«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ جولداۋى
سەنبى, 15 ماۋسىم 2013 1:00
2013 جىلعى 12 ماۋسىم № 09-3/1
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە ۇسىنادى.
2012 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت رەسۋرستارىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى.
سەنبى, 15 ماۋسىم 2013 1:00
2013 جىلعى 12 ماۋسىم № 09-3/1
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە ۇسىنادى.
2012 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت رەسۋرستارىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني جانە وزگە دە سالالارى دامۋىنىڭ نەگىزگى ۆەكتورلارىن قامتيتىن بۇل باعدارلامالىق قۇجات مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق جولمەن دامۋىنىڭ جانە ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى نىعايتۋدىڭ بولاشاعىن دا ايقىندايدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ءجونىندەگى شارالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى № 449 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى.
«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى 2012 جىلعى 10 شىلدەدەگى باعدارلامالىق ماقالاسىندا مەملەكەت باسشىسى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن كورسەتىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋىنىڭ پرينتسيپتەرىن ايقىنداپ بەردى. وندا, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن (كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارى), اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا, قاۋىپسىزدىك پەن تازالىق تالاپتارىنا ساي ەڭبەك ەتۋ جاعدايىنا, ەڭبەگى ءۇشىن نەندەي ءبىر كەمسىتۋسىز سىياقى الۋىنا, سونداي-اق جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعالۋعا قۇقىعىن (كونستيتۋتسيانىڭ 24-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارى), اركىمنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنە قۇقىعىن (كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنىڭ 4-تارماعى) جانە ت.ب. تەرەڭدەتىپ ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى تۇجىرىمدالعان.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 2012 جىلعى 12 قاراشادا وتكەن 67-سەسسياسى بارىسىندا قازاقستان بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنە مۇشە بولىپ سايلاندى. بۇل شەشىم ەلىمىزدىڭ قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن تاعى دا راستايدى, سونداي-اق ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى سالاسىنداعى جالپىعا بىردەي قابىلدانعان پرينتسيپتەردى ساقتاۋدا مەملەكەتىمىزگە مىندەتتەر جۇكتەيدى.
2012 جىلعى 22 قاراشادا پاريجدەگى حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا قالاسىن ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ ورنى دەپ جاريالادى, بۇل الەم قاۋىمداستىعى تاراپىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنولوگيالىق, الەۋمەتتىك-مادەني جەتىستىكتەرىن, بولاشاقتاعى قۋات كوزدەرى, بالامالى قۋات كوزدەرى مەن «جاسىل ەكونوميكا» سەكىلدى بۇكىل ادامزات ءۇشىن وزەكتى سالالاردا جاھاندىق ەكونوميكا مەن نارىقتىڭ دامۋىنا دەگەن جاڭا كوزقاراستى قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن مويىنداۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا بەدەلى ارتىپ, پوزيتسياسى كۇشەيە تۇسكەن سايىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى دا دامىپ, نىعايىپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 13 ناۋرىزداعى№ 283 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياعا (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) مۇشە بولعانى بەلگىلى. بۇل كوميسسيا قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىقتارىن, ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيانى ىلگەرىلەتۋ; دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەت ىستەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگى پرينتسيپتەرىن ىسكە اسىرۋ; نەگىزگى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى, اسىرەسە, قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ; جەرگىلىكتى جانە وڭىرلىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دەموكراتيانى دامىتۋداعى ۇلەسىن ارتتىرۋ جولىندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن ورناتۋ بولىپ تابىلادى.
2013 جىلعى 24 ساۋىردەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى ازيا ەلدەرى كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارىنىڭ ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى – دەموكراتيانى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى وڭىرلىك اشىق الاڭى – ازيا ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارى مەن بالامالى ينستيتۋتتارى قاۋىمداستىعىنا مۇشە بولىپ تابىلادى.
رەسپۋبليكادا قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى نىعايتۋ زاڭنامانىڭ سەرپىندى دامۋىمەن بىتە قايناسادى. بۇل مەملەكەت ءومىرىنىڭ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءومىردىڭ نەگىزگى سالالارىن رەتتەيتىن زاڭدار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى № 858 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نىعايتۋعا, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق جۇيەلەرىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن زاڭدار قابىلدادى. حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارىن ۇلتتىق زاڭناماعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كىرىكتىرۋگە ىقپال ەتەتىن بىرقاتار حالىقارالىق شارتتار بەكىتىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن دايەكتىلىكپەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قازىرگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا بەرىلگەن كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋگە قاراتىلعان قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەردىڭ جاڭا رەداكتسيالارىنىڭ جوبالارى ازىرلەنۋدە.
بۇدان بۇرىنعى جولداۋدى (2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىندە جاريالاعاننان بەرى وتكەن كەزەڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ كەيبىر نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنا تۇسىندىرمە بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتىنىشتەرىن قارادى.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر», «باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەر» ۇعىمدارىنىڭ مازمۇنىن, رەسپۋبليكانىڭ زاڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن ازىرلەۋ, ۇسىنۋ, تالقىلاۋ, قولدانىسقا ەنگىزۋ جانە جاريالاۋ بويىنشا ارناۋلى زاڭنىڭ نىساناسىن كەڭەيتۋگە جول بەرىلەتىنىن نە بەرىلمەيتىنىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 62-بابى 8-تارماعىنا جانە 83-بابى 1-تارماعىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەردى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 62-بابى 8-تارماعىنىڭ جانە 83-بابى 1-تارماعىنىڭ نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 6 ناۋرىزداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر» دەپ زاڭ اكتىلەرى بولىپ تابىلمايتىن كەز كەلگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى تۇسىنگەن ءجون. بۇل رەتتە «قۇقىقتىق اكت» تەرمينى ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا «نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت» تەرمينىنەن كەڭ, ال كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنىڭ 1-تارماعىندا پايدالانىلاتىن «باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەر» ۇعىمى وزگە اكتىلەردىڭ ءبارىن, نورماتيۆتىك سيپاتى بارلارىن دا, مۇنداي بەلگىسى جوقتارىن دا قامتيدى, دەپ بەلگىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 62-بابىنىڭ 8-تارماعىنا سايكەس زاڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن ازىرلەۋ, ۇسىنۋ, تالقىلاۋ, كۇشىنە ەنگىزۋ جانە جاريالاۋ ءتارتىبى ارناۋلى زاڭمەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى مەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ رەگلامەنتتەرىمەن ايقىندالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە كونستيتۋتسيا ارناۋلى زاڭنىڭ رەتتەۋ نىساناسىن كونستيتۋتسيانىڭ 62-بابىنىڭ 8-تارماعىندا كورسەتىلگەن زاڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن ازىرلەۋ, ۇسىنۋ, تالقىلاۋ, كۇشىنە ەنگىزۋ جانە جاريالاۋ تارتىبىمەن عانا شەكتەمەيدى. وعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قۇقىق شىعارۋ جانە قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىنىڭ باسقا دا ماسەلەلەرى, سولاردىڭ ىشىندە نورماتيۆتىك بولىپ تابىلمايتىن قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى ەنگىزىلۋى مۇمكىن. قاجەت كەزدە زاڭ شىعارۋشى, كونستيتۋتسيامەن كوزدەلگەن وكىلەتتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, مۇنى جاساۋعا حاقىلى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن زاڭنامالىق جانە (نەمەسە) زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدە بەكىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن پارلامەنتتە قاراۋ بارىسىندا ماسەلەلەر تۋىنداۋىنا بايلانىستى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 35-بابى 1-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىنا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قارادى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇل اتالعان نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرىلگەن كەزدە, كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىنداعى «مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزدەرى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق ۇعىمنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىندىرۋدى, سونداي-اق زاڭنىڭ جانە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ رەتتەۋ نىسانالارى بولىپ تابىلاتىن فۋنكتسيالاردىڭ ارا-جىگىن بەلگىلەۋدى سۇراعان.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 16 مامىرداعى № 2 قوسىمشا قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بىلاي دەپ بەلگىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 61-بابى3-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىندا بەلگىلەنگەن «مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزدەرى» دەپ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ مازمۇنىنا (باسشىلىق جاساۋ سالالارى, ميسسيالارى, نەگىزگى مىندەتتەرى, فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرى), قۇرۋ, تاراتۋ, قايتا قۇرۋ جانە قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ تارتىبىنە دەگەن نەگىزگى كوزقاراستى ايقىندايتىن تۇبەگەيلى پرينتسيپتەر مەن نورمالاردى تۇسىنگەن ءجون.
زاڭداردا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن فۋنكتسيالار, سونداي-اق جۇزەگە اسىرىلۋى كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىندا اتالعان اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى قامتيتىن فۋنكتسيالار بەلگىلەنەدى. بۇل, سونىڭ ىشىندە, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىق سۋبەكتىلىگى ماسەلەلەرىنە, قۇقىق شەكتەۋ سيپاتىنداعى شاراعا, سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ, باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن جانە جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىن ىسكە اسىرۋعا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋدى قوسا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە جەكە تۇلعالارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى بولادى.
زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدە, ىسكە اسىرىلۋى كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىندا ساناپ كورسەتىلگەن قوعامدىق قاتىناستاردى قامتىمايتىن فۋنكتسيالار بەلگىلەنەدى. بۇل زاڭدا بەكىتىلگەن فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمىن ايقىنداۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشتەي ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەتىنە, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق نورمالاردى قابىلداۋىنا (شىعارۋىنا) قاتىستى بولۋى مۇمكىن. زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارى زاڭعا تاۋەلدى ءتيىستى اكت شىعاراتىن سۋبەكتتىڭ وكىلەتتىكتەرى شەگىندە عانا بەلگىلەنەدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنداعى قۇقىقتىق پوزيتسيالار مەن جولداۋلارىنداعى ۇسىنىمداردى ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر مەن وزگە دە شەشىمدەر قابىلدادى.
«قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاراعاندى قالاسى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ № 2 اۋداندىق سوتىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابى 1-تارماعىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2011 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا سايكەس, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇقىق نورمالارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى, ولقىلىقتاردى, كولليزيالاردى جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن نورمالاردى جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2012 جىلعى 27 ساۋىردەگى № 15-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ تولىق نەگىزدەرىن قاراستىراتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, سونداي-اق سوت اكتىسىمەن بەلگىلەنگەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتى (قۇقىق اۋىرتپالىعىن) تىركەۋدەن باس تارتۋعا تىيىم بەلگىلەندى.
اتالعان نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس سونداي-اق, مەنشىك يەلەرىنىڭ جانە وزگە دە زاڭدى تۇردە يەلىك ەتۋشىلەردىڭ, كەپىل ۇستاۋشىلاردىڭ جانە وزگە دە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 81-بابىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ تارتىبىنە قاتىستى سوت پراكتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسىندىرمە بەرۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جوعارعى سوت ۇسىنعان اقپارات بويىنشا,جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋمەن بايلانىستى سوت پراكتيكاسىن اعىمداعى جىلى قورىتۋ جوسپارلانعان, ونىڭ قورىتىندىسىنا قاراي «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىن سوتتاردىڭ قولدانۋى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىن قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداناتىن بولادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا جانە اقشانى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2012 جىلعى 21 ماۋسىمداعى № 19-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 18-بابى 2-تارماعىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ جانە «زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ تۋرالى» 2009 جىلعى 20 تامىزداعى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنداعى بىرقاتار قۇقىقتىق پوزيتسيالارى جۇزەگە اسىرىلدى.
«كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 13 ساۋىردەگى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ورىنداۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى كونستيتۋتسيالىق زاڭداردا قاراستىرىلعان مەرزىمدەردىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋىن ەسەپتەۋدى رەتكە كەلتىرۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ, پارلامەنتكە ەنگىزگەن.
«مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر تۋرالى» 2013 جىلعى 15 ساۋىردەگى № 88-V جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 15 ساۋىردەگى № 89-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ «مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار» جانە «مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر» ۇعىمدارىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسى سالاداعى وكىلەتتىكتەرىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋعا جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋىنىڭ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى بىرقاتار قۇقىقتىق پوزيتسيالارى ىسكە اسىرىلدى.
زاڭنامالىق اكتىلەردەگى كەمشىلىكتەر مەن قايشىلىقتاردى ودان ءارى جويۋ ماقساتىندا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بىرقاتار جولداۋلارىنداعى (2006 جىلعى 19 ماۋسىمداعى № 01-3/1, 2011 جىلعى 16 ماۋسىمداعى № 09-5/1 جانە ت.ب.) ۇسىنىمدارعا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇقىق نورمالارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى, ولقىلىقتاردى, كولليزيالاردى جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن نورمالاردى جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2012 جىلعى 27 ساۋىردەگى № 15-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى, ازاماتتارعا بىلىكتى زاڭ كومەگىن تەگىن كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا, كونستيتۋتسيانىڭ 13 جانە 16-باپتارىنا جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىنا (2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋ) سايكەس رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ەنگىزگەن «مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگىن ۇسىنۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ جوبالارىن قاراستىرۋدا. پارلامەنت سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋىنداعى ۇسىنىمداردى ورىنداۋعا باعىتتالعان «جول قوزعالىسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول قوزعالىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قاراۋدا.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋىنداعى زاڭ جوبالارىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان تەڭ بولۋى جانە زاڭ جوبالارىنا جۇرگىزىلەتىن لينگۆيستيكالىق ساراپتامانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىمدارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا, رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, 2012 جىلى جۇرگىزىلگەن عىلىمي لينگۆيستيكالىق ساراپتامالاردىڭ كولەمى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 75%-عا ۇلعايعان.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, رەسپۋبليكاداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيىن ايقىنداۋ جانە باعامداۋ قولدانىستاعى قۇقىق دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر قورىتىندىسىن شىعارۋدى عانا ەمەس, زاڭنامالىق رەتتەۋدىڭ پروبلەمالارىن انىقتاۋدى, زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداۋداعى جۇيەلى كوزقاراستى, تابىلعان كەمشىلىكتەر مەن قايشىلىقتاردى جويۋدى دا قاجەتسىنەدى دەپ پايىمدايدى.
1. «كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 13 ساۋىردەگى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ادامدى ۇستاۋ, سونداي-اق بۇل ۇستاۋدىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى مەرزىمدەرىن ەسەپتەۋتارتىبىن بەلگىلەيتىن رەسپۋبليكانىڭ بىرقاتار زاڭدارىن كونستيتۋتسيانىڭ 16-بابى 2-تارماعىنا سايكەستەندىرۋ قاجەت.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە, «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى», «شەت ەلدىكتەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى تۋرالى», «توتەنشە جاعدايلار تۋرالى», «سوعىس جاعدايى تۋرالى», «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى», «تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ تۋرالى» زاڭدارعا جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرگە ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن ءجون.
2. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 26-بابى 3-تارماعىن جانە 76-بابى 2-تارماعىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2000 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى № 21/2 قاۋلىسىنا جانە 2010 جىلعى 25 مامىرداعى № 09-5/1 جولداۋىنا سايكەس «مەملەكەت مۇقتاجى», «ەرەكشە جاعدايلار», «قۇنى تەڭ باعامەن وتەلگەن كەزدە» دەگەن ۇعىمداردىڭ مازمۇنى زاڭداردا ايقىندالۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, ازاماتتىق, بانك سالاسىنداعى جانە وزگە دە زاڭناماعا (2003 جىلعى20 ماۋسىمداعى № 442-ءىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن كەيبىر وزگەرىستەردى قوسپاعاندا) ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلمەدى, سونداي-اق زاڭداردا پايدالانىلاتىن «الىپ قويۋ» جانە «ماجبۇرلەپ ايىرۋ» تەرميندەرىنىڭ ۇعىمى مەن ايىرماشىلىعى اشىپ كورسەتىلمەدى. مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن م ۇلىكتەن ماجبۇرلەپ ايىرۋ جاعدايلارىن ەرەكشە دەپ تانۋدىڭ ناقتى كريتەريلەرى ايقىندالمادى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قولدانىستاعى زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ورىنسىز جيىلەتىپ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ زاڭ شىعارماشىلىعى پروتسەسىندەگى كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. 2012 جىلدىڭ وزىندە عانا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى 2001 جىلعى 30 قاڭتارداعى № 155-ءىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە 25 زاڭمەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن وزگە دە مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» 2008 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى № 99-IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسىنە) – 20 زاڭمەن, «حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى № 193- IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە – 9 زاڭمەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە ولارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى رەتكە كەلتىرۋدىڭ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق جانە وزگە دە نورما شىعارماشىلىق قىزمەتتى ۇيلەستىرۋدەگى ءرولىن كۇشەيتۋدىڭ جولدارىن ايقىنداۋ ماقساتقا ساي بولار ەدى.
نەگىزگى زاڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىن نىعايتۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە, پارلامەنتىنە, ۇكىمەتىنە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنە, سوت جۇيەسىنە, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ماڭىزدى ءرول ارنايدى. سونىمەن بىرگە, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ, ۇيىمدارى مەن ازاماتتارىنىڭ مىندەتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ
توراعاسى ي.روگوۆ.
