانىستى  «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق باسقارما توراعاسى:

– جۋىق ارادا تىزىلىمدەگى وپە­را­تور­لار­دىڭ جاڭارتىلعان ءتىزى­لىمى  كۇتىلۋدە. ءبىز قارىز الۋ­شى­لا­رىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعايمىز. ويتكەنى ولار وتاندىق اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. رەسەيلىك «تد كاماگرو»-مەن قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى ءار قارىز الۋشىمەن جەكە جۇمىس وتكىزەدى، – دەيدى.

جالپى، ەلىمىزدە ەتتى مال شارۋا­­­­شى­­لىعىن دامىتۋ باع­دار­لا­­ما­سى­نىڭ نەگى­زى اقش پەن اۋس­تراليا ەلدەرىنىڭ ۇلگى­سىنە نەگىز­دەل­گەن ءىرى قارا مال ءوسىرۋ فەرمەرلىك قو­جا­­لىقتارىنان، ونەركاسىپتىك بور­دا­قىلاۋ الاڭدارىنان جانە زا­ما­­ناۋي ەت وڭدەۋ كەشەندەرىنەن قۇرالعان زاكىر­لىك كووپەراتسيالار ۇلگىسىندەگى وتبا­سىلىق فەرمالار سىندى شاعىن شارۋا­شىلىقتار قۇرۋعا باعىتتالعان. قازاق­س­تان باسشىسى ومبىداعى فورۋم­دا ەكى ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەندەرى ۇلكەن مۇمكىندىككە يە ەكەنىن، ونى تەك ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىن تىل­گە تيەك ەتكەن-ءدى. قازاقستاندا اگرو­سەكتوردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنى وعان وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى. اگ­رار­لىق نەسيە كورپوراتسياسى كاسىپ­كەرلەردى جەڭىلدىكتى مول­­شەرلەمە بويىنشا جانە با­رىن­شا يكەمدى شارتتارمەن قار­جى­لاندىرادى. وكىنىشكە قاراي، كورپو­راتسيا قارجىنى ۋاقتىلى ءبولىپ، شارۋالار ونى ورنىمەن جۇمساعانىنا قاراماستان، كورشى ەلدىڭ كومپانيالارىنىڭ كەلەڭسىز ارەكەتى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان جايى بار.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيس­تر­­لىگى دە  ەكى مەملەكەتتىڭ شەكا­راعا جاقىن وبلىستارىن­دا ءوزارا ساۋدا جاساندى شەكتەۋلەردىڭ اسە­رى­نەن تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتتى. رەسەيلىك بيزنەسمەندەر ماسكەۋدەن ءتيىستى جاۋاپ الا الماي،  قازاقستان تاراپىنان كومەك سۇراۋدا.

– XVI  قازاقستان-رەسەي وڭىر­ارا­لىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمى شەڭبەرىندە قازاقستاندىق-رەسەيلىك «ەكونوميكالىق شوعىر­لاندىرۋدىڭ زاماناۋي اسپەك­تى­لەرى» ىسكەرلىك كەڭەسى وتىرىسىندا ساۋداداعى كەدەرگىلەردىڭ بار بولۋى تالقىلاۋدىڭ باستى تاقىرىبى بولعان-دى. وسى جيىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دەپارتا­مەن­تى باسشىسى تەمىرلان جانتاسوۆ:

– كەدەرگىلەردىڭ ءالى دە جو­يىل­­ماعان سەبە­بى، جەكەلەگەن مەم­­لەكەتتەردىڭ ين­تەگ­­را­تسيا­لىق پروتسەس­تەردەن ءوز پايدا­سىن كورۋ مەن ءوز نارىعىن اشۋعا نيەت بىل­دىر­مەۋىنەن بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدى وڭىرلىك دەڭگەيدە ءارتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ قولدانىلۋى قيىنداتۋدا. ەاەو ىشكى نارىعىنداعى كەدەرگىلەر ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى، – دەدى.

قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارا جا­نىن­­داعى وڭىرلەرىنىڭ تاۋار اينالىمى سوڭعى جىلى تومەندەپ كەتكەنىن جوعا­رىدا ايتتىق. 2018 جىلعى قاڭتار-تامىز ايلارىندا شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ ءوزارا ساۋداسى 1،3 ملرد دوللار بولسا، بيىل بۇل بار بولعانى 1،2 ملرد دوللار. مۇنىڭ سەبەبى رەسەيدىڭ شەكارا ما­ڭىن­داعى وبلىستارىندا قازاقستاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قولداناتىن ساۋدا كەڭىستىكتەرىن شەكتەۋ تۇرىندەگى جاسىرىن شارالارىمەن بايلانىستى.

ءبىزدىڭ ەل تاراپىنان دا، رەسەي تاراپىنان دا ءسوز سويلەگەن وكىل­دەر قازاقستاندىق-رەسەيلىك مەم­لە­كەتتىك شەكارانىڭ بويىندا ورنا­­لاسقان، قازاقستاندىق ونىمگە قا­تىس­تى ۆەتەرينارلىق جانە فيتو­سانيتارلىق باقىلاۋ جۇزە­گە اسىرىلاتىنىن الدىن الا حابارلاۋ پۋنكتتەرىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ زاڭسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بۇعان دەيىن ترانسشەكارالىق ساۋدا­دا­عى پروبلەمالاردى تىلگە تيەك ەتكەن كورشى ەلدىڭ ساۋدا ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆلاديمير پادالكو: ء«بىز نەگە ءوزىمىز زارداپ شەگەتىن وسى شارالاردى قولدانامىز؟» دەپ،  رەسەيدىڭ بيلىك وكىلدەرىنە ءوتىنىش بىلدىرگەن بولاتىن.

– رەسەي مەن قازاقستان پرەزي­دەنت­تەرىنە رەسەيلىك بيزنەستىڭ ءوتىنىشىن، ءبىزدىڭ كەدەرگىلەردى جويۋ نيەتىمىزدى جەتكىزۋدى سۇرايمىز، – دەدى ول.

قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى جۇمىستىڭ باس­تى كورسەتكىشى – تاۋارلاردىڭ ورتاق نارىققا توسقاۋىلسىز شى­عۋى ەكە­نىن، رەسەيلىك بيزنەس تارا­پىنان كەدەرگىلەردى جويۋ ماسە­لەسىندەگى قازاقستاننىڭ ۇستا­نى­مى­نا قولداۋ كورسەتكەنى ماڭىزدى فاكتور دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، تەرىس­كەي­­دەگى كورشىمىزدەن كەلەتىن يمپورتپەن سالىستىرعاندا ەكسپورت ايتارلىقتاي تومەن. رەسەيدىڭ ءونىمىن تۇتىنىپ، بىراق وتاندىق تاۋارلاردى كورشى ەلگە وتكىزە الماي وتىرعانىمىزدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ تا جاسىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىق ونىمدەردى بۇل ەل اۋماعىنا وتكىزۋ بو­يىنشا زاڭ اياسىندا ەشقانداي كەدەرگى جوق. تەك قولدان جاسالعان كەدەرگىلەردى جەرگىلىكتى باسقارۋشى ورگاندار تۋىن­دا­تىپ وتىر. رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىس­تا­رى­نىڭ گۋبەرناتورلارىنا ەلدىڭ بيلىگى تارا­پىنان بىرقاتار مىندەتتەمەلەر قو­يىل­عان. بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاع­دا­يى قيىنداپ، سانكتسيالاردىڭ استىندا قالعانى ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەپ جاتىر.  قۇر­دىم­عا كەتپەۋدىڭ بار امالى – ەۋرا­­زيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدە­­رىنە تاۋارىن ۇسىنىپ، نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردان ايىرىلىپ قال­ماۋ. ءدال قازىر كورشى ەلدەردەن كەلگەن، ءوزىنىڭ كاسىپكەرلەرىنە با­سەكەلەس بولاتىن بيزنەسمەندەر­گە قىسىم جاساۋداعى باستى سەبەبى وسى. وسى رەتتە ءبىر ەسكەرەتىنى، قازاقس­تاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ونىمدەرى ساپالى ءارى رەسەي­لىكتەردىڭ ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى. سوندىقتان رەسەيلىك تۇ­تى­نۋ­شىلار تاراپىنان سۇرانىس تا جوعارى. تەك ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمىن وتكىزۋگە نەگىزىنەن كورشى ەلدەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر توس­قاۋىل بولىپ تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىدا رەترو-فەستيۆال ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 16:58

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار