–قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن 2020 جىلى قازاقتىڭ ۇلى اقىنى جانە جالپى شىعىس جۇرتىنا ورتاق تۇلعا – اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى. ۇلى ويشىلدىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو مەن تۇركسوي ۇيىمدارىنىڭ اياسىندا تويلاناتىن بولادى. وسىعان ورايلاس, قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرىنىڭ قىرعىز تىلىندەگى اۋدارماسى «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورىپ وتىر, – دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆ ءراسىمنىڭ باستالۋىندا.
ەلشى ابايدىڭ بىرقاتار ولەڭدەرىن قىرعىز تىلىنە كەڭەس زامانى تۇسىندا اۋدارعان كورنەكتى قىرعىز اقىندارى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى االى توكومباەۆتىڭ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىرى سوورونباي جۋسۋەۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتىپ, سونداي-اق جيناقتا قوماقتى ورىن بەرىلگەن بۇرىن اۋدارىلماعان ولەڭدەردى قىرعىز جۇرتىنا تانىتىپ وتىرعان كەيىنگى بۋىننىڭ, اسىرەسە قازىرگى جاس, تالانتتى اقىنداردىڭ تالپىنىسى جاقسى نىشان ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءىس-شارانىڭ قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان وسى وقۋ ورنىنىڭ پرورەكتورى سادىك الاحانۋلۋ تيللەباەۆ ءوز كەزەگىندە اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ولار قىرعىز ەلى ءۇشىن اسا قۇندى كوركەم داۋلەت, اسىل قازىنا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, « ۇلى اقىننىڭ ەڭبەكتەرىن ەكى ەلگە بىردەي ورتاق ميراس» دەپ ايتساق جاراسادى» دەپ ءسوزىن تۇجىرىمدادى.
ودان كەيىن ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اقىنى گۇلسايرا مومۋنوۆا 1944 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ شىققان اباي جىرلارى قىرعىز اقىندارىنىڭ بىرنەشە بۋىنى ساباق العان پوەزيا مەكتەبى بولعانىنا توقتالىپ, «اقىن بولعان سوڭ, يشاراسىن جاسايىن» دەپ, قازاق ەلى جانە اباي تۋرالى ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى وقىپ بەردى.
كازاگىم, بوورۋم, ءوزۇمسۇڭ,
قارەگيم-كارا كوزۇمسۇڭ.
ەمنە دەسەم جاراشكان,
كۋيۋلۋپ تۇشكون ءسوزۇمسۇڭ,
باۋرۋم دەگەن كەزيڭدەن
بال تامگان تاتتۋ ءسوزۇڭدون,
اك كوڭۇل بارپاڭ كازاگىم,
ايلانىپ كەتەم ءوزۇڭدون!
* * *
ابايداي ۋلۋ ادام بار,
الا-توودوي كاراان بار.
پەندەنين ويۋ جەتپەگەن,
اسكاسى بييك دابان بار.
چىگىشتا ار بير اكىندىن,
ۋستاتى بولۋپ كالگان بار.
ويگو باي, تەرەڭ ىرلاردىن,
وردوسۋ بولۋپ كالگان بار.
سودان كەيىن گۇلسايرا اپاي قىرعىز انشىلەرىنە قوسىلىپ, ابايدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاس» ءانىن ناشىنە كەلتىرە ورىنداپ, كوپشىلىكتى شاتتىققا بولەدى. وسىلايشا رەسمي ءىس-شارانىڭ ءوزى اباي ايتقانداي, «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى العان» عاجاپ, اسەرلى ساتكە اينالىپ شىعا كەلدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ اباي شىعارماشىلىعى تۋرالى پىكىرلەرىنەن كەيىن «قىرعىز-قازاق – ءبىر تۋعان» تاقىرىبىنىڭ شەڭبەرىندە كەلەلى وي-پىكىرلەر باستالدى. كىرىسپە ءسوز قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆكە بەرىلدى.
–بۇگىن قازاقستان مەن قىرعىزستان ءۇشىن اتاۋلى كۇن, ياعني 1992 جىلى 15 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعان. 1997 جىلى 8 ساۋىردە ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان «ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت» باۋىرلاس حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن مىزعىماستاي بەكەمدەدى, – دەگەن ق.نۇرپەيىسوۆ القالى جيىننىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – قازاق پەن قىرعىز حالقىنىڭ تۋىستىعى مەن دوستىعىن نىعايتۋ, ەكى ەلدىڭ تاتۋ كورشىلىگىن ناسيحاتتاۋ, كەيبىر سالالارداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەر بويىنشا ۇسىنىستار بەرۋ. ەلشى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاق پەن قىرعىزدان جاقىن حالىق جوق» دەگەن اتالى ءسوزىن قىرعىزستاننىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ تە بەرىك ۇستانىپ وتىرعانىنا توقتالدى. – XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا اعارتۋشى-عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ «ماناس» ەپوسىن العاش رەت قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ونىڭ عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلۋىنە جول اشقان. جامبىل مەن توقتاعۇل قاتار شاپقان ءدۇلدۇل اقىن ەدى, شىڭعىس ايتماتوۆ مۇحتار اۋەزوۆتى ۇستاز تۇتتى, ەكىنشى مۇحتار – شاحانوۆ شىڭعىس ايتماتوۆپەن اعا-دوس بولدى, مۇنىڭ ءبارى بولاشاققا ۇلگى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ باسپاناسى – كيىز ءۇي مەن بوز ءۇيدىڭ ادامزات مۇراسى رەتىندە يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ءبىر اتالىممەن كىرگىزىلۋى ەكى ەلدىڭ تۋىستىعىن, رۋحاني جاقىندىعىن الەمگە ايقىنداپ بەرگەن زور وقيعا. «وسەر ەلدىڭ بالاسى, ءبىرىن ءبىرى باتىر دەيدى» دەمەكشى, ەجەلدەن قۇدا-قۇداندالى بولعان, ءبىرىن-ءبىرى ىزدەيتىن باۋىر – قازاق پەن قىرعىز قاي زاماندا دا تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتە بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
ەلشىدەن كەيىن ءسوز العان قىرعىزدىڭ بەلگىلى پۋبليتسيست-قالامگەرى, «قىرعىزفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ باس رەجيسسەرى بايان سارىگۋلوۆ قىرعىز-قازاق ىنتىماعىن دارىپتەگەن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ جاتقانىن حابارلادى. وسكەلەڭ تەحنولوگيامەن فيلم ءتۇسىرۋدى مەڭگەرگەن رەجيسسەر «عىلىمدا ءار نارسەنىڭ كودى بار. ادامنىڭ كودى – ءتىل, ال ەندى قىرعىز بەن قازاقتىڭ كودى ءبىر» دەپ, جاقىندا بىشكەكتە بولىپ وتكەن قازاق-قىرعىز اقىندارىنىڭ ايتىسىندا زالداعى قىرعىز كورەرمەندەرى قازاق اقىندارىنىڭ توگىلگەن جىرلارىن قازاقتاي ءتۇسىنىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ قۋاتتاپ وتىرعانىن مىسالعا كەلتىردى.
«قىرعىز-قازاق – ءبىر تۋعان» تاقىرىبىنداعى پىكىرلەرىن كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى كايىرگۇل سارتباەۆا, قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى, «ماناس» وردەنىنىڭ يەگەرى داريكا جالگاسىنوۆا, تاريحشى-ساراپشى جۋماگۋل بايديلدەەۆتەر جالعاستىردى. د.جالگاسىنوۆا سوناۋ 1939 جىلدارى قىرعىز-قازاق ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ كەزەك-كەزەگىمەن ماسكەۋدە بولعان ونكۇندىگىندە باستالعان ەكى ەلدىڭ تەاتر سالاسىنداعى بايلانىسى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقانىن سوزىنە ارقاۋ ەتتى. سول جىلدارى قىرعىز وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «قىز جىبەك» وپەراسى ءساتتى قويىلىپ, قىرعىز ەلىن وزىنە باۋراپ العان. تاريحشى ج. بايديلدەەۆ ارحيۆتىك دەرەكتەرگە سۇيەنىپ,1920 جىلدارداعى قىرعىز-قازاق قارىم-قاتىناسى جونىندە ەكى كىتاپتى قاتار جازىپ ءبىتىرىپ, تۇساۋكەسەرىن وسىنداي القالى جيىندا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جاريالادى. كىتاپتىڭ بىرەۋى قازاق پەن قىرعىزدان شىققان الاش ارىستارىنا ارنالعان.
ءىس-شارانىڭ ءۇشىنشى بولىگىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالعان قازاقستان حالقىنا جولداۋى, ونىڭ نەگىزگى مازمۇنى ەگجەي-تەگجەيلى زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ قوستاۋىمەن ەلگە تانىستىرىلدى. ءىس-شاراعا كەلگەن قىرعىزستاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى اقپاراتتاردى ىلە-شالا تاراتتى. سونداي-اق وسى ءىس-شاراعا ارنايى شىعارىلعان جولداۋدىڭ قىرعىز جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن بىرىكتىرىلگەن كىتاپشاسى القالى جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ۇلەستىرىلدى.
نازاربەك بايجىگىتوۆ
