تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور نۇرلان باتپەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ بۋىنداردى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتىن جۇزدەگەن قازاقستاندىقتى اياققا تۇرعىزۋعا سەپتەسپەك. اتالعان ينستيتۋتتا جىل سايىن سان الۋان جاراقاتتارمەن جانە ورتوپەديالىق اۋرۋلارمەن 12 مىڭنان استام پاتسيەنت ەم الادى. جوسپارلى تۇردە جىلىنا 7 800 وپەراتسيا جاسالادى, ونىڭ 4 500-ءى – ەندوپروتەزدەۋ نەمەسە ومىرتقا وپەراتسياسى سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق وتالار. ال ەداۋىر بولىگى ەندوسكوپيالىق, ياعني قانسىز نەمەسە ەڭ از تىلىكتەرمەن جۇرگىزىلەدى. گياليندى شەمىرشەك پلاستيكاسى بويىنشا تىزە-يىق بۋىنىنىڭ بايلانىستىرعىش كومپونەنتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇردەلى وپەراتسيالار دا وسى ينستيتۋتتا عانا قولجەتىمدى جاڭا تەحنولوگيا سانالادى. وڭىرلەردە بۇل ادىستەمەلەردى پايدالانعانىمەن, كۇردەلى جاعدايدا ناۋقاستى ينستيتۋتقا جىبەرەدى. وسىعان بايلانىستى كۇتۋ پاراعى قاراستىرىلعان. مىسالى, تىزە بۋىنىن پروتەزدەۋگە كەزەكتە 3 مىڭنان استام ناۋقاس تۇر, ولاردىڭ شامامەن كۇتۋ مەرزىمى – ءۇش جىل. جامباس بۋىنىن اۋىستىرۋدى 269 ادام قاجەت ەتۋدە. سونداي-اق 100-دەن استام قازاقستاندىق تەكسەرۋ ەندوپروتەزىن (قايتالاما وپەراتسيا) كۇتۋدە.
–كەلەسى جىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەنگىزىلسە, كەزەك تەزىرەك جىلجيتىن بولادى, ناۋقاستاردى دا قامتۋ كولەمى ۇلعايادى. وپەراتسيالاردى جاساۋ ءۇشىن ەندوپروتەزدەر مەن قاجەتتى جابدىقتار تۇگەل بولۋى قاجەت. ارينە ءبىز بۇل تۇرعىدا جاقسى قامتاماسىز ەتىلگەنبىز, دەگەنمەن ءمامس جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى ارقىلى قارجىلاندىرۋدىڭ كوبەيەتىنىنە ءۇمىت ارتامىز. جاڭا تەحنيكا, قۇرالدار, سوڭعى قۇرىلعىلار – پروتەزدەر, بەكىتكىشتەر وتە ماڭىزدى قۇرالدار. ساتىپ الىنعان جابدىق سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتەتىنىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. تەحنيكا ەش اقاۋسىز 3-4 جىل جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن, سودان كەيىن ونى جاڭارتىپ وتىرۋ كەرەك, ال بۇل ۇلكەن اقشانى تالاپ ەتەدى. ءمامس شەڭبەرىندە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان شىعىنداردى وتەۋ تاريفتىك ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى بولۋى ءتيىس. ءمامس جۇيەسىندەگى وڭالتۋدى قارجىلاندىرۋ ءۇش ەسەگە جۋىق ۇلعاياتىنىنا قۋانىشتىمىن. بۇل – ۇلكەن كومەك. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا وڭالتۋ پروتسەسى ناشار دامىعان. ونى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردە ورتالىقتار قۇرىپ, مامانداردى دايارلاۋ قاجەت. ءبىز ءتۇرلى جاستاعى, ءتىپتى 90 جاستاعى ەڭ كۇردەلى پاتولوگيالارى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن كۇرەسىپ وتىرامىز. ويتكەنى ادامدار جىلدار بويى سىرقاتقا شىداپ كەلدى نەمەسە قوزعالىسسىز قالدى, ال ساۋىعۋ بارىسىندا شەشۋشى ءرولدى وڭالتۋ اتقارادى. وپەراتسيا ءساتتى وتكەندە ءبىز ۇسىنىستار بەرەمىز, الايدا وڭىرلەردىڭ ونىڭ ءبارىن ورىنداۋعا مۇمكىندىكتەرى جەتپەيتىنى قىنجىلتادى. ساقتاندىرۋ مەديتسيناسى بۇل كەمشىلىكتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى ءمامس تالاپتارىنا ساي بولۋ ءۇشىن جۇمىس فورماتىن وزگەرتۋ قاجەت, – دەيدى ن.باتپەنوۆ.
ال مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كارديوحيرۋرگ يۋري پيا قوعام ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ قاجەت دەپ سانايدى. سەبەبى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىن ۇسىنۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى ادامداردىڭ مەملەكەتكە تۇتىنۋشىلىق قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىردى. ادام ءوز جاعدايىنا ءوزى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بىرەۋدىڭ قامقورلىق جاساعانىن كۇتپەي, ءوزىن-ءوزى قورعاپ, دەنساۋلىعىن قاداعالاۋى كەرەك. ياعني كەز كەلگەن ۋاقىتتا كومەكتەسۋگە دايىن جۇيە كەرەناۋلىق كوڭىل كۇيگە اپارىپ سوقتىرادى, ءسويتىپ ادام دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراي باستايدى. مىنە, وسى سەبەپتى قوعامنىڭ ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. جۇيەنىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتە الاتىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس.
ء–مامس بىرنەشە اسپەكتىگە جاعىمدى اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن, بيۋدجەتتى ۇلعايتۋعا بولادى. بۇل مانيپۋلياتسيالار مەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋ ءۇشىن زاماناۋي ءدارى-دارمەكتەر مەن شىعىن ماتەريالدارىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, قوعامنىڭ ساناسىنا اسەر ەتەدى. اركىم دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايى ءوز قولىندا ەكەنىن تۇسىنەدى. مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ۇعىمى ادامداردىڭ ساناسىنان بەرىك ورىن العان كەزدە, كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى دا ايتارلىقتاي جوعارىلايدى, سىرقاتتانۋ تومەندەيدى. مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى پايدالانۋ – قالىپتى تاجىريبە. دامىعان ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىپ كەلەدى. تۇرعىنداردىڭ سالىقتارى مەن ساقتاندىرۋ اۋدارىمدارى ولاردى ساپالى جانە ءتيىمدى ەمدەۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. تۇركيادا 10 جىلداي جۇمىس ىستەدىم. وندا بىرنەشە جۇيە بار: زەينەتاقى قورى, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, ورتا بيزنەستى ساقتاندىرۋ جانە باسقالارى. ءار ازامات ساقتاندىرۋدىڭ قانداي دا ءبىر تۇجىرىمداماسىن تاڭداۋعا جانە پوليس الۋعا جارنا جاساۋعا قۇقىلى. ولار ساقتاندىرۋسىز بىردەڭە تالاپ ەتە الامىن دەپ ويلامايدى. سونىمەن قاتار ەگەر ادامنىڭ قانداي دا ءبىر زياندى ادەتتەرى بولسا, مىسالى, تەمەكى شەكسە, وندا ول ودان دا كوپ سوما اۋدارادى.
تايىنشا كوپسالالى اۋدانارالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى اناتولي رافالسكيدىڭ ويىنشا, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ نەگىزىنەن پاتسيەنتتەر ءۇشىن تيىمدىرەك.
–قارجىنى دۇرىس باسقارا وتىرىپ, جۇمىس پروتسەسىن وڭتايلاندىردىق. قازىر ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىن ەنگىزۋدى كۇتىپ وتىرمىز. مەديتسينالىق تەگىن كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى جىل سايىن ساقتالىپ, كەڭەيىپ كەلەدى, بىراق مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ كوبىرەك مۇمكىندىكتەر بەرۋى ءتيىس. ءبىز جەتەكشى دارىگەرلەردى ۇنەمى وقۋعا جىبەرىپ وتىرامىز. ويتكەنى ادامدار ماماندى ولاردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا تاڭدايدى, ال دارىگەرلەرىمىز سۇرانىسقا يە بولۋى ءتيىس. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ارىپتەستەرىمىزدى جاقىن شەت مەملەكەتتەردىڭ كلينيكالارىنا جىبەرىپ, ءوز تاجىريبەلەرىن شىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن قالاي قۋانبايسىڭ؟! كت, مرت, ۋدز سياقتى كۇردەلى تالداۋلارعا كەتەتىن شىعىنداردان قۇتىلادى. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» وسى شىعىنداردى ءوزى موينىنا الادى. مەنىڭ ويىمشا, ءمامس ءبىزدىڭ كلينيكاعا تۇراقتى ءوسۋ بەرەدى. جاڭا جىلدا ينسۋلت ورتالىعى مەن وڭالتۋ بولىمشەسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, دەيدى ول.
ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سەرىك اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭ. ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىندا ەمدەلۋشىلەر, دارىگەرلەر مەن كلينيكالار ءۇشىن شىن مانىندە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزگەننەن كەيىن دارىگەرلەر وپەراتسيالار سانىن شەكتەمەي, جەلىلىك ەمەس بيۋدجەتتەۋ جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەي الادى. ياعني دارىگەرلەر الدەقايدا كوپ پاتسيەنتتەردى قابىلداۋعا دايىن.
–نەيروحيرۋرگيالىق بولىمشەلەردىڭ ەمدەلۋشىلەرىن كۇتۋ جانە وڭالتۋ وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ورتالىق جۇيكە جۇيەسىمەن مانيپۋلياتسيالار نەۆرولوگيالىق تاپشىلىققا, ياعني سويلەۋ نەمەسە قوزعالىستىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. وپەراتسيانىڭ ناتيجەسى دۇرىس وڭالتۋعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ەمنىڭ سوڭعى كەزەڭى جانە ونى ەمحانادان شىققاننان كەيىن جەرگىلىكتى جەرلەردە ءدال سونداي جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋ قاجەت. ءمامس وڭالتۋعا دا ماڭىزدىلىق بەرىپ وتىرعانىنا قۋانىشتىمىن, بۇل كوپتەگەن پروتسەستى رەتكە كەلتىرەر ەدى, – دەدى بىلىكتى دارىگەر.
قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ديليارا قايداروۆا ونكولوگيالىق ناۋقاستارعا دا جاڭا جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى مول ەكەنىن جەتكىزدى. باس ونكولوگتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا شامامەن 185 مىڭ ونكولوگياعا شالدىققان ناۋقاس بار. جىل سايىن 35 مىڭ سىرقات تىركەلەدى. حالىقتىڭ شامامەن 60%-ى ونكولوگيانى ەرتە كەزەڭدە انىقتايدى. بارلىق قاجەتتى ەمدى ناۋقاستار تەگىن الادى. الايدا, پاتسيەنتتەرگە ءالى دە تولەپ كەلە جاتقان قىمبات دياگنوستيكالىق پروتسەدۋرالار بار. ءمامس اياسىندا كەلەسى جىلى پاتسيەنتتەردى حيميوتەراپيا, تارگەتتىك تەراپيا پروتسەدۋرالارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە 35 ملرد تەڭگە بولىنەدى. وسىنىڭ ءبارى پاتسيەنتتەرگە تەگىن جۇرگىزىلەتىن بولادى. ونكولوگتىڭ جولداماسى بويىنشا پاتسيەنتتەر مرت جانە كت اپپاراتتارىندا تەگىن تەكسەرۋدەن وتەدى. بۇل اۋرۋدى باستاپقى كەزەڭدە انىقتاپ, دەرەۋ ەمدەۋگە كىرىسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى – شامامەن 50%, ال ەۋروپادا بۇل كورسەتكىش – شامامەن 70%. جاڭا دياگنوستيكالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى بۇل كورسەتكىش ارتادى. قازاقستاندىقتار ءوز دەنساۋلىعىنا بەيجاي قاراماۋلارى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, دەر كەزىندە ەمدەلۋ ءۇشىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ۇدايى ءوتۋى ءتيىس, دەيدى ول.
