ءبىز شامامىز جەتكەنشە, قۇشاعىمىزعا سىيعانشا كەڭ قامتىعىمىز كەلەدى. بىراق, ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستاعىلاردىڭ قىساستىعى وعان مۇرشا بەرگەن ەمەس. سكيفتەردى كوزىمەن كورگەن گەرودوت, كوشپەندىنى كوپ زەرتتەگەن گۋميلەۆ, بيچۋرين, سترابوندار سكيفتەردىڭ تۇركىلەردىڭ ارعى باباسى ەكەنىن جازۋداي اق جازدى. بىراق, ارعى-بەرگى داۋىردەگى كوپتەگەن تاريحشىلار «ساقتار – يران تەكتەس حالىقتاردىڭ اتا-باباسى» نەمەسە «سكيفتەر – بايىرعى سلاۆياندار» دەگەن كوزقاراستارىن تىقپالاپ الەك. ءتىپتى انەۋ كۇنى ينتەرنەتتەن ءبىر ماقالاعا دەرەك ىزدەپ وتىرىپ ورىس تاريحشىسى يۋ.د.پەتۋحوۆتىڭ «ەۆرازيسكايا يمپەريا سكيفوۆ» دەگەن عىلىمي ەڭبەگىن بايقاپ قالىپ, كوز جۇگىرتىپ وتكەنبىز. پەتۋحوۆ تاتار-مونعول شاپقىنشىلىعى ويدان شىعارىلعان وقيعا دەي كەلە, ۆەرنادسكي مەن گۋميلەۆتىڭ «ەۋرازيالىق تەورياسىن» سىنعا الادى. سوڭىندا: «ينتەرپرەتاتسيا «تاتارو-مونگولسكوگو» يگا, پرەدلوجەننايا ستوروننيكامي «نوۆوي حرونولوگي» (ا.فومەنكو ي در.), پوشلا دالشە. پو فومەنكو, نيكاكيح «تاتارو-مونگولوۆ» ۆووبششە نە بىلو; پود ەتيم نازۆانيەم ۆ سرەدنەۆەكوۆىح يستوچنيكاح وپيسانا… چاست روسسيسكوگو گوسۋدارستۆا» دەپتى. سوسىن «سكيفتەر دەگەن باسقا ەمەس, ورىستار ەدى» دەپ نۇكتە قويۋعا تالپىنادى. مۇنى يمپەريالىق پيعىلداعى پەندەنىڭ قىساستىعى دەپ تۇسىنگەن ءجون.
2000-جىلداردىڭ باسىندا «جاس قازاق» گازەتىنە «كەت-بۇعانىڭ سوڭعى جورىعى» دەگەن ماقالا جاريالاندى. اۆتورلارى – تانىمال ينتتەللەكتۋال جۇپ تالاسبەك اسەمقۇلوۆ پەن زيرا ناۋرىزباەۆا. وسى ماقالانى وقىعان سوڭ ءوزىمدى تاپقانداي, ءوزىمنىڭ بولمىسىمدى تۇسىنگەندەي ەرەكشە كۇيگە ءتۇستىم. جاس كەزدە ءبىز شىنىمەن دە كوپ نارسەگە ءجىتى ءمان بەرمەيدى ەكەنبىز. ءوزىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىزگە, جاقىندارىمىزدىڭ, قورشاعان اينالامىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ءمان بەرمەك تۇگىلى, ونداي وي باسقا دا كەلمەگەن. الگى ماقالادان كەيىن قازاقتىڭ وزگە ۇلتتاردان ەرەكشەلىگىنە شىنداپ نازار اۋدارا باستادىق. جاي ادامداردىڭ الىسقا قاراپ ويلانىپ تۇراتىن ادەتىنەن باستاپ دۇنيە ىسىنە سەلقوستىعى, كونبىستىگى, ولىمگە ەرتە دايىندالاتىنى بىردەن بايقالعان. ءدال وسى جەردە قازاققا ناقتى سيپاتتاما بەرگەلى وتىرعامىز جوق. ادەتىن عانا شاما جەتكەنشە باقىلاعان ءتۇرىمىز. ۇناتاتىنىن, جاقتىرمايتىنىن نەمەسە جەك كورەتىنىن شاماسى جەتكەنشە ءدال قازاقتاي ىشىندە ساقتايتىن حالىق جوق شىعار ءسىرا؟ كوزبەن ۇعىسۋ, ىشپەن ءتۇسىنۋ, از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزۋ دا تەك ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا لايىق سياقتانىپ تۇرادى. ايتپەسە, «بالاڭنىڭ كوزىنشە ءوزىڭدى دۇرىس ۇستا» دەگەن سىقىلدى اقىل ايتۋ ءۇشىن وزگە حالىقتار توم-توم كىتاپ جازادى, ءبىز «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيمىز. ءبىتتى.
الگى ماقالاعا قايتا ورالايىق. ونىڭ اۆتورلارى كوشپەندىلەردىڭ رۋحاني بيىكتىگىن التىنعا قارىم-قاتىناسىمەن باعالاعان. جالپى, اقشانىڭ ساكرالدىك ءمانى, كوشپەندىلەردىڭ قۇپيا ميسسياسى تۋرالى بۇل ماقالادا كەت-بۇعا اسكەرىنىڭ مىسىرلىقتاردان جەڭىلۋى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي ويىندارىنا اسەر ەتىپ, ءناپسىسىن تىزگىندەي المايتىن قارا كۇشتەردىڭ باسىمدىق الىپ كەتۋىنە العىشارت جاساعانىن بولجايدى. بۇل جەردە اۆتورلار كوشپەندىلەردىڭ بولمىسى باعالى, رۋحى بيىك بولعانىن ورتالىق ازيانىڭ كشاتريلەرى, ياعني, جاۋىنگەرلەرى تۇركى-موڭعولداردىڭ دۇنيە ىسىنەن بيىك تۇرعاندىعىمەن تۇسىندىرمەك بولعان. ولاردىڭ ابىزدارعا ءتان قاسيەتتەرى جايىندا دا وي قوزعايدى. اڭگىمە ءبىردى-ەكىلى ادامدار تۋرالى ەمەس, جالپى حالىق جونىندە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز, ولاردىڭ بولمىسى مەن ماتەريالدىق يگىلىككە دەگەن كوزقاراسى تۇرعىسىندا بولعاندىقتان وسى ماقالاعا ەرەكشە دەن قويىپ, سانامىزدىڭ ءبىر تۇكپىرىنە ءتۇيىپ قويعامىز.
سونىمەن «كوشپەندى فەنومەنىنىڭ» سىرى نەدە؟ ونىڭ ءدال قازىرگى ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە قانداي قاتىسى بار؟ ارينە, بىرىنشىدەن, ءبىز تاريحشى ەمەسپىز. ەكىنشىدەن, بۇل جازبانى «تەحنوكرات بولىڭدار» دەپ كۇندەلىكتى قۇلاقتى جەيتىن پىكىرلەرگە قايتارىلعان جاۋاپ دەپ ۇعىڭىز. ءبىز تەحنيكانى, ياعني, قۇرالدى پايدالانامىز. ونى بولاشاقتا ءوزىمىز جاساپ شىعارۋىمىز دا مۇمكىن. از دا بولسا قازىردىڭ وزىندە تاجىريبەلەر بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي تەحنوكرات بولا المايمىز. تەحنوكرات بولا المايتىنىمىزدىڭ قيسىندى سەبەپتەرى بار. باتىس ادامى تابيعاتتان بولىنگەن ساتتەن باستاپ ولاردا سانانىڭ راتسيونالدانۋ پروتسەسى باستالدى. بالكىم كەرىسىنشە, راتسيونالدى ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاسقان سوڭ ولار تابيعاتتان ءبولىندى. ولار «تەحنيكا داۋىرىنە» سوڭعى ءۇش عاسىر بويى دايىندالدى. ي.بەكماننىڭ «تەحنولوگيا بويىنشا جەتەكشىلىك نەمەسە قولونەردى, فابريكالار مەن مانۋفاكتۋرالاردى تانۋ» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى 1777 جىلى جازىلىپتى. قۇرال ارقىلى ۇستەمدىككە يە بولۋ تۋرالى ويلار گەگەل مەن كانتتا كەزدەسەدى. ەۋروپالىق فيلوسوفتاردىڭ يندۋستريالدىق قوعام مەن پوستيندۋستريالدىق قوعامعا سيپاتتاما بەرەتىن كەز كەلگەن ەڭبەگىن اشىپ قاراساڭىز «تەحنيكا بولمىسى», «اقپاراتتىق عاسىر», «تەحنيكالىق ويلاۋ», ت.ب تەرميندەر كوپ كەزدەسەدى. ونىڭ ءبارى كەشە مەن بۇگىن ەمەس, وسىدان كەمىندە ءجۇز-ەكى ءجۇز جىل بۇرىن جازىلعان ەڭبەكتەر.
«كوشپەندى فەنومەنى» مەنىڭشە ىشكى فاكتورلار ايقىندالعان كەزدە اشىلماق. كوشپەندىنىڭ كۇشتى, ادال, رۋحتى, جومارت, ت.ب قاسيەتتەرى تۋرالى دا كوپ وقىدىق. بىراق, اينالىپ كەلگەندە وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن, جۇيەمەن سىڭگەنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. كوشپەندىلەر, ونىڭ ىشىندە تۇركىلەر ەشقاشان دا كوپقۇدايلى بولماعان. پۇتقا تابىنباعان. بۇنى ەپوستى, تاريحتى, مادەنيەتتى زەرتتەپ جۇرگەن كوپشىلىك عالىمدار باسىن اشىپ جازادى. ياعني, يسلامنان بۇرىنعى داۋىرلەردە دە مونوتەيزم – بىرقۇدايشىلىق تۇركىنىڭ نەگىزگى ءومىر ءسۇرۋ ۇستانىمى. اتاقتى تالاس شايقاسىنان كەيىن ءبىزدىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداعانىمىز بەلگىلى. وسى كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ رۋحاني الەمىمىز بايىعان, جاڭا قىرىنان اشىلعان. رۋحاني ءىلىمدى مەڭگەرگەن كەسەك تۇلعالاردىڭ مىڭ جىلعا دەيىن نۇر شاشىپ تۇرعان ساۋلەلى تۋىندىلارى وسى كەزدە دۇنيەگە كەلگەن. اسىرەسە قاراحان ءداۋىرىنىڭ مۇرالارىنا كوز جۇگىرتسەڭىز, مۇنىڭ اپ-انىق ەكەنى كورىنىپ تۇر. اتاقتى «ديۋاني-لۇعات-ات تۇرىك», «اقيقات سىيى», «قۇتتى بىلىك», «ديۋاني حيكمەت» شىعارمالارى بۇعان ناقتى دالەل. بۇلار «الەمدىك دەڭگەيدەگى اقىل-پاراسات توپتامالارى» دەپ ماقتانىشپەن ايتا الاتىنداي دۇنيەلەر. اسىرەسە, وسى شىعارمالاردىڭ قولجازبا كۇيىندە دە, تارجىمالانعان نۇسقالارىنىڭ دا كوپ ەلدەن تابىلعانى ءبىراز جايتتىڭ باسىن اشادى. «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىنىڭ ءوزى الەمنىڭ ون شاقتى ەلىنەن تابىلدى. بۇل سول كەزەدگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ «ۇستەل ۇستىندەگى كىتابى» بولعانىن دالەلدەيتىن ايعاقتار بارشىلىق. وسى زاماندا دا شەت تىلدەرىنە ەڭ مىقتى شىعارمالار اۋدارىلادى. ول زاماندا تۇركى ءتىلى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باسىم تىلدەردىڭ ءبىرى بولعانىنا كۇدىك كەلتىرمەسەك تە بولعانداي. بۇل شىعارمالاردىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ باستى سەبەبى – يسلامنان ءنار العاندىعىندا. قاراحان داۋىرىندەگى كوشپەندىلەردىڭ دۇنيەتانىمىن «تۋركەستان ۆ ەپوحۋ مونگولسكوگو ناشەستۆيا» ەڭبەگىندە ۆ. بارتولد مىناداي ماعىنادا سيپاتتايدى: «قاراحاندىقتار ءۇشىن ءدىن بيلىك جۇرگىزۋدىڭ عانا قۇرالى بولعان جوق. ءدىن قاعيدالارى مەملەكەت باسىنداعىلار ءۇشىن دە مىندەتتى بولدى. ولار شاراپ ىشۋدەن باس تارتقان. وسى بيلەۋشىلەردىڭ اراسىندا ءدىننىڭ ىقپالىمەن ادىلەتتى پاتشا يدەالىن شىن نيەتپەن جۇزەگە اسىرعىسى كەلگەندەر بولۋى ابدەن مۇمكىن...». التىن وردا داۋىرىنەن قالعان قۇجاتتار ارقىلى دا يسلامنىڭ تامىر جايىپ, ادامداردىڭ بولمىسىنا سىڭگەنىن, تىرشىلىگىنىڭ باستى ۇستىنىنا اينالعانىن كورۋگە بولادى. مىنا ءبىر ماتىنگە نازار اۋدارىپ كورەيىك : «اللاعا بەرىلىپ, ونىڭ يگى ءىسى مەن قايىرىم راقىمىنا ءۇمىت ارتامىن. مەنىڭ ءسوزىم قىرىم ولكەسىنىڭ قۇتلۋ-بۇقا باسشىلىق ەتەتىن ەل بيلەۋشى بەكتەرىنە, قازى, مۇفتيلەرىنە...» توقتامىس حاننىڭ قىرىم ولكەسىنىڭ باسشىسى قۇتلۋ-بۇعاعا ارناپ جازعان حاتى وسىلاي باستالادى ەكەن. التىن وردا تاعىندا 1467-1474 جىلدارى وتىرعان يبراگيم حاننىڭ جارلىعىندا «مەنىڭ سۇرگەلى ءسوزىم. قۇدايدىڭ ريزالىعى ءۇشىن, اللانىڭ ەلشىسى, مۇحاممەدتىڭ شاپاعاتى ءۇشىن بۇل وگسۇز ۇل, تۇل قاتىندى ازات تارحان بولسىن دەدىك» دەگەن جولدار كەزدەسەدى. سونداي-اق «يسلام ءىلىمىن قۇرمەت تۇتقان بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىندە ءبىر عانا قۇقىق – شاريعات قۇقىعى ارەكەت ەتىپ, زاڭدىلىق كۇشىنە يە بولۋدا. مۇسىلمان زاڭ ماماندارىنىڭ كوزقاراسى بويىنشا شاريعاتتان باسقا ءبىر ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ ۇستەم بولىپ ەرەكشەلەنۋىنە كەلىسپەيدى» دەيدى مىنا ءبىر ماتىندە. اۆتورى – كوشپەندىلەردىڭ قۇقىقتارىن كوپ زەرتتەگەن عالىم ن.تورناۋ. 1892 جىلى جازعان. وسى ۇزىندىلەردى ق.ومارحانوۆتىڭ «قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعى» دەيتىن كىتابىنان الىپ وتىرمىن. بۇل كىتاپتا كوشپەندى تۇركىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ 99 ءپرينتسيپى بار شاريعات زاڭىمەن ءومىر سۇرگەنى جازىلادى. سوندا باعانادان بەرى ايتىپ وتىرعان «كوشپەندى فەنومەنى» تۇركىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ رۋحاني ءىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرگەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. بۇل دەگەنىڭىز – جاي كىتاپ وقىپ قونا كەتەتىن قاسيەت ەمەس. كەرەك دەسەڭىز ادام بالاسى سونشاما كىتاپتى وقىپ الىپ, ميى شاتاسىپ كەتۋى دە مۇمكىن... ال كەڭىستىكتى يگەرگەن, جاراتىلىستىڭ سىرىن ۇققان, تابيعاتتىڭ بەل بالاسى اتانعان, ءبىر اللاعا سىيىنعان كوشپەندىنىڭ بولمىسى رۋحاني ءىلىمدى قابىلداۋعا دايىن ەدى. سوسىن جۇرەك قۇتىسى وسى ىلىمگە شۇپىلدەپ تۇرعان جاۋىنگەر جەر بەتىندەگى ميسسياسىن دا انىق ءتۇسىندى. وسى ءىلىمنىڭ ارقاسىندا قوعامدا جۇيەلىلىك, تارتىپتىلىك, بەرەكەلىلىك قالىپتاستى.
«تەحنيكا فەنومەنىن» جۇيەگە تۇسكەن اقىل-ويدىڭ قۋاتىمەن تۇسىندىرسەك, «كوشپەندى فەنومەنىن» يسلامدى تىرەك ەتكەن رۋحاني ىلىممەن تۇسىندىرەمىز. كوشپەندىلەردىڭ اللانىڭ ادىلەت زاڭىنا باعىنۋى دا سول ءىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرۋىمەن بايلانىستى. ادىلەت زاڭىنا باعىنباسا, حاننىڭ دا باسى الىناتىن. ادىلەت زاڭىنا باعىنعاندىقتان ەڭ باي ادام مەن ەڭ كەدەي ادامنىڭ اراسىندا سۇمدىق الشاقتىق بولعان جوق. بايلار ەرىككەننەن ويىنا كەلگەنىن جاساي المايتىن. ۇيلەنۋ تويىندا اۋىلدىڭ ۇستىنەن ۇشاقپەن ۇشىپ ءوتىپ, دوللار شاشۋ, ۇلكەن قالاداعى ءبىر پاتەردىڭ قۇنىنا تەڭ بولاتىن تورت جاساتۋ, تۋعان كۇنىن شەتەلدەردەن ارتىستەر شاقىرتىپ تويلاۋ وسى زامانداعى كورىنىستەر.
ارينە, ول كەزدە دە حالىق تۇگەلدەي رۋحاني ءىلىمدى مەڭگەرگەن ەدى دەپ ناقتى كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق, ەلگە ۇستىن بولعان تۇلعالاردىڭ, اعايىننىڭ, اۋىلداستىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە جاۋاپتى اقساقالداردىڭ بارلىعى يگەرگەنىندە داۋ جوق. سولاردىڭ ينەرتسياسى قوعامنىڭ بۇكىل مۇشەسىنە جەتكىلىكتى-تۇعىن. ەلدە بەرتىنگە دەيىن, ياعني, كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن اۋليە كىسىلەردىڭ كوپ بولۋىن دا ۇلى دالادا مىڭ جىلدان بەرى تامىرى ۇزىلمەگەن رۋحاني ءىلىمنىڭ ساۋلەت قۇرۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. سونداي-اق ۇلى دالادا ەڭ كوپ دارىپتەلگەن تۇلعا – باتىر. ول دا جاي ادام ەمەس. اتا-اناسى اللادان سۇراپ العان, ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن دارالانعان پەرزەنت. جاراتىلىستىڭ سىرىن بىلەتىن ەرەكشە پەرزەنت عايىپتىڭ كۇشىمەن بارلىق كەزدە قارا كۇشتەردەن باسىم ءتۇسىپ جاتادى. قازاقتىڭ باتىرلار ەپوسىن تۇگەل وقىعان ادام باتىردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا رۋحاني ءىلىمدى مەڭگەرگەن جان ەكەنىن بىردەن تۇسىنەدى. جىراۋلارعا قاتىستى دا وسى سوزدەردى ايتار ەك. ەرەكشەلىگى – ولار ءوز اتىنان سويلەيدى. كوشپەندىنىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى مەن رۋحاني ءىلىمى ءدال وسى ەپوستار مەن جىراۋلاردىڭ مۇرالارىندا «مەنمۇندالايدى». ءوز باسىمىز قايتالاپ وقىعان سايىن نە دەگەن بيىكتىك, نە دەگەن رۋح, نە دەگەن تاۋەكەل دەپ تاڭعالامىز. قازتۋعان, اقتامبەردى, دوسپامبەت, شالكيىز جىرلارىنان مىسال كەلتىرمەي-اق قويايىق. ول مۇرالاردىڭ قادىر-قاسيەتى كوپكە ايان. سوندا دا بولسا وسى جەرگە مىنا وقيعانى ىلە كەتكىم كەلەدى. تۇنەۋگۇنى جاقسى ارالاساتىن ءبىر دوستىڭ ۇيىنە جينالدىق. سوندا ءسوز قۇنىن بىلەتىن جىگىتتەردىڭ ءبىرى شىنايىلىق تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرىپ, «بۇرىنعى اقىنداردىڭ ماتىندەرىن وقىساڭىز, ولاردىڭ سوزدەرىنە سەنەسىز. سول ءماتىننىڭ ىشىندە ولاردىڭ وزدەرى بار. نە جازسا دا بويلارىنان وتكىزىپ, سەزىنىپ جازعان» دەدى.
ءسوزدىڭ قۇنى تۇسكەن, جوعارىعا ايتقانىڭدى وتكىزىپ, بار ەكەنىڭدى كورسەتۋ ءۇشىن ءبىر ءماتىننىڭ استىنا قوساقتاپ ونشاقتى بەدەلدى ادامنىڭ اتىن تىزەتىن وسى زاماندا دۇنيەدەن بيىك تۇرعان ادامدار ءبىز ءۇشىن باسقاشا ولشەم ەكەنىن جاسىرىپ نە ەتەيىك؟ ادام بيىكتەگەن سايىن دۇنيە, مال-م ۇلىكتىڭ بەينەلەپ ايتقاندا الاسارا تۇسەتىنىنە ءدال وسى «كوشپەندى فەنومەنى» دالەل. بۇكىلالەمدىك ءناپسىنىڭ قارا كۇشى اۋزىن ارانداي اشىپ تۇرعان, ونەر دەگەن «بەتپەردەسى» بار سەكسۋالدى يندۋستريانىڭ ورگە شىققان, الەمدەگى اتاقتى قالالاردا ادامدار اقشانىڭ سيقىرىنان اقىل-ەسىنەن اداسارداي حالگە جەتكەن قازىرگى تۇستا ءبىز دە ءبىلىم-عىلىمدى قارۋ ەتىپ, العا ۇمتىلا بەرەمىز. بىراق, مەنىڭشە ءبىزدىڭ مەجە – تەحنوكراتتىق قوعام ەمەس. ۇلى دالادا ءبىز ءوز وركەنيەتىمىزدى جاساعانبىز, وشپەيتىن ءىزىمىز بار. وعان سەبەپ بولعان يسلامي نەگىزدەگى رۋحاني ءىلىم ءبىزدىڭ ەندىگى بولاشاعىمىزعا دا ساۋلەسىن ءتۇسىرۋى ءتيىس...
ايگۇل سەيىل
