اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ: «مەنىڭ ءومىر بويى ىزدەگەنىم – ءبىلىم»
سەيسەنبى, 19 اقپان 2013 7:29
قازاق وقىمىستىسى كەنجەعالي ابەن ۇلى ساعاديەۆتىڭ داڭقى دۇنيە جۇزىنە نەسىمەن ءمالىم؟ قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى تاريحىندا ءبىر ادامنىڭ قاتارىنان رەسپۋبليكانىڭ ىرگەلى دەگەن تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى, قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى ءتورت بىردەي جوعارى وقۋ ورىندارىن جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن باسقارۋىمەن بە, جوق الدە قازاقستاننىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى بۋىنى پارلامەنت ماجىلىسىنە ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلانۋىمەن بە؟
سەيسەنبى, 19 اقپان 2013 7:29
قازاق وقىمىستىسى كەنجەعالي ابەن ۇلى ساعاديەۆتىڭ داڭقى دۇنيە جۇزىنە نەسىمەن ءمالىم؟ قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى تاريحىندا ءبىر ادامنىڭ قاتارىنان رەسپۋبليكانىڭ ىرگەلى دەگەن تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى, قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى ءتورت بىردەي جوعارى وقۋ ورىندارىن جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن باسقارۋىمەن بە, جوق الدە قازاقستاننىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى بۋىنى پارلامەنت ماجىلىسىنە ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلانۋىمەن بە؟ جوق, بۇلاي بولماسا كەرەك-ءتى.
ويتكەنى, مۇنداي جاعدايلار تاپ وسىنشالىقتى ءدال وسى ۇردىستە قايتالانباعانمەن, بولعان دا شىعار؟ قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ اكادەميكتىك, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلىگىنە دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولىنان ەڭ اۋەلى اكادەميك ساعاديەۆتىڭ ويشىلدىعى مەن پايىم پاراساتىنىڭ تەرەڭدىگىن جانە دە كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ءوز پىكىرىن, كەيىننەن سونىسىنا كەلىسەرلىكتەي ەتىپ اشىق تا نانىمدى ءارى يلانىمدى ايتا بىلەتىن وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگىن كورەمىز. جانە دە ويلى ءسوزىن ىشىنە بۇگىپ تە قالمايدى. مۇنىسى كەز كەلگەن ماسەلەگە جانى اشي بىلەتىن تاعى ءبىر قايتالانباس قاسيەتىندە جاتقانداي. بۇل ساعاديەۆتىڭ ناعىز عالىمدىعىنىڭ ءبىر قىرى بولسا, ەل مەن مەملەكەتتىك مۇددەنى بارىنەن دە بيىك, بارىنەن دە قاسيەتتى سانار تەكتىلىگىندە جاتقانداي بولىپ سەزىلەرى بار. وسى ءبىر وي اكادەميك اعاعا قويار العاشقى ساۋالدى الدىمىزعا تارتا بەرگەنى دە بولدى.
– اعا, ءسىزدىڭ تامىرىڭىز الاش قايراتكەرى, ۇلت ۇستازى احاڭنىڭ, احمەتبايتۇرسىنوۆتىڭ تەگىنەن تارتادى دەيدى عوي؟
– اتا تەگىم سونى ايتادى. بۇل جاعىن جىلىكتەپ شاعىپ بەرمەي-اق قويايىن. بىزگە جاراسپاس! ال ەندى ءوزىم وسكەن ولكەنىڭ ساعىم ويناعان سار دالاسى, سارقىراعان وزەنى, مولدىرەگەن كولدەرى, ويدىم-ويدىم ورمان-توعايلارى كوز الدىمدا ماڭگىلىككە قالىپ قويعاندىعى بار. كونە تورعاي دالاسىنداعى جىلانشىق وزەنىنىڭ ارعى-بەرگى جاعالاۋى, قۇمارال مەن سارتۇبەكتىڭ اينالا كومكەرگەن جاسىل شالعىندى نۋلى كولى!.. مەن ءۇشىن جۇمىر جەردىڭ جۇماعى – ءوز تۋعان جەرىم. بالكىم, مەنىڭ وسى ءبىر ەڭ العاشقى دۇنيەاۋي سۇيىسپەنشىلىگىم مەن قۇشتارلىعىم وسىناۋ ولكەگە دەگەن شىن ىنتىزارلىقتان باستاۋ العان دا شىعار.
مەن اتاقتى تورعاي ولكەسىنىڭ جانگەلدين اۋدانىنداعى №1 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. وسى ولكەنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن دا ونىڭ جەرىنىڭ بولسىن, ودان قالدى وزەن-كولدەرىنىڭ جايىن دا, تاريحىن دا كوپشىلىگىمىز ءالى جەتە بىلە دە بەرمەيمىز.
اكەم جارىقتىق جەتى جاسار كەزىمدە سارتۇبەكتەگى قورىمعا ەرتىپ اكەلگەنى ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى. ارۋاقتى قادىرلەيتىن قازاقتىڭ ەسكى نانىمى بويىنشا بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, بەت سيپاي وتىرىپ, ەندى عانا مەكتەپكە بارعالى جۇرگەن مەنى اكەم ۇلكەن ءومىر ساپارىنا وسىلايشا اتتاندىرىپ ەدى. سول جولى وسى قورىمدا جەرلەنگەن بايتۇرسىن, اقتاس, ەرعازى, قالي ەسىمدەرىن العاش رەت ەستىگەن ەدىم. بايتۇرسىننىڭ احمەتى تۋرالى دا از-مۇز ەستىگەنىم وسى جولى بولدى. «احاڭ دەگەن ول كىم, اكە؟», دەپ سۇرادىم. «جارىقتىق احاڭ, بۇكىل قازاقتىڭ, بۇكىل الاشتىڭ احاڭى عوي! بالام-اۋ, مەن بىلەتىن ارعى-بەرگى قازاقتا احاڭنان ارتىق كىم دۇنيەدەن ءوتتى ەكەن؟! زامان تۇزەلەر, ۋاقىتى دا كەلەر ءالى! سەن دە وسەرسىڭ! احاڭنىڭ قانداي ادام بولعانىن تولىق بىلەرسىڭ ءالى! ۇلىم, سەن وسى احمەت اتاڭداي بولساڭ, ارمانىم بولماس ەدى», دەگەن اكەمنىڭ كۇرسىنە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى وسى كۇندەرى سانامدا قايتا جاڭعىرعانداي بولادى.
– بۇگىنگىدەي الەم تانىعان بىلىكتى عالىم ءارى قايراتكەر بولىپ قالىپتاسۋىڭىزعا سول ورتانىڭ اسەرى ءتيدى دەپ ويلايسىز با؟
– ارينە! ادام بالاسىنا كوپتەگەن جاقسى قاسيەتتەر انانىڭ سۇتىمەن, اكەنىڭ قانىمەن داريتىندىعى بار. اينالا دۇنيە مەن قورشاعان ورتانىڭ عاجايىپتارىن ەندى سەزىنىپ, ەندى تاني باستاعان شاقتا اكەم ساعاديدىڭ زەردەمە قۇيىپ, ۇيرەتكەندەرى كوپ بولدى. اكەمنىڭ سول ۇيرەتكەندەرى كۇنى بۇگىنگە شەيىن ءوز عۇمىرىما ازىق تا بولىپ كەلە جاتقان سىڭايلى. اسپان الەمىندەگى جىمىڭداعان سانسىز جۇلدىزداردىڭ قۇپيا سىرىنان باستاپ, ەن دالانى ورلەي ەسكەن جەلدىڭ دە, ءىشىن تارتا, ىزبارلانا سوققان الا قۇيىن بوراننىڭ دا باعىتىن انىقتاي بىلۋگە دەيىنگى قازاقي جۇلدىزناما, ياعني, بۇگىنگى استرونوميانىڭ دا الىپپەسىن مەن ءوز اكەمنەن ۇيرەنگەنمىن. بەس جاسىمنان باستاپ جەلمەن جارىسقان نەبىر جۇيرىكتەردىڭ ات باسىنا ءمىنىپ, تالاي ءبىر قيقۋلى بايگەگە قاتىسقاندىقتان با ەكەن, جىلقى مالى دەسە كوڭىلىمنىڭ الابۇرتىپ, ءتىپتى ەلىگىپ, دەلەبەمنىڭ وسى كۇنگە دەيىن قوزىپ تۇراتىندىعى دا بار. مەنىڭ ءومىرىمنىڭ باس باپكەرى اكەم بولسا, مەن دە ەندى ءوزىمدى ءوز ۇرپاقتارىمنىڭ, ءوز نەمەرەلەرىمنىڭ باس باپكەرى سياقتى سەزىنەمىن ءوزىمدى. جارىقتىق اكەم ومىردەن ەرتە وزىپ كەتتى.
– جاڭا «اكەم ساعادي» دەپ قالدىڭىز؟..
– ءيا, سولاي. ابەن – اكەمنىڭ ءىنىسى. سول كىسى اسىراپ ءوسىردى, ابەن ۇلى دەپ جازىلامىن, ساعادي ەسىمىن فاميلياما الدىم. انام قالامقاس مەنى قىرىق جاسىندا كوتەرگەن ەكەن, سەكسەن بەسكە كەلىپ قايتتى. نەمەرەلەرىن يىسكەدى. پروفەسسور بولعانىمىزدى, ازدى-كوپتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر جاساعانىمىزدى دا كوردى. الماتىدا قىزمەت اتقارعانىمدا ءبىر جىلداي كەلىپ بىزبەن بىرگە دە تۇردى. ۇلكەن قالانىڭ ءتورت قابىرعالى قاربالاس ءتىرشىلىگىنە ۇيرەنە الماي جانە دە اڭگىمە-ءدۇكەن قۇراتىن ءوز قاتارلاستارى بولماعان سوڭ, ءوزى ۇيرەنگەن اۋىلدا تۇرعىسى كەلدى. يماندى بولعىرلار, ولار تۇرمىستىڭ دا, ءومىردىڭ دە قيىنشىلىقتارىن كوپ كورگەن ادامدار عوي. ءبىزدىڭ ءتىرشىلىگىمىزگە ىرزا شىعار دەپ ويلايمىن. اكە-شەشەمىزدەن ءۇش ۇل جانە ءۇش قىز ەدىك. قازىر سول باۋىرلارىمنان وزىمنەن ەكى جاس ۇلكەن اپام عانا بار. بالا-شاعاسىمەن استانادا تۇرادى.
– ءسىزدىڭ ءبارىن بىلسەم دەگەن قۇشتارلىعىڭىز ۇلكەن عىلىمعا الىپ كەلگەندەي ەكەن؟!..
– سولايى, سولاي بولار! ال ەندى1955 جىلى قوستاناي وبلىسىنداعى اۋليەكول اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, اتتەستاتىمدى قولىما العاننان كەيىن «ءبىزدىڭ اۋلەتتەن ءالى ءبىردە-ءبىر ادام جوعارى ءبىلىم العان جوق, سەن وقى!», دەپ ۇيدەگىلەر بار جيعان-تەرگەندەرىن قولىما ۇستاتىپ, مەنى الماتىعا جىبەرمەك بولدى. ەلدىڭ ەندى-ەندى ەسىن جيناپ كەلە جاتقان كەزى عوي. سول كەزدە ماسكەۋدەن ءبىر ينجەنەر كەلىپ, ءبىزدى ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتالدار جانە التىن ينستيتۋتىندا وقىپ, وسى سالانىڭ ماماندارى بولۋعا ۇگىتتەدى. ايتقان ءاڭگىمەلەرى دە قاتتى اسەر ەتتى. ول كەزدە تاۋ-كەن ينجەنەرلەرى دەگەنىڭىز, ارميا گەنەرالدارى سياقتى نە ءبىر وقالى, ءساندى كيىمدەر كيىپ جۇرەتىن. وسىلايشا, مەن دە ينجەنەر بولعىم كەلدى. ونىڭ ءۇستىنە فيزيكا مەن ماتەماتيكا پاندەرىنە جاقسى ەدىم. ماسكەۋدەگى قۇرىش بالقىتۋ ينستيتۋتى جايلى ەستىپ, قۇجاتتارىمدى سول وقۋ ورنىنا سالىپ جىبەردىم.
ماسكەۋگە اتتانباس بۇرىن اكەم ەكەۋمىز بابالاردىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ, اقكولدەگى اعايىنداردىڭ باتاسىن الىپ قايتايىق دەپ جولعا شىقتىق. ۇيگە قايتار كەزدە تابان استىنان قابىرعا وزەنى تاسىپ, جولدا ءبىراز كۇن ايالداي تۇرۋعا تۋرا كەلدى. وقۋدان كەشىكتىم. وسىلايشا, ماسكەۋ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. سودان الماتىعا تارتتىم. قولىمدا ەش قۇجات جوق. ءبارى دە ماسكەۋدە! الىپ ۇشىپ, الماتىعا جەتىپ, سول كەزدەگى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اسقار زاكارينگە كىرىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, مەكتەپتى كۇمىس مەدالگە بىتىرگەنىمدى ايتىپ, ەكونوميكا-فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنە ەمتيحانسىز قابىلداندىم. باستاپقىدا ەكونوميكا دەگەننەن گورى, فيلوسوفيا دەگەن اتاۋى كوبىرەك ۇناعانداي بولدى. بىراق, تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكا فاكۋلتەتىنەن ءبىر-اق شىقتىم. ءاۋ باستاعى وكىنىشىم باسىلعانداي بولدى. العاشقى سەسسيانى دا «وتە جاقسى» دەگەن باعامەن اياقتادىم. ءۇشىنشى كۋرستا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن لەنين ستيپەندياسىنا ىلىكتىم.
– سولاي بولا تۇرا ءبىرىنشى سەمەستردەن سوڭ وقۋدى تاستاپ, ەكى اي ساباققا بارماي قويدىڭىز…
– جۇمىس ىستەدىم. اقشا تاۋىپ, ماسكەۋگە وقۋعا كەتكىم كەلدى. كازگۋ-دەگى وقۋىمدى جايىنا قالدىرىپ, ەكى-ءۇش اداممەن بىرىگىپ تۇنىمەن كومىر ءتۇسىرىپ جۇرگەنىمىزدى اۋىلداعى نەمەرە اعام ەستىپ قالىپ, ءوز رەنىشىن ءبىلدىرىپ, حات جازىپ جىبەرىپتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ دە تالقىسىنا ءتۇستىم. وقۋدان شىعارۋعا بۇيرىق تا دايىنداپ قويىپتى. سەبەبىن سۇراپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى دەيسىز. سەسسيانى كىلەڭ بەسكە تاپسىرعانىمدى, ماسكەۋگە وقۋعا كەتكىم كەلىپ جۇرگەنىمدى بىلگەن كوميسسياداعىلار اقىلدارىن ايتىپ, قاتاڭ سوگىستەرىن بەرىپ, مەنى وقۋدا قالدىراتىن بولدى. مەن دە ساباما ءتۇسىپ, ەكونوميكانىڭ ومىرگە كەرەك عىلىم ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ساباعىمدى قاۋزاپ وقي باستادىم. وقىعان سايىن ەكونوميكا مەنى وزىنە باۋراپ الىپ كەتە بەردى دە, ول بۇكىل ءومىرىمنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ال سول كومسومول جينالىسىندا مەنىڭ ماسەلەمدى قاراپ, تالقىعا سالۋعا قاتىسقان پروفەسسور-ەكونوميستەر كەڭەس بەرداليەۆ پەن قابي اقاەۆپەن دوستارمىز, ءالى كۇنگە دەيىن ارالاسىپ تۇرامىز. «ماسكەۋگە قاشان كەتەسىڭ؟» دەپ كورگەن سايىن ازىلدەپ قويادى.
– ماسكەۋدەن ءبىلىم الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى عوي اقىرى…
– ءيا, سولاي بولدى! الايدا, بۇل ارمانىم دا بىردەن ورىندالا قالعان جوق. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ وسى وقۋ ورنىنا ساباق بەرۋگە قالدىرىلدىم. ول كەزدە ماسكەۋدە ءبىلىم الۋدىڭ ءوز ءتارتىبى بولاتىن. سول كەزدەگى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان قاي ماماندىقتار بويىنشا قانشا اسپيرانتتار قابىلداناتىندىعى الدىن الا جاسالاتىن ەسەپپەن جۇرگىزىلەتىن. ماسكەۋدىڭ سول ەسەبىنىڭ رەتى قاشان كەلەر ەكەن دەپ بىرنەشە جىل كۇتتىم. مۇنداي مۇمكىندىك جۋىق ارادا تۋا قويماسىن ءبىلدىم دە, ماسكەۋگە ءوزىم باردىم. سونداعى ا.ن.پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا اسپيرانتۋرادا ءبىلىمىمدى شىڭدادىم. كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى دا ماسكەۋدە قورعادىم.
– ءسىز الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ, قازىرگى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرىسىز. ون جىل بويى ءبىرىنشى پرورەكتور بولدىڭىز. ونان كەيىن ءوز عۇمىرىڭىزدا تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى, قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى ءتورت بىردەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورى بولدىڭىز. ايتىڭىزشى, وسى وقۋ ورىندارىڭىزداعى قاي رەكتورلىعىڭىزدى قىمبات سانايسىز؟
– ءبارى دە قىمبات ماعان! وسى كۇندەرى ءوزىم قىزمەت ەتكەن بارلىق وقۋ ورىندارىندا وتكەن ءوز كۇندەرىمدى ىستىق ءبىر ىقىلاسپەن ەسكە الامىن. الماتىداعى سول كەزدە «نارحوز» دەيتىن, ال قازىرگى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ون جىل بويى ءبىرىنشى پرورەكتور قىزمەتىن اتقاردىم. بارىمدى سالىپ جۇمىس ىستەدىم. ءبىزدىڭ اتقارعان جۇمىسىمىز سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنا ۇلگى بولىپ جاتاتىن. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمدى تانىعاندىقتارى شىعار, ەكى رەت رەسپۋبليكامىزداعى ينستيتۋتقا باسشىلىققا شاقىردى, الايدا, ءوزىم ىڭعاي بەرە قويمادىم. سودان, ءۇشىنشى رەت قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە تاعى دا شاقىرىپ الىپ, تسەلينوگرادتاعى اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا باراسىز دەدى. بۇل جولى تالاپتىڭ ناقتىلى قويىلىپ وتىرعاندىعىن سەزدىم. ول كەزدە ءبىز دە – كوممۋنيستپىز! پارتيا قايدا جىبەرسە, سوندا بارۋ كەرەك. اقىرى كەلىسىمىمدى بەرىپ, بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن جەرىم بولسا دا, تسەلينوگرادقا كەلدىك قوي. تۋعان جەرىم تورعايعا دا جاقىندىعى كوڭىلىمدى ورنىقتىردى. نەسىن جاسىرايىن, تۇڭعىش رەكتورلىق جۇمىسىم بولعاننان كەيىن بە ەكەن, تسەلينوگرادتاعى جىلدارىم اسا ىستىق سەزىلىپ تۇرارى بار. بىلمەيتىن ماسەلەلەرىم دە كوپ بولاتىن. كۇندىز قىزمەتىمدى اتقارىپ كەلەم دە, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا قاتىستى كىتاپتار مەن وقۋلىقتاردى اقتارامىن. ينستيتۋتتىڭ وقۋ بازاسى دا, عيماراتتارى وتە ناشار ەدى. ماسكەۋگە باعىناتىن كەز, ءبارىن دە سول جاق شەشەدى. ابدەن جۇدەۋ تارتقان وقۋ بازاسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن بىلىكتى كادرلار دايىنداۋ ءمۇمكىن ەمەستىگىنە دالەلدى پىكىرىمدى ايتىپ, ءماسكەۋدەگى وداقتىق ءبىلىم مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە حات جازۋمەن, بارۋمەن بولدىم. ارىز-مۇڭىما قۇلاق اسا قويار ولار جوق. وزگە دە تالاي ءبىر ەسىكتەردى توزدىرۋعا تۋرا كەلدى. امالىم تاۋسىلعان سوڭ, قوناەۆتىڭ قابىلداۋىنا سۇراندىم. سويلەسىپ وتىرۋعا ۋاقىتى بولا قويماس دەپ, پاراقتىڭ ۇشتەن ءبىر ءبولىگىنە «اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتتارىنىڭ جاعدايى» دەگەن وي-پىكىرىمدى جازىپ الىپ باردىم. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كادرلار دايارلايتىن قازاقستانداعى ينستيتۋتتىڭ جاعدايىن رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستانداعى وقۋ ورىندارىنىڭ جايىمەن سالىستىرىپ, كورسەتكەن بولاتىنمىن. ديمەكەڭ عالىم كىسى عوي, قاعازداعى مالىمەتتەرگە قاراپ, «بارىنەن كەنجە قالىپ قويعانىمىز قالاي بولعانى؟» دەپ تەلەفون ارقىلى تسك-ءنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعىمەن ءسويلەستى. مەنىڭ اتىمنان حات جازىڭدار دەدى. بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى مەسياتسكە مەنى قابىلداسىن دەپ حات جازعىزىپ بەردى. الماتىدان تسەلينوگرادقا ورالعانىما ەكى كۇن بولماي جاتىپ ماسكەۋگە شاقىرتتى. كەلسەم, بۇدان بۇرىن ايتقان جايلارىمدى ءجۇردىم-باردىم تىڭداعاندار ەندى زىر جۇگىرىپ ءجۇر. «پوليتبيۋرونى» ارالاستىرعانىڭىز نە دەپ قويادى؟ الايدا, نە كەرەك جۇيكەمىزدى جۇقارتا ءجۇرىپ, كەرەگىمىزدى الدىق قوي. رەكتور بولعان سول سەگىز جىلدا ينستيتۋتتىڭ عيماراتىن سالدىق. وقۋ كورپۋستارىن, مال دارىگەرلىك كلينيكا تۇرعىزدىق. قالا تۇرعىندارى وسى ءبىزدىڭ كلينيكانى قىزىقتاپ, قاراۋعا كەلەتىن. وسىلايشا, ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, جاڭعىرتىلدى.
– ساعاديەۆتىڭ باستاماسىمەن سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭەس وداعى بويىنشا اشىلعان التى بيوتەحنيكالىق ورتالىقتىڭ ءبىرى وسى تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا قۇرىلعانى ايتىلادى…
– سولاي بولعانى راس. الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن وسى ءبىر ءىستىڭ وكىنىشى دە بار. سول بيوتەحنيكالىق ورتالىق 1985 جىلى قۇرىلدى. جۇمىسىن العا جىلجىتا المادىم. ءوز تاراپىمنان ىنتامدى دا, كۇش-جىگەرىمدى دە سالىپ, ويلارىمدى ناقتىلاپ كورگەنىممەن دە, ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرى قولداۋ تاپپادى. مالدى, ءداندى-داقىلداردىڭ ءتۇسىمىن قالاي كوبەيتۋگە بولادى دەگەن ماسەلەنى دەندەپ زەرتتەۋدى كوكسەپ جۇرەتىنمىن. بيوتەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن قولدانعان ەلدەر كوپ العا قارىشتادى. ول كەزدە كەڭەس وداعى بويىنشا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن قۇرال-جابدىقتار دا بولمادى. كەڭەس وكىمەتى ونداي تەحنولوگيالار شىعارا دا العان جوق. بۇل وراسان كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن جوبا ەدى. ەگەر دە سول تۇستا بيوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەردى قولعا الىپ, ونىڭ ناتيجەلەرىن قولدانا بىلگەنىمىزدە, ەكونوميكامىز كوپ ىلگەرى جۇرەتىن ەدى. وزىمىزگە كەرەك كادرلاردى ءوز ينستيتۋتىمىزدان تاپتىق. ماسكەۋ ارقىلى شەتەلدەردەن التىنعا الىنعان تەحنولوگيالارىمىز دا بولدى. جەكە عيمارات تا بەرىلگەن. وتە ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزە باستاپ ەدىك. بيدايدىڭ عانا جاڭا 4 ءتۇرىن شىعاردىق. ءبىز «پروبيركادان» بۇزاۋ دا الدىق. ول بۇزاۋ تسەلينوگرادتان كەتكەنىمدە بار بولاتىن. مالدىڭ اۋسىلىنا قارسى ءدارى دە ويلاپ تاپتىق. 90-شى جىلدارى مەنەن كەيىنگىلەر وسىنىڭ بارىنەن دە ايىرىلىپ قالدى. ەگەر سول ىزدەنىستەرىمىزدى توقتاتپاعان بولساق, وسى كۇندەرى عىلىمي جەتىستىكتەرىمىز تالاي ءبىر جەرگە بارىپ تا قالاتىن ەدى…
– بيدايدىڭ جاڭا ءبىر سورتى «كەنجەعالي» دەپ اتالعان ەكەن عوي؟!
– مەن كەتكەننەن كەيىن ءبىر توپ ىزدەنۋشىلەر بيدايدىڭ جاڭادان الىنعان ءبىر تۇرىنە اتىمدى بەرگەن ەكەن. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ مەنىڭ ەڭبەگىمە بەرگەن باعالارى عوي دەپ ويلادىم. ريزا دا بولدىم!
– تسەلينوگرادتا جۇرگەندە تىندىرعان ءۇش ءىسىم بولدى دەپ ايتادى ەكەنسىز؟ ءۇشىنشىسى نە بولدى؟
– تىڭنىڭ يگەرىلە باستاۋىمەن سول تۇستا جالپى ەلىمىز بويىنشا قازاقتاردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. بۇل, اسىرەسە, سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ جەرگىلىكتى حالقىنىڭ ۇلتتىق بولمىستارىنا اۋىر ءتيدى. ءتۇرلى قىزمەتتەردە, ءتىپتى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدىڭ وزىندە قازاقتار ازشىلىققا اينالا باستادى. وسى جاعدايعا جانىم اۋىرىپ جۇرگەندىكتەن, ينستيتۋتقا قابىلداناتىن قازاق جاستارىن بىرتىندەپ كوبەيتە باستادىق. زەرەك, وقۋعا دەگەن ىنتاسى مەن تالپىنىسى بار جاستاردى ىزدەستىرىپ, شاقىرتىپ الاتىن ەدىم. باستاپقىدا ينستيتۋتتا ۇلتى قازاق دەيتىندەي وقىتۋشىلار دا ساۋساقپەن سانارلىق بولدى. سولاردىڭ قاتارىن تولىقتىرا باستادىم. بۇل, ارينە, ماسكەۋدىڭ قۇلاعىنا تيمەي دە قالعان جوق ەدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ۇلكەن كوميسسيا دا كەلدى. ماسكەۋگە جىبەرىلگەن «دومالاق» ارىز بويىنشا تەكسەرۋشىلەر كەلە جاتقانىن ءبىلىپ, ءبىز دە الدىن الا دايىندالا بەردىك. جالپى, جۇمىسىمىز جامان ەمەس ەدى. جەتىستىكتەرىمىز دە بار بولاتىن. بۇكىلوداقتىق اۋىسپالى قىزىل تۋدى دا جەڭىپ العانبىز. سوۆەتتىك قازاقستان تاريحىندا بۇل تۋدى جەڭىپ العان ەكى ينستيتۋت قانا بولسا, سونىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك. ماسكەۋ بۇل جولى قاھارلانا كەلەتىندىگىن سەزدىم دە, جەدەل ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرىمدى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىمەن كورشىلەس جاتقان تيۋمەن, ءنوۆوسىبىر, ومبى, سۆەردلوۆسك اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتتارىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ قانشاسى قازاق, قانشاسى باسقا ۇلت دەگەندەي, اقپار جيناپ الىپ كەلۋگە ىسساپارعا جىبەردىم. الدىن الا بارلىق رەكتورلارمەن حابارلاسىپ, قاجەتتى وسى مالىمەتتەردى بەرۋگە كومەكتەسۋلەرىن سۇرادىم. قىسقاسى, قولىما تيگەن مالىمەت بويىنشا, رەسەيدىڭ وسى ءىرى دەيتىن ءتورت بىردەي ينستيتۋتتارىندا وقىپ جۇرگەن بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ 93 پايىزى – ورىستار, 1,2 پايىزى عانا قازاقتار بولىپ شىقتى.
كۇتكەنىمىزدەي, كوميسسيا دا جەتىپ كەلدى. «سىزدەر ماعان ۇلتشىل دەپ كىنا تاققالى كەلىپ وتىرسىزدار. ال, مەن بولسام, سىزدەردىڭ ساياساتتارىڭىزدى تۇسىنبەيمىن. ءتىپتى رەنجۋگە دە بارمىن», دەپ بىردەن قارسى شابۋىلعا كوشتىم. قولىمداعى مالىمەتتەردى الدارىنا قويدىم. «جەرگىلىكتى حالىق قايدا بارىپ ءبىلىم الادى؟ ءبىز ءوز ينستيتۋتىمىزدا قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋلارىنا جول اشىپ وتىرعاندىعىم راس, مۇندا ەشقانداي دا ۇلتشىلدىق جوق. وتانىمىزعا ميللياردتاپ استىق, ميلليونداعان مال ءوسىرىپ, سونىڭ ەتىمەن دە, سۇتىمەن دە سىزدەردى اسىراپ وتىرعان قازاقستان ءوزىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ماماندارىن قايدان الاتىن بولادى؟» دەپ قايتپاي سويلەپ ەدىم, مىستارى باسىلىپ سالا بەردى. قانداي جاعداي بولسا دا, جۇمىسىڭدى ادال, جاقسى اتقارساڭ ەشكىمنىڭ دە ساعان ءتىسى باتپايدى ەكەن. بۇل مەنىڭ وسى ومىرىمدە ءوز كوزىم جەتكەن ءبىر اقيقات.
– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ءوزىڭىز قۇرعان حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىن بارىنەن دە قىمبات سانامايسىز با؟
– سانالى عۇمىرىمدا ەڭبەك ەتكەن بارلىق وقۋ ورىندارى مەن سونداعى بىرگە قىزمەتتەس بولعان ادامداردىڭ قاي-قايسىسى دا قىمبات ماعان. ال ەندى حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءجونى بولەك قوي دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ول الماتىداعى جوعارعى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە جاڭا دامي باستاعان بيزنەستىڭ ماماندارىن دايارلاۋ ءۇشىن قۇرىلعان جەكە مەنشىك جوعارى وقۋ ورنى بولاتىن. 2001 جىلى وسى حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنە پرەزيدەنت بولىپ سايلانعانعا دەيىن, بۇرىنعى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىق جانە الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتتارى بىرىگىپ, قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلعانىندا, سوعان رەكتور بولدىم. ءبىر كەزدەرى وسى ىرگەلى ەكى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىرەگەي ءبىلىم ورداسىنا اينالدىرىپ, وقۋ ءۇردىسىن تۇبەگەيلى زامانعا ساي جاڭارتتىق. وقىتۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرىپ, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتتىق. الايدا, وسى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتە بيزنەسكە, كاسىپكەرلىككە بەيىمدەلگەن ماماندار دايارلانعان جوق. شەتەلدىڭ وزگە وقۋ ورىندارىمەن قارىم-قاتىناس تا جولعا قويىلمادى. ال سول ولقىلىقتار مەن ماقساتتارىمدى بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى ارقىلى جۇزەگە اسىردىم عوي دەپ ويلايمىن.بيزنەس ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن بىلاي قويىپ, باستاپقىدا حالىقارالىق بيزنەس ستاندارتتارىنا ساي ءدارىس بەرەتىن وقىتۋشىلاردى تابۋ دا قيىن بولدى. بۇل ماسەلە ءالى دە بار. بىراق, قازىر شەتەلگە بارىپ, تاجىريبە جيناقتاپ, سونىمەن بىرگە, بيزنەسكە قاتىستى كىتاپ تاسىپ جۇرگەندەر كوبەيدى. قازىر كەي جاعدايدا بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4-ءشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىرازىن ساباقتان تابا الماي قالاتىن كەزدەرىمىز بولىپ تۇرادى. كومپانيالارعا جۇمىسقا تۇرىپ كەتەدى. ساباقتان قالما دەسەك تە, جۇمىس تاۋىپ العاندارىنا ىشتەي قۋانامىن.
ءبىر ايتارلىق جاعداي, ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزى ءىشىپ, ءوزى جەمەسە دە, بالام جوعارى ءبىلىم السىن دەپ وتىرادى. سودان دا بولار, وقيمىن دەگەن بالاسىنىڭ بەتىنەن قاقپايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىنا باستاماشىل دا, قامقورشى دا بولىپ كەلە جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل بولاشاعىن ارىدەن ويلاپ, كەڭىنەن پىشە ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا قازىر 18-20 مىڭداي قازاقستاندىق جاستار «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن دە, وقۋ اقىلارىن وزدەرى دە تولەپ شەتەلدەردە وقىپ, ءبىلىم الىپ جاتىر. شەتەلگە كوپ شىعامىن, سولاردىڭ دەنى قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى ەكەندىكتەرىن كورىپ تە ءجۇرمىن. سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە شەتەلدە وقىعان 250 مىڭداي جاستار قازىر قىزمەتكە دە ارالاسا باستادى. بۇلار ءتىل دە بىلەدى, وقىتۋشى دا بولىپ, ءدارىس تە بەرە الادى.
– قازاقستاننىڭ قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وسى زاماننىڭ دامۋ ۇردىسىنە جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولىپ وتىر ما؟
– ازىرگە تالپىنىستار بار. سوعان قۋانۋعا ءتيىستىمىز. قاراڭىزشى, سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى قۇلدىراپ قالعان كەزدىڭ وزىندە ەلباسى قازاقستانداعى بارلىق مەكتەپتەردى كومپيۋتەرلەندىرۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, شەشكىزدى مە, شەشكىزدى. ودان سوڭ سول مەكتەپتەردى ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن, وزگە دە وزىق ۇلگىدەگى وقۋ ادىستەمەلىك قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ءوزىنىڭ ۇدايى نازارىندا ۇستاپ, بۇلاردىڭ دۇرىس بولۋىن قامتاماسىز ەتە ءبىلدى. ەلىمىزدە جاڭادان ءجۇز مەكتەپ سالۋ جونىندەگى پرەزيدەنت باستاماشىلىعى دا ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇپكى ناتيجەسى مەن بولاشاعىن ويلاعاندىق ەدى. ەگەر ءبىز ازىرگە ءبىلىمدى قويا تۇرايىق, كەيىن جاعداي جاقسارعان سوڭ جاسارمىز دەگەن ويمەن وتىرا بەرسەك, ءدال بۇگىنگىدەي تابىسقا جەتە الماس ەدىك. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ەڭ اۋەلى ءبىلىم سالاسىن رەفورماعا ءتۇسىرۋى اسقان كورەگەندىك بولاتىن.
پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ تۋرالى جوباسىنا ءوزى باستاماشىلىق ەتىپ, سوعان وراي استانا قالاسىندا 2010 جىلى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. بۇل دەگەنىڭىز, ەندىگى جەردە شەتەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جۇگىنە بەرمەي, قازاق ەلى دە الەمگە ايگىلى وقۋ ورىندارىمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرە الار ءبىر وقۋ ورنىن قۇرۋى كەرەك ەدى عوي! سول بولدى! ارينە, ازىرگە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بىردەن ءجۇز جىلدىق تاريحى بار وكسفورد, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تەڭەسە قويماس. ەڭ باستىسى, الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى قازاقستاندىق جاستار مەن عالىمدارىنىڭ ءوز اقىل-ويلارىمەن جانە دە ءوز قولدارىمەن جاساۋ مۇمكىندىگى اشىلدى. ال, ەندى جاڭا يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋگە باعىتتالعان قازىرگى زامانعا ساي كۇشتى عىلىمي ينفراقۇرىلىمى بار وسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاسالعان العاشقى قادامدار مەن عىلىمي ىزدەنىستەر بولاشاقتا بۇل وقۋ ورنىنىڭ دا اتاعى مەن ابىرويىنىڭ دۇنيە جۇزىنە جايىلارىنا سەندىرەدى.
– ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ماڭگىلىك ەل بولۋ ماسەلەسى ايتىلدى عوي…
– قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ باستى مۇراتى وسى ماڭگىلىك ەل بولىپ قالۋ ەكەندىگىن ۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە ۇعىنۋعا ءتيىستىمىز. بۇل جولداعى, ياعني ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىنداعى ءمىندەتتەرىمىز دە, سىن-قاتەرلەر دە ايتىلدى. ەلدىڭ ءبىرلىگىن ساقتاپ, جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, تەرەڭ ءبىلىم الىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتىمىز بەن ءبىتىم-بولمىسىمىزدى, سالت-داستۇرلەرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءوز تىلىمىزدە سويلەپ, ءوز دىنىمىزدە بولۋىن ءار قازاق بالاسىنىڭ موينىنداعى ۇلى پارىزى دەپ بىلەمىن.
– ءوز بالالارىڭىز اتا-بابا ءداستۇرىن ۇستانا ما؟
– باياعىنىڭ دانىشپاندارى: «سەنىڭ بالاڭ وزىڭە ۇقساپ تۋمايدى, ولار ءوز زامانىنا ۇقساپ تۋادى» دەگەندى ايتىپ كەتكەن ەكەن. بالالارىمنىڭ ءبىلىمى دە, وي-ساناسى دا ءوز زامانىنا ساي قالىپتاسىپ كەلەدى. اتا-بابا ءداستۇرىن دە بىلەدى عوي دەپ ويلايمىن. ۇلكەندى سىيلاۋدى, قامقورلىق جاساۋدى, ەلگە جاردەمدەسۋدى بىلەدى. تاريحتى دا, جەتى اتالارىن دا بىلەدى, سولاردى سانالارىنا ءسىڭىرىپ وتىرۋعا تىرىسامىز. ولار ەلگە دە بارىپ تۇرادى. اتا-بابالارىنىڭ قايدا جاتقانىن دا بىلەدى. زامان ابدەن وزگەردى عوي. بۇگىنگى ءبىزدىڭ ايتقاندارىمىز بەن ۇعىندىرىپ جۇرگەندەرىمىز ەرتەڭگى كۇنى ولاردىڭ قاجەتىنە جاراي ما؟ بۇل ەندى تۇتاس قازاق قوعامىنىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى بولماقشى. ۇلكەن ۇلىم مگۋ-ءدى ءبىتىردى. ۇدايى عىلىممەن اينالىسىپ كەلەدى. ويشىل بولىپ ءوستى. فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازىپ ءجۇر. ورتانشى بالام – ەكونوميست. سوۆەت وكىمەتى كەزىندە ءبىرىنشى رەت 43 ستۋدەنت شەتەلگە وقۋعا كەتتى. ماسكەۋدەگى اقش ەلشىلىگى وزدەرى ىرىكتەۋ جۇرگىزدى. وسى ۇل ەشكىمنىڭ كومەگىنە ارقا سۇيەمەي-اق, سول سىناقتان ءوتىپ, شەتەلدە ءجۇرىپ ءبىلىم الدى. ەكى جىلدان كەيىن ورالىپ, العان ءبىلىمىن ازسىنىپ, ماگيستراتۋرانىڭ گرانتىن ءوزى جەڭىپ الىپ, وقۋىن جالعاستىردى. سوندا قىستا قار كۇرەپ, جازدا بۇيىرعان جۇمىسىن ىستەپ, ءوزىن-ءوزى اسىراپ, بىزگە سالماعىن سالمادى. وقۋىن اياقتاپ كەلگەن سوڭ, قازاقستاندا «فۋدماستەر» كومپانياسىن قۇردى. قاراجاتتى دا ءوزى سول جاقتان تاۋىپ كەلدى. العان ءبىلىمى كادەگە استى. قازىر ورتانشى ۇل ۇكىمەتتە قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. كەنجە ۇلدىڭ ءوز شاعىن بيزنەسى بار. نەمەرەلەردىڭ ۇلكەندەرىن ءوزىم تاربيەلەدىم. ءبىر كەزدە اۋلەتتەن شىققان جالعىز وقىعان ادام ەدىم. نەمەرەلەرىم دە شەتەلدەردە جوعارى ءبىلىم الىپ, جاقسى جۇمىس ىستەپ ءجۇر. كوڭىلىم تولادى.
– كەيىنگى كۇندەرگە كوز سالعانىڭىزدا, وكىنەر جايتتەرىڭىز بولا ما؟
– ءومىر تۋرالى كوپ تولعانامىن, سول ساتتە كەيبىر وكىنىشتى جايلاردىڭ جۇرەگىمدى تىرمالايتىنى دا بار. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا حالىق جاقسى ساۋاتتاندى, عىلىم قۇردىق دەسەك تە, سول كەزدە زاماناۋي ەكونوميكا قۇرا الماعانىمىزعا وكىنەمىن. بار ىستەگەن شارۋامىز جەردى ۇڭگىپ, كەن ورىندارىن اشىپ تاستاپ, قازبا بايلىقتارىمىزدى سىرتقا شيكىزات رەتىندە بەرە بەردىك. وڭدەۋشى ءوندىرىس ورىندارى قۇرىلمادى. ءالى كۇنگە دەيىن وسىنىڭ زاردابىن كورىپ وتىرمىز. كەي اۋىلداردا ءالى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تولىق شەشىلمەي كەلەدى. قازاق اۋىلدارى كوركەيمەي قازاق وركەنيەتكە جەتە المايدى.
– نە الاڭداتا بەرەدى؟
– جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىز سىبايلاستىققا, كوررۋپتسياعا اۋىزدانىپ ۇيرەنبەسە ەكەن دەپ الاڭدايمىن. كەيىنگىلەردى وسى ءبىر كەسەلدەن تازا ۇستاساق ەكەن…
– ادام بالاسىن جاڭساق باستىرمايتىن دا, اداستىرمايتىن دا باستى قاسيەتتەر قايسى دەپ ويلايسىز؟
– نامىس پەن تالاپ دەپ بىلەمىن. ادام بولامىن دەگەننىڭ ءوز تالابى بولادى. باياعىدا اراسى 7-8 شاقىرىمداعى اۋىلعا جالعىزاياق جولمەن جالاڭاياق, جالاڭباس قاتىناپ وقىدىم. سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم بولسا كەرەك, سول جالعىزاياق جولمەن كەلە جاتىپ, شىركىن-اي, ۇلكەن ءبىر وقۋ وقىسام دەپ ارماندادىم. سول كۇن, سول ءسات ءالى كۇنگە دەيىن انىق كوز الدىمدا. وسى ارمان, وسى تالاپ مەنى ءالى كۇنگە دەيىن جەتەلەپ كەلەدى. مەن ءالى دە تىنىمسىز ىزدەنىس ۇستىندەمىن. مەنىڭ ءومىر بويى ىزدەگەنىم – ءبىلىم. مەن سول ءبىلىمدى مەكتەپتەن ىزدەدىم, ۋنيۆەرسيتەتتەن ىزدەدىم, اسپيرانتۋرادان دا ىزدەدىم. عىلىمنان ىزدەدىم. ءالى ىزدەپ ءجۇرمىن. ەندى ومىردەن ءبىلىم ىزدەپ جۇرگەن جايىم بار…
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
