قازاقستان • 18 قازان، 2019

ماسىل بولما، اسىل بول!

426 رەتكورسەتىلدى

حالقىمىز وسى ۋاقىتقا دەيىن نەبىر قيىن-قىسپاق زاماندى، تاعدىر تالقانى تاۋسىلاتىنداي تالاي تار جول، تايعاق كەزەڭدى باستان وتكەردى. قانداي اۋىرتپالىق بولسا دا قابىرعاسى قايىسىپ ءجۇرىپ كوتەردى. ەزىلىپ جاتسا دا ەڭسەسىن تۇسىرمەدى. قالىڭ قازاقتىڭ كەۋدەسىندە ءبىرىنشى – نامىس وتى، سوسىن ءۇمىت پەن سەنىم بار ەدى. سونىڭ ارقاسىندا «مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتىرىلىپ»، تاۋەلسىزدىك داۋىرىنە امان جەتتى.

قازىر ءبارى بار. جوق دۇنيە جوق. باردى ۇقساتىپ، جوقتى جاماپ، ءوز تىرشىلىگىن جاساپ جاتقاندار جەتكىلىكتى. ولار ەشكىمگە الاقان جايماي، ءوز كاسىپتەرىن دوڭگەلەنتىپ تە جاتىر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءححى عاسىرداعى قازاق­قا قانداي قاسيەتتەر لايىقتى بولۋى كەرەكتىگىن ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. «قازىرگى تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس، تۇتاس حالىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىر­سا عانا تابىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك الادى. باسەكەلىك قابى­لەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ اي­ماق­تىق نەمەسە جاھاندىق نارىق­تا باعاسى، يا بولماسا ساپا­سى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىم­دى دۇنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتە­ريالدىق ءونىم عانا ەمەس، سونى­مەن بىرگە ءبىلىم، قىزمەت، زيات­كەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭ­بەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن. بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس، ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق، سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عا­سىر­عا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بو­لۋى كەرەك».

 ەلباسىنىڭ «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر، جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق، كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ، يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ، زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋىنىڭ سىرى نەدە؟

مەنىڭشە، باستى كەمشىلىگى – ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان قالىبى مەن تاجىريبەسىن باسقا حالىقتار مەن وركەنيەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي، بارىنە جاپپاي ەرىكسىز تاڭۋىندا. اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى»، – دەگەن ءسوزى ەستى ازاماتتاردىڭ ەسىندە تۇرۋى كەرەك.

ءبىر زامان ەلدەگى بايلاردى جىپكە ءتىزىپ، سىبىرگە ايداعان. 1929 جىلى الدى جيىر­ما مىڭ، ارتى ون مىڭ جىلقى بىتكەن 500 بايدىڭ تۇقىمىمەن ايدالىپ كەتكەنىن قانىش ساتباەۆ جازعان بولاتىن. ۆتسيك تورالقاسىنىڭ 1928 جىلعى 14 ناۋرىزداعى بايلاردى كامپەسكەلەۋ تۋرالى قاۋلىسىنا سايكەس، قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىنداعى «باي شارۋاشىلىقتارىن كامپەسكەلەۋ تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانادى. وسى قاۋلى نەگىزىندە جەتى جۇزگە جۋىق ءىرى باي تاركىلەنىپ، ولاردىڭ يەلەرى قاناۋشى تاپ رەتىندە جەر اۋدارىلدى. ولاردىڭ الدى 20 مىڭ، ارتى 10 مىڭ جىلقى ايداعان اۋقاتتى ادامدار ەدى. وسى ساياسات كولحوزداستىرۋ كەزىندە ودان ءارى جالعاسىپ، ەلدەگى ورتا شارۋالار مەن اۋقاتتى ادامدار دا قاتتى قۋعىنداۋعا ۇشىرايدى. ماسكەۋ قابىلداعان قاۋلىدا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدەگى كەمى 100 باس مالى بار بايلاردان باستاپ تۇگەل مال-مۇلكىن تاركىلەۋ، سۇلتاندار مەن حانداردىڭ تۇقىمىن، سونداي-اق حازىرەت، يشان، قازى جانە ولاردىڭ وتباسىنىڭ بارلىق مۇلكىن تارتىپ الۋ جانە جەر يەلەنۋ قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى پارمەن بەرىلگەن.

ەلدەگى باي كەتكەسىن بار تىرلىكتىڭ بەرەكەسى كەتكەنى دە ەستەن شىعا قويعان جوق. 32-ءنىڭ اشارشىلىعى مالدى دا، جاندى دا جالمادى. قازاقتىڭ ەستى ازاماتتارى 37-ءنىڭ قۇربانى بولدى. ودان امان قالعانى سۇم سوعىستىڭ قاندى الاڭىندا جۇتىلدى. ءسويتىپ حالقىمىز ءوز جەرىندە ازشىلىق كۇيىن كەشتى.

بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ: «وتكەن حح عاسىر قازاق ءۇشىن قياناتتى، وتە اۋىر عاسىر بولدى. 1921-1930 جىلدارداعى اشتىقتا قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلدىق. كەزىندە ونداي جاعداي بولماعاندا، قازىر قازاقتىڭ سانى 50-60 ميلليوننان اسىپ قالار ەدى. ودان كەيىن رەپرەسسيا بولدى. 103 مىڭ ادام سوتتالدى. قازاقتىڭ 65 مىڭ بەتكە ۇستار زيالىسى تۇتقىندالدى. ونىڭ 25 مىڭى اتىلدى. قازاق ءۇشىن ءسوز ايتا الاتىن ادامداردىڭ تامىرىنا بال­تا شابىلىپ، جويىپ جىبەرىلدى. سول قيىن­شىلىقتار كەزىندە قازاقتار جان ساۋعا­لاپ، دۇنيە جۇزىنە شاشىراپ كەتتى. مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن قازاق وركەندەپ، قايتا ءوسىپ كەلەدى»، – دەدى دۇنيەجۇزى قازاق­تارى­نىڭ V قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە.

وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قولدان جاسالعان الاپات اشتىق­تىڭ سالدارىنان قارا ورمانداي حال­قىمىز قىناداي قىرىلدى. 1929-1933 جىلدارداعى قاندى قىرعىندى «سول كەزدەگى ساياساتتىڭ قاتەلىگى» دەپ تۇيىن­دەي­تىندەر دە تابىلادى. بۇل جاي عانا قاتەلىك ەمەس. قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان عاسىر قىلمىسى. 1897 جىلى رەسەي يمپەرياسى جۇرگىزگەن ساناقتا قازاقتاردىڭ جالپى سانى 4 ميلليون 84 139 ادام بولعان. حح عاسىردىڭ باسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«الحامدۋللا، 6 ميلليون بولدىق» دەپ التى الاشتىڭ بالاسىنان ءسۇيىنشى سۇراعان. زۇلمات پەن زوبالاڭعا دەيىنگى كەزەڭدە قازاقتىڭ جالپى سانى 5 ميلليوننان اسقانى انىق. ناقتىراق ايتساق، ەلدىڭ ىشىندە 4 ميل­ليون 200 مىڭداي بولسا، قالعانى سىرتتاعى قازاقتار ەسەبىنەن وسكەن.

1926 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعى بويىنشا، قازاقستان اۋماعىنداعى تۇرعان تۇرعىلىقتى حالىقتاردىڭ سانى 6500895 ادامدى قۇراعان دەگەن دەرەك ۇشىراسادى. ولاردىڭ 8،3 پايىزى قالالاردا، ال 91،7 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرعان. ولاردىڭ اراسىنداعى قازاقتىڭ سانى 3713394 ادامدى قۇراپ، رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 57،1 پايىزى بولسا، ال ورىستار 1279979 ادامدى قۇراپ، 19،7 پايىز بولعان. 1939 جىلعى ساناق بويىنشا، قازاقتاردىڭ سانى 2327625 ادام بولىپ، رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 37،8 پايىزىن قۇراعانىن كورەمىز. وسى ءبىر رەسمي دەرەكتەردىڭ وزىنەن قازاق حالقى ءتورت ميلليوننىڭ توڭىرەگىندە ازاماتىنان ايرىلعانى ايقىندالادى.

بەلگىلى عالىم مەكەمتاس مىرزاح­مە­توۆتىڭ باسىنان وتكەن تاعدىر تەپەرىشى بارىمىزگە وي سالسا كەرەك. اشتىق جىلدارى ۇلى مەن قىزىن جەتەلەپ، ارقادان وڭتۇستىككە بەت العان انا جان-جاقتان قاسقىر قاۋمالاپ، ۇشەۋى بىردەي اجال تىرناعىنا ىلىككەلى تۇرعان تۇستا قىزدى قالدىرىپ، جالعىز ۇلدى امان الىپ قالىپتى. وسىنداي ءومىر وتكەلەگىنەن امان وتكەن ۇرپاق ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قادىرىن ءالى كۇنگە دەيىن ەسىنەن شىعارمايدى.

بەيىمبەت ءمايليننىڭ «كۇلپاش» اتتى اڭگىمەسىندە اشتان بۇراتىلىپ جاتقان كۇيەۋى مەن بالالارىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن بايعا جالدانىپ كۇنەلتكەن انا تاع­دى­رى قانداي ايانىشتى وقيعامەن اياقتال­عا­نى دا ەستە. سوندا ۇرپاق قامىن ويلاعان انا بالالارىن امان ساقتاۋ ءۇشىن بىرەۋگە جال­دانۋ ارقىلى جان باعۋدان ارلانعان جوق.

ەندى قازىرگى جاعدايعا كەلەيىك. ءبىر جا­عىنان قاراساق، ەلىمىز توقسانىنشى جىلدارداعى داعدارىستى كەزەڭدى ارتقا تاستاپ، سەرپىندى دامۋ ۇستىندە. ەڭبەك ەتەمىن، تابىس تابامىن دەگەن ازاماتتارعا سون­شالىق كەدەرگى جوق. بىراق كەيىنگى ۋاقىت­تا «ەڭبەك ەت تە، مىندەت ەت» دەيتىن حالىق دانالىعىنا مۇرىن شۇيىرە قاراي­تىن جاعدايعا جەتكەندەيمىز.

جىل سايىن مەكتەپ بىتىرەتىن تۇلەكتەر اراسىندا بولاشاعى ب ۇلىڭعىرلار كوپ. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماعاندار نە ىستەيدى؟ بۇل – وزەكتى ماسەلە. مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 70 پايىزى جىل سايىن وقۋعا تۇسە الماي قالادى. جۇمىسقا ورنا­لاسا الماۋ سالدارىنان قىلمىسقا ءجيى بارا­تىندار دا وسى ساناتتان ەكەن. «ولار اۋىلدا قالىپ نەگە جۇمىس ىستە­مەي­دى؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. جاستاردىڭ كوبى اۋىلدا تۋىپ وسسە دە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن بىلمەيدى، قاراپايىم تىرلىكتەن قول ءۇزىپ قالعان. ويتكەنى مەكتەپتەردە جاس تۇلەكتەردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەپ، ءتالىم بەرەتىن ەڭبەك كابينەتتەرى مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. بۇرىنعى ەڭبەك ساباعىنىڭ ورنىنا قازىر تەحنولوگيا دەگەن ءپان وتەدى. وسى ورايدا مەكتەپتەردە ۇل بالالار مەن قىزدارعا ارنالعان ەڭبەك ءپانى كابينەتتەرىن قايتا جاساقتاۋ، اۋىلدا اگروتەحنيكا ءپانىن جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتۋ كەرەك.

2018 جىلى قازاقستاندا 137 مىڭنان استام جاس ءوز الدىنا وتاۋ كوتەرگەن ەكەن. بىراق اجىراسۋشىلاردىڭ سانى كوبەيگەن. ەلىمىز بويىنشا 54 797 وتباسى اجىراسقان. اجىراسۋ جاعىنان تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقى وندىققا ەنىپ وتىرمىز. قازاقستاندا ءاربىر ەكىنشى نەكەنىڭ تاعدىرى اجىراسۋمەن اياقتالادى، وسىلاردىڭ 83 پايىزىنىڭ ورتاق بالالارى بار. 400 000 انا بالالارىن جالعىز تاربيەلەپ وتىرسا، 60 000 جالعىزباستى اكە بار.

بريتاندىق «The Economist» باسى­لى­مىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاق­ستان اجىراسۋ سانى بويىنشا 10-شى ورىندا تۇر. الەۋمەتتانۋشىلار نەكە بۇزىلعاننان كەيىنگى بالالاردىڭ تۇرا­تىن جەرى مەن اتا-انالاردىڭ بالامەن قارىم-قاتىناس ۋاقىتى تۋرالى داۋ-دامايدىڭ دا ايتارلىقتاي ءوسىپ كەتكەنىن ايتادى. ستاتيستيكالىق دەرەك بويىنشا، استانادا ءاربىر ءۇشىنشى وتباسى اجىراسادى. مالىمەتتەرگە قاراساق، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ءاربىر ەكىنشى وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالاتىن كورىنەدى.

شايقالعان شاڭىراق. جاۋدىرەپ جەتىم قال­عان بالا. جاعدايسىز انا. الي­مەنت­تەن جالتارعان ەركەك. وسىنداي كە­لەڭ­­سىز كورىنىس ءومىردىڭ ناقتى بەينەسىنە اينال­دى.

وتباسى – مەملەكەتتىڭ وزەگى. وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاۋ – ماڭىزدى ماسەلە. ءبىز وتباسى دەگەندە تەك ەكى ادامنىڭ عانا ەمەس، وتباسىنداعى بالالاردىڭ، ەلدىڭ، مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن نەگىزگە الۋعا ءتيىسپىز. قازىر باتىس جۇرتى مەن الىستاعى امەريكاڭىزدىڭ ءوزى وتباسى قۇندىلىعىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعاردى. بىزگە دە سونداي كوزقاراس كەرەك.

كوپ بالالى انالاردىڭ جاعدايىن ءبارىمىز تۇسىنەمىز. مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ جاسالا باستادى. جاعدايى تومەن كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن اتاۋلى كومەك مولشەرىنىڭ ارتۋى – ۇلكەن يگىلىك. بۇعان قۋانعانداردىڭ قاتارى كوپ.

ايتسە دە سول اتاۋلى كومەكتى الامىز دەپ اجىراسۋ ارەكەتىنە دەيىن بارىپ جاتقانداردى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەلىمىزدە ءبىر جارىم ميلليوننان استام ادام نەكەگە وتىرسا، سونىڭ بەس ءجۇز مىڭى اجىراسادى. ەندى الەۋمەتتىك جاردەم الۋدى ويلاستىرعاندار الگىندەي شەتىن قادامعا بارا باستاسا، نە بولماق، قۇندىلىقتار قايدا قالادى؟

ەلدە كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن ازاماتتار از ەمەس. جاسى ۇلكەن بۋىن جاقسى بىلەدى: اكە-شەشەلەرىمىز كەزىندە «ەڭبەككۇن» دەگەنگە جۇمىس ىستەدى، بالالار مەكتەپ جاسىنان شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا جەگىلدى، سوندا دا اتا-انامىز وكىمەتتەن ەشتەڭە دامەتپەيتىن.

قازىر دامەتۋ تىم كوبەيىپ كەتكەندەي. دامەتۋدىڭ ارتى سۇرانشاقتىق، جالتاقتىق، جالپاقتاۋشىلىققا، جال­قاۋ­لىققا جەتكىزەدى. ونىڭ سوڭى – ەرىنشەك­تىككە اكەلەدى. ەرىنشەكتىكتەن ماسىلدىققا جەتۋ – ءبىر-اق قادام. قالالىق جەرلەردەگى ءۇي بالاسى قوقىس توگىپ كەلگەندى اۋىر جۇمىس سانايتىن جاعدايعا جەتتى. سوندا ەڭبەكتەنۋ قايدا قالادى؟

انا – ءومىردىڭ وزەگى. ءومىر – انا ارقىلى جالعاسادى. «انا» دەگەن ارداقتى اتقا يە بولۋ – ءاربىر قازاق قىزىنىڭ اسىل مۇراتى بولۋى ءتيىس. قازىرگى جاستاردىڭ بىرقاتارى «اق نەكە»، «اق بوساعا»، «اق وتاۋ»، «اق ءسۇت» دەگەن ۇعىمداردى ەلەڭ قىلمايدى. سونىڭ سالدارىنان ۇيلەنۋ تويى وتەر-وتپەستە اجىراسۋ كوبەيدى. نەمەسە ءتورت-بەس بالاسىن تاستاپ، باسقا وتاۋ، باسقا جار ىزدەپ كەتەتىندەر دە توبە كورسەتىپ قالادى. ۇيلەنۋ، ءۇي بولۋ­دىڭ ءتۇپ نەگىزىندە – ۇرپاق قالدىرۋ، ۇرپاق تاربيەلەۋ، ۇرپاق كوبەيتۋ دەگەن قۇندىلىقتار جاتقان جوق پا؟ وسى جايتتى ويلاناتىندار بار ما؟

انا دەگەندە وسىناۋ قاستەرلى ۇعىم­نىڭ قادىر-قاسيەتىنە سىزات تۇسىرمەي وتكەن قازاق ايەلدەرى ويعا ورالادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قان­شاما قازاق شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى، جار قىزىعى دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي جاتىپ، «جەسىر» اتانعان تالاي قازاق ايەلى بار. سولاردىڭ كوبىسى «قارالى قاعازدى» قولدارىنا السا دا ەر-ازاماتقا بەرگەن سەرتىنەن، ادالدىعىنان ەش اينىعان جوق. جىلاپ ءجۇرىپ جەتىلدى.

ال قازىرگى «كوكەك-انالار» كوڭىلگە نالا بۇلتىن ۇيىرەدى. ءبىزدىڭ قازاق قانشاما تاعدىر تەپەرىشىن كوردى، اشتىق­تىڭ، اشارشىلىقتىڭ، قۋعىن-سۇرگىن­نىڭ قۇربانى بولدى. سوندا دا ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەدى. ۇرپاق ءۇشىن ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان دا قازاقتا «جەتىمدى ەسىركەۋ، جەسىردى جىلاتپاۋ» دەگەن قاعيدا ۇستەمدىك قۇردى. ال قازىر تاسباۋىر جەتىم كوبەيدى. تاستاندى بالالاردىڭ سانى ارتتى. نارەستەلەرىن قوقىس جاشىگىنە، كوشەگە، قۋىس-قۋىسقا تاس­تاپ كەتىپ جاتقان سونداي جانداردى «انا» دەپ اسپەتتەي الامىز با؟ ولار دا «مىنا ومىرگە پەرزەنت اكەلدىم» دەپ ماقتانىپ، مەرەيلەنە الا ما؟!.

اباي اتامىز ء«ۇشىنشى» قاراسوزىندە: «ھامما عالامعا بەلگىلى دانىشپاندار الدەقاشان بايقاعان: ءاربىر جالقاۋ كىسى قورقاق، قايراتسىز تارتادى، ءاربىر قاي­راتسىز، قورقاق، ماقتانشاق كەلەدى، ءاربىر ماقتانشاق قورقاق، اقىلسىز، نادان كەلەدى، ءاربىر اقىلسىز نادان، ارسىز كەلەدى; ءاربىر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق، ءوزى تويىمسىز، تىيىمسىز، ونەرسىز، ەشكىمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى»، – دەپ جازعان.

ەڭبەكپەن كەلگەن ءدام ءتاتتى بولادى. دامەتۋدە ءدام بولمايدى. «سۇرامساق، ءوزى تويىمسىز، تىيىمسىز، ونەرسىز، ەشكىمگە دوستىعى جوق جاندار» تىم كوبەيگەن قوعامنىڭ كۇيى قانداي بولادى؟

ءتورتىنشى سوزىندە «قۋلىق ساۋماق، كوز ءسۇزىپ، تىلەنىپ، ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى. اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ، ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ، ەڭبەگىڭدى ساۋ، ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى»، – دەيدى اباي.

قازىرگى قازاق قوعامىنا قاراساق، «قۋلىق ساۋماق، كوز ءسۇزىپ، تىلەنىپ، ادام ساۋماق» تىرلىكپەن جۇرگەن جاندار كوپ. «قۇداي ماعان ەشتەڭە بەرمەي جاتىر، نەگە مەنى كورمەيدى» دەپ بوسقا نالىپ، سالى سۋعا كەتىپ جاتقاندار قانشاما. ءبىرجان سال ايتقانداي، «باي بولماق، كەدەي بولماق، قۇدايدان-دى» دەگەندەي، جاراتقان ءار پەندەسىنە ءتيىستى نەسىبەسىن بەرەدى-اۋ. بىراق، ازعا الدانىپ، ادامدىعىن مالدانىپ، «قۇداي بەرەدى» دەپ قاراپ جاتقاندار از ەمەس. اباي ءسوزىن تيىسىنشە تاپسىرلەسەك، «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ» دەگەنى – ارەكەت قىل دەگەنى ەمەس پە؟ «ارەكەت ءتۇبى – بەرەكەت» دەيدى دانا حالقىمىز. ء«وز قايراتىڭا سۇيەنىپ» دەگەنى – اقىلىڭ مەن بىلىمىڭە، پاراساتىڭ مەن بىلىگىڭە سەنىپ، تاعى دا ءىس قىل دەگەنى. «ەڭبەگىڭدى ساۋ» دەپ وتىر. «جاتپا، توقتاما، وتىرما» دەگەن ءسوز.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى حالىققا جولداۋىنىڭ بىرىندە «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور. كوپتەگەن پوزيتسيالار بويىنشا ءبىز الەمدە ءىرى اگرارلىق ەكسپورتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا الامىز. بۇل، اسىرەسە، ەكولوگيالىق تازا تاعامدارعا قاتىستى. «Made in Kazakhstan» برەندى سونداي ونىمدەردىڭ ەتالونى بولۋعا ءتيىس»، – دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى.

ەلباسى «استىق ونىمدەرى بويىنشا ءبىز ەۋرازيادا «نان كارزەڭكەسى» بولۋىمىز كەرەك. شيكىزات وندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا كوشۋ قاجەت. تەك سوندا عانا ءبىز حالىقارالىق نارىقتاردا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الامىز»، – دەگەن-ءدى.

«ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى!». وسىعان تەرەڭ ءمان بەرىپ بايقايىقشى. قارا جەر – قاسيەتتى ۇعىم. قازاقستاندا قۇدايعا شۇكىر، يگەرەمىن دەگەن ادامعا، جەر جەتەدى. مىڭ گەكتارلاپ دەمەي-اق قويايىق، ەسىگىنىڭ الدىنداعى بەس-التى سوتىق جەرىن قايراتىنا سۇيەنىپ، يگەرىپ جاتقان قانشا قازاق بار؟!.

ءبىر نارسەنى انىق ەسكەرۋ قاجەت. بىزدە ءبىر-اق مەملەكەت بار. بۇل – قازاق ەلى. ونىڭ ىرگەسىن شايقاۋعا ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. زايىرلى ەل بولعان سوڭ، اركىمنىڭ ءوز كوزقاراسى، ءوز ۇستانىمى بار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءاربىر ازاماتتىڭ پىكىرىن بىلدىرۋگە قۇقى بار ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. بۇل رەتتە ءوزارا ءىس-ارەكەتتەر كونسترۋكتيۆتى ديالوگ فورماتىندا بولۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. «ازاماتتار تاراپىنان ايتىل­عان نارازىلىقتارعا قاتىستى ايتار بولسام، وندا ديالوگ فورماتىن تۇبە­گەي­لى تۇردە ۇسىنۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. مەن قوعامدىق سەنىم كوميتەتى قۇرى­لاتىندىعىن بۇعان دەيىن ايتتىم. ونىڭ قۇرامىنا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتا­رى­نىڭ وكىلدەرى كىرەدى جانە وندا ءبىز پىكىر الماسا الامىز. مەنىڭ تۇبەگەيلى ۇستانىمىم: ءتۇرلى پىكىرلەر بولا الادى، بىراق، بىزدە ۇلت ءبىرتۇتاس. پىكىر ءار ءتۇرلى، حالىق – ءبىرتۇتاس»، – دەدى.

كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەكەنى بەلگىلى. ال بۇل ورتا تاپتى ورنىق­تى­رادى.

قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­تى دامىتۋعا بايلانىستى شارالار ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلى 6 ناۋرىزدا قابىلداعان «شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋدى جەدەلدەتۋ شارالارى» دەگەن قاۋلىسىنان باستالدى. سوسىن «شاعىن كاسىپكەرلىكتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى»، «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن، قارجىلاي جانە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەلباسى «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا شاعىن كاسىپكەرلىكتى قول­داۋ مەن دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارى مەن ايماقتىق باعدارلامالارى تۋرالى» پارمەن بەردى.

ونەركاسىبى دامىعان ەلدەردە شاعىن كاسىپكەرلىك ۇلەسىنە بارلىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەندەردىڭ 50-60 پايىزى جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ 70-80 پايىزى كەلەدى. جاپونيا، گەرمانيا، بەلگيا، يتاليا سياقتى ەلدەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ولاردىڭ بارلىق كاسىپورىندارى سانىنىڭ 90 پايىزدان استامىن قۇرايدى، كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە ولار ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50 پايىزدان استامىن بەرەدى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس 2050 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قازىرگى 20 پايىزى ورنىنا كەمىندە 50 پايى­زىن وندىرەتىن بولادى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن 5 ەسەگە – قازىرگى 24،5 مىڭنان 126 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

ەلباسى ء«بىز ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن جان باسىنا شاققاندا 4،5 ەسە – 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىق قۇرى­لى­مىندا ورتا تاپ ۇلەسى باسىم ەلگە اينا­لادى. ۋربانيزاتسيانىڭ جاھاندىق ۇردىسىنە وراي قالالىق تۇرعىندار ۇلەسى بارلىق حالىقتىڭ قازىرگى 55 پايىزىنان 70 پايىزد­­­اي دەڭگەيگە دەيىن وسەدى»، – دەگەن-ءدى.

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىلىمدى، باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك،» – دەپ حالىققا ناقتى باعىت سىلتەگەن بولاتىن. ۋاقىت العا وزعان سايىن وسى ء«ۇش كەرەكتىڭ» ورنى بەلگى بەرىپ تۇرادى.

بىزگە باسەكەگە توتەپ بەرەر بيزنەس-قابىلەت كەرەك. بيزنەستە باسەكەلى ۇلتقا اينالعاندا عانا بەرەكەمىز كىرەدى.

قۇدايعا شۇكىر، جاڭا عاسىردى قازاق ۇل­كەن سەرپىنمەن باستادى. ۇنەمى قورقى­نىش پەن ۇرەيدەن ەڭسەسى تۇسكەن ۇلت تۇڭ­عىش رەت باسىن كوتەردى. جاڭا عاسىرعا جاسام­پازدىقپەن قادام باستى. سونىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى – نۇر-سۇلتان. قازاق قازاق بول­عالى ءوز استاناسىن ءوز قولىمەن تۇرعىز­دى. قازىر ءتىل ۇشىنا ءجيى ءۇيىرىلىپ، قايتا-قاي­تا ايتىلا بەرگەن سوڭ، كوبىمىز ءمان بەر­مەيمىز. الايدا، ءححى عاسىردى قازاق حالقى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق جاعدايىندا، ۇرەيلى ۇركىنشىلىكسىز، جويقىن جورتۋىلسىز، مامىراجاي قالىپتا باستاپ وتىر.

ابايعا ءجيى جۇگىنگەن ابزال. «قازاق­تىڭ جامانشىلىققا ءۇيىر بولا بەرە­تۇ­عىنىنىڭ ءبىر سەبەبى – جۇمىسىنىڭ جوقتىعى. ەگەر ەگىن سالسا، يا ساۋداعا سالىنسا، قولى تيەر مە ەدى؟ ول اۋىلدان بۇل اۋىلعا، بىرەۋدەن ءبىر جىلقىنىڭ تايىن ءمىنىپ، تاماق اسىراپ، بولماسا ءسوز اڭدىپ، قۋلىق، سۇمدىقپەنەن ادام ازدىرماق ءۇشىن، ياكي ازعىرۋشىلاردىڭ كەڭەسىنە كىرمەك ءۇشىن، پايداسىز، جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جۇرۋگە قۇمار. دۇنيەلىك كەرەك بولسا، ادال ەڭبەككە سالىنىپ العان كىسى ونداي ءجۇرىستى يتتەي قورلىق كورمەي مە؟ ءوزىنىڭ كاسىبىن تاستاپ، كەزەگەندىككە سالىنا ما؟»، – دەپ تەرەڭنەن تولعايدى قازاقتىڭ قازىنالى قارياسى.

ەلباسىمىز «قازىرگى تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس، تۇتاس حالىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك الادى. باسەكەلىك قابىلەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى، يا بولماسا ساپاسى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتەريالدىق ءونىم عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، ءبىلىم، قىزمەت، زياتكەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن. بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس، ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى»، – دەپ ءححى عاسىردىڭ دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ باستى تالاپتى العا تارتتى.

كەز كەلگەن قازاقستاندىق «پايداسىز، جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جۇرۋگە» نەگە قۇمارمىز؟» دەپ تەرەڭ ويلانۋى ءتيىس. ادامزات كوشىندە العا وزىپ كەتكەن 30 ەلدىڭ قاي-قايسىسىنا قاراساڭىز دا باسەكەلىك قابىلەت مىقتاپ شىڭدالعان. ەشقايسىسى ەڭبەكتەن قاشپايدى. قايتا وزا شاۋىپ، توسكە ورلەگەن سايىن ورشە­لە­نە جۇمىس ىستەيدى.

وڭتۇستىك كورەيا پارلامەنتى جاقىندا 68 ساعاتقا سوزىلاتىن جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋدى ۇيعارىپتى. دەمەك، بۇل ەل اپتاسىنا 6 كۇن، ءار كۇنى – 11 ساعاتتان استام جۇمىس ىستەپ كەلدى دەگەن ءسوز. قا­زىر­گى تاڭدا كورەيلەر تەك 52 ساعات جۇمىس ىستەيدى ەكەن، ونىڭ 40 ساعاتى مىن­دەت­تى جۇمىس ۋاقىتى بولسا، 12 ساعاتى ۇستەمە جۇمىس ۋاقىتى.

وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەڭبەك زاڭنا­ما­سى­نا ەنگىزىلگەن وزگەرىس بيىلعى شىلدە ايىندا كۇشىنە ەندى. نەگىزىنەن العاندا جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋ ماسەلەسى ەڭ الدىمەن ەلدەگى ءىرى كومپانيالارعا قاتىستى. كەلە-كەلە مۇنداي تالاپ جەكە­مەن­شىك كاسىپورىندارعا دا قاتىستى قابىل­دانۋى مۇمكىن كورىنەدى.

جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋدىڭ تۇپكى سەبەبى نەدە؟ ەلدەگى ەكونوميكالىق ءوسىم تۇسىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ دەموگرا­فيالىق احۋالى ناشارلاي تۇسكەن. بالا تۋ كورسەتكىشتەرى تومەندەپ، جۇرتتىڭ ءبارى «جۇمىس-جۇمىس» دەپ جانتالاسىپ ءومىر سۇرەتىن بولعان. جاڭا جۇمىس اپتاسى 40 جۇمىس جانە 12 ۇستەمە جۇمىس ۋاقىتىنان تۇرادى ەكەن. الپاۋىت كاسىپورىندار بۇرىنعى ءوندىرىس كولەمىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شامامەن 11 ميل­­­ليارد دوللار جۇمسايدى. ايتسە دە، ەڭبەك ونىمدىلىگىنە بۇل وزگەرىستەر قاتتى اسەر ەتە قويمايدى. ەسەسىنە جۇمىسسىزدار سانى ازايادى.

ءبىزدىڭ ەل وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. بايگەدە ارتتاعى ات توپتىڭ الدىنا شىعۋ ءۇشىن بارىن سالادى. ال ەل مەن ەل جارىس­قان­دا وزاتىن ەل جانىن سالادى. وسى جان سالىسىپ جۇمىس ىستەۋگە كەلگەندە قانشالىقتى تاباندىمىز؟ اباي كورسەتكەن «كەزەگەندىك» قالىپتان اسا الدىق پا؟!.

«وسى كۇنگى قازاقتىڭ ىسكە جارايمىن دەگەنى ءوزىنىڭ ازدى-كوپتىسىن بىرەۋگە قوسا سالىپ، «كورە ءجۇر، كوزدەي ءجۇر» دەپ باسىن بوساتىپ الىپ، ءسوز اڭدىپ، تاماق اڭدىپ، ەل كەزۋگە سالىنادى»، دەگەن دانانىڭ قارتتىڭ بايلامى ارادا ءجۇز ەلۋ جىل وتسە دە وزگەرىسسىز قالۋىنا قايران قالاسىز!

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى 2013 جىلدان اتالىپ وتەدى. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل ازاماتتارىن ەڭبەك كۇنىمەن قۇتتىقتادى. ء"بىز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىندا كۇش-جىگەرىن جۇمساپ، جەتىستىككە جەتكەن بارشا ەڭبەك ادامدارىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتەمىز. اسىرەسە ارداگەرلەرىمىزگە ايىرىقشا العىس ايتامىز. ەڭبەك – ءبارىن جەڭبەك. ءاربىر ەڭبەك باعالى! ءبىز ەڭبەكقور ۇلت بولۋىمىز كەرەك»، دەپ جازدى ق.توقاەۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، وسى ماسەلەدە جاتىر. ۇلت جاپپاي ەڭبەكقور بولعاندا ەل ەڭسەسى بيىكتەيدى. ەشكىم ەشكىمگە الاقان جايمايدى. ماسىلدىق پيعىل جوعالادى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ «ماسىل بولما، اسىل بول!» دەگەن اق باتاسى كەز كەلگەن قوعام مۇشەسىنىڭ قاپەرىندە بولعانى ءجون.

 

نۇرتورە ءجۇسىپ،

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋەلسىزدىك – تۇعىرىم

ايماقتار • بۇگىن، 17:01

جاس وتباسىلار باسپانالى بولدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:16

كۇلكى كەرۋەنى № 25

رۋحانيات • بۇگىن، 12:49

بقو-دا جاستار سىيلىعى تابىستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:01

ىرگەلى جوبالار جۇزەگە استى

قوعام • بۇگىن، 07:47

قولداۋ عىلىمعا قاجەت

قوعام • بۇگىن، 07:39

اپتا ۇزدىگى اتاندى

حوككەي • بۇگىن، 07:35

سۇيىسپەنشىلىكتىڭ اناسى – ىقىلاس

رۋحانيات • بۇگىن، 07:26

ۇقساس جاڭالىقتار