قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن وقىعاندا مەنىڭ ويىما وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان نەلسون ماندەلانىڭ: «ۆسە ناتسيونالنىە گرۋپپى پولزۋيۋتسيا راۆنىمي پراۆامي. بوگاتستۆو سترانى پرينادلەجات ۆسەمۋ نارودۋ. زەمليا پرينادلەجيت تەم, كتو ەە وبراباتىۆاەت. ۆسە راۆنى پەرەد زاكونوم. رابوتا ي وبەسپەچەننوست ۆسەم. پۋت ك وبرازوۆانيۋ ي كۋلتۋرە وتكرىت دليا ۆسەح. ليۋديام دولجنى بىت پرەدوستاۆلەنى ۋدوبنىە جيليششا. دولجنى تساريت مير ي درۋجبا» دەگەن سوزدەرى ورالدى. بۇل تەگىن ەمەس. مۇنىڭ تەرەڭ سىرى, سىمباتى بولەك جىرى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىنداعى العا قويعان مىندەتتەرى مەن ويلارىنىڭ ۇندەستىگىندە, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساستىعىندا. بۇل ءبىزدىڭ سۇيىكتى, يىقتى پرەزيدەنتىمىزدىڭ مۇستافا كەمەل-پاشا اتاتۇرىك, فرانكلين رۋزۆەلت, دەن سياوپين, لي كۋان يۋ, ماحاتحير مۇحاماد, مارگارەت تەتچەر, ليۋۆيچ ەرحارد سىندى الىپتارمەن قاتار تۇرعان الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا سالماقتى, اسقان پاراساتتى ساياساتكەر ەكەندىگىنە ايقىن ايعاق.
ەڭ وتكىر, وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەر. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ سوزىمەن ايتساق: «جەر, جەر جانە جەر. ويتكەنى جەرسىز وتان جوق, جەرسىز ادام جوق, جەرسىز مەملەكەت بولمايدى». تىرىدە – ءتورىڭ, ولگەندە – كورىڭ جەردەن قىمبات نە بار؟! شەتەلدەردەن ىزدەمەڭدەر جاقۇتتى, ەلسىز, جەرسىز بولا المايسىڭ باقىتتى. ۇندىستەردىڭ كوسەمى سيەتل ديۋۆاماش اقش پرەزيدەنتى فرانكلين پيرسكە 1885 جىلى جازعان حاتىندا: ۆاشينگتونداعى ۇلكەن كىسى, ءسىز ءبىزدىڭ جەرىمىزدى ساتىپ الۋ جايلى ايتىپسىز. ال ونىڭىز ءبىزدىڭ كوكەيىمىزگە قونبايدى. اسپان اياسىن, جەر جىلۋىن ساتۋ, ساتىپ الۋ مۇمكىن بە ەكەن؟! جەردىڭ جىبەك جەلى, وزەن-كولدىڭ اجار رەڭى ءبىزدىڭ مەنشىكتى مۇلكىمىز ەمەس, ونى بىزدەن ساتىپ الۋ دەگەن نە ءسوز؟ «جەر – ادامنىڭ مۇلكى ەمەس, ادام – جەردىڭ مۇلكى!» دەپتى. قانداي دانالىق, نەتكەن كورەگەندىك! ۇندىستەردىڭ حات تانىماسا دا اقىل ويى مەن پاراساتتى اسىل ءسوزى اقش سىندى ۇلى دەرجاۆا پاتشاسىنىڭ ويىن ون وراپ, ءوزىن ءجۇز بۇكتەپ تۇرعان جوق پا؟! ال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا بىلاي دەيدى: «مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تاعى دا مالىمدەيمىن: جەرىمىز شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى.وعان جول بەرىلمەيدى.
بۇل ماسەلە بويىنشا قاۋەسەت تاراتۋدى دوعارۋ كەرەك. بىراق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.
جەر رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالانۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
جەرگە سالىناتىن تىكەلەي سالىقتار دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جاعدايدى كۇردەلەندىرە ءتۇستى.
مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر.
ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن لاتيفۋنديستەر كوبەيىپ كەتتى.
پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋى ءتيىس.
ۇكىمەت پەن پارلامەنت وسى تۇيتكىلدى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنۋى كەرەك.
بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. مۇنى شەشپەي, وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ساپالى دامۋى مۇمكىن ەمەس».
ءۇندى كوسەمىنىڭ ويىمەن ءبىر جەردەن شىعىپ, ءاليحان بوكەيحان سوزىمەن ادەمى ۇيلەسىپ, ۇندەسىپ تۇرعان جوق پا؟!
بۇگىندە كوپ ادامنىڭ, اسىرەسە كوپ بالالى وتباسىنىڭ باس ۋايىمى – باسپانا. كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن وسى كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى پروبلەما جايلى جولداۋدا قىسقا دا نۇسقا, ناقتى, مىقتى دا مىعىم ايتىلعان. وقىپ كورەلىك:
«سوندىقتان بيىل ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا 2 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەمەن, پايىزدىق العاشقى جارناسى 10 پايىز بولاتىن جاڭا «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. بۇل – وتە ءتيىمدى جەڭىلدىك.
جىل سوڭىنا دەيىن بۇل باعدارلاما بويىنشا كەم دەگەندە 6 مىڭ وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, كوپ بالالى جانە مۇگەدەك بالالار تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار قامتىلاتىن بولادى. 2020 جىلدان باستاپ جىل سايىن وسىنداي 10 مىڭ وتباسى باسپانامەن قامتىلادى.
ۇكىمەت باعدارلاماعا قاتىسۋعا ارنالعان ايقىن كريتەريلەر بەلگىلەپ, ونى قاتاڭ اكىمشىلەندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. شىن مانىندە كومەككە مۇقتاج جاندارعا عانا قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس.
مەنىڭ ۇكىمەتكە تاپسىرمام – كەزەكتە تۇرعان از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىلارعا باسپانا بەرۋ ماسەلەسىن ءۇش جىل ىشىندە شەشۋ كەرەك. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 30 مىڭعا جۋىق».
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەرگەن ۋادەسىنە بەرىكتىگىن ونىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن كەزەك-كەزەگىمەن ورىنداپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل – سەرتكە سوققان سەمسەردەي ءسوز ەكەنىن ويلاپ, كوڭىل شىركىن كوككە ورلەيدى.
ايتا بەرسەك, جولداۋدان ءۇزىندى كەلتىرىپ, كەرەمەتتەردى تىزبەلەي بەرسەك, ءسوز ۇزاي بەرەدى. مادەنيەت پەن ادەبيەت, ونەر جايلى, ءتىل تۋرالى تولىمدى ويلار تولعاپ, وعان بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارىن ايقىن ايتقان پاراساتتى پىكىرلەردىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. جولداۋدان: «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن سوزدەردى وقىعاندا, جۇرەك شىركىن اتتاي تۋلايدى. پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان ادام زورلاۋ, ەسىرتكى تاراتۋ, پەدوفيل, ادام ساۋداسى سەكىلدى اسا اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جايلى ءسوزى دە اسا ماڭىزدى. بۇگىنگە دەيىن وسىنداي اۋىر قىلمىس جاساعاندار بىرەر جىل تۇرمەدە وتىرىپ, جەڭىل جازامەن قۇتىلادى دا تەمىر توردان شىعا سالىپ, قايتادان قىلمىس جاسايدى. ەندى ولارعا قىلبۇراۋ سالىناتىن بولدى. بارەكەلدى! ايۋاندارعا اياۋ جوق!
پرەزيدەنت جولداۋى – ەل ومىرىندەگى اسا ەلەۋلى وقيعا. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا:
«بەرەكە مەن بىرلىك, اقىل مەن پاراسات حالقىمىزدى ۇنەمى العا باستاپ كەلەدى.
باعىتىمىز – ايقىن, جولىمىز – اشىق.
ءبارىمىز بىرگە بولساق, ەلىمىز بۇدان دا زور جەتىستىككە جەتەدى دەپ سەنەمىن!
بارشاڭىزعا اماندىق, تابىس تىلەيمىن!» دەپ ءتۇيىپتى.
ماقسات – ايقىن, مىندەت كوپ.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى جاقسى باستالدى. الدا ەڭبەكپەن, بىرلىكپەن ەڭسەرىلەتىن تاريحي مىندەتتەر تۇر. ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «مەن ەل تاعدىرىنا جانى اشيتىن ءاربىر ازاماتقا زور سەنىم ارتامىن» دەگەن سوزىنە وراي ءىس-ارەكەت جاساۋىمىز كەرەك. جولداۋدى حالىققا ءتۇسىندىرۋ پارىز. ءتۇسىندىرۋ از, ارقايسىسىمىز اسقارالى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋىمىز اۋاداي قاجەت.
مەن بىلەمىن نە تابۋدى, نەنى ىزدەپ,
ەڭبەك قانا ەلدىڭ ۇلى دەگىزبەك, – دەگەن مۇزاعاڭ, مۇزافار الىمباەۆ ءسوزى ءاردايىم جادىمىزدا بولىپ, سوعان وراي ەڭبەك ەتسەك نۇر ۇستىنە نۇر.
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
