ايەل تەڭدىگى – الەمدىك ماسەلە
اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن الەم دەسە, الدىمەن اۋزىمىزعا تۇسەتىن اقش-تاعى احۋالدان باستادىق. بۇل ەلدە 1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقى بەرىلگەن. كەيىننەن 1976 جىلى ساياساتكەر, زاڭگەر, جازۋشى, قوعام قايراتكەرى بەللا ابزۋگتىڭ باستاماسىمەن ءدال وسى كۇن ايەل تەڭدىگى كۇنى بولىپ بەكىتىلگەن. سودان بەرى بۇل اتاۋلى كۇن دەموكراتياعا دەن قويعان ەلدىڭ باسپالداقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاستى. الپاۋىت ەلگە اينالعان اقش-تاعى مۇنداي وقيعالاردىڭ جاھاننىڭ باسقا مەملەكەتتەرىندەگى ۇلكەن بەتبۇرىستارعا ىقپال ەتكەنى كوپكە ايان.
گەندەرلىك تەڭدىك ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ جارتىسىن ايەل زاتى قۇراعانىمەن, قوعامدا تولىققاندى تەپە-تەڭدىك ورناۋى ءۇشىن الدا ءبىراز بەلەستى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ءالى كۇنگە دەيىن گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ, ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ الەمدىك پروبلەما بولىپ تۇر. 1970 جىلدارى حالىقارالىق فەمينيستىك قوزعالىس كۇش الا باستادى. وسى جاعدايعا ەرەكشە ءمان بەرگەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1975 جىلدى حالىقارالىق ايەلدەر جىلى دەپ جاريالادى جانە مەحيكودا ايەلدەرگە ارنالعان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. كونفەرەنتسيانىڭ قاتاڭ ۇسىنىمىنان كەيىن 1976-1985 جىلدار ارالىعى ايەلدەر ونجىلدىعى دەپ ماقۇلداندى جانە ارنايى قور قۇرىلدى. سودان 1979 جىلى بۇۇ-عا مۇشە جەر بەتىندەگى 187-دەن اسا مەملەكەت ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى ادامدى جىنىسىنا قاراپ كەمسىتۋگە تىيىم سالادى. سوڭعى 14 جىلدا وسى باعىتتا بىرقاتار ستراتەگيا مەن زاڭ قابىلداندى. اتاپ ايتساق, 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى ستراتەگياسى ازىرلەنىپ, 2009 جىلى ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇعان قوسا 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسى جاريالاندى. گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا, وتباسى قۇندىلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان وسىنداي باستامالار ءجيى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىمەن, ءالى دە بولسا قوعامدا اتالعان ماسەلە شەشىمىن تاپپاي وتىرعانى راس.
وسىدان ءبىر اي بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى انار جايىلعانوۆا «بۇۇ ايەلدەرى» قۇرىلىمىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى يلەين كونكيەۆيچپەن كەزدەسۋىندە گەندەرلىك باعىتتا كادرلىق ساياسات جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە قىزمەت بابىمەن كوتەرىلۋ ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاسالعانىن, ايەلدەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلگەنىن, قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىك پەن كەدەرگىلەرگە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءىس-شارالار قولعا الىنعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ايەلدەر جوعارى شەشىم قابىلداۋ جۇمىستارىنا تۇگەل ارالاسىپ ءجۇر. ولار پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىندە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا, وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى سياقتى جوعارى لاۋازىمداردا قىزمەت ەتۋدە. 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى دەرەك بويىنشا ەلدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 55,4%-ىن ايەلدەر قۇرايدى. ال باسشىلىق قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 39,8%. باسشىلىق لاۋازىمداعى ايەلدەردىڭ كورسەتكىشىنە جەكەلەي قاراعاندا, ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ جۇرگەن نازىك جاندىلار – 10,7%, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى مەن دەپارتامەنتتەرىنىڭ ديرەكتورلارى – 30,4%, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارى – 14,2%, وبلىستىق باسقارمالار باسشىلارى – 17,6%, قالالار مەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى 15,4%-دى قۇرايدى.
ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن الىمجەتتىك تىيىلماي تۇر
جالپى, قازىرگى كەزدە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى جۇمىستارعا ايەلدەردىڭ ارالاسۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعان. ياعني, جۇرت جۇمىستىڭ قاي تۇرىنە بولسىن, «ەردىڭ كۇشى, ايەل ءىسى» دەپ قاراپ جاتپاي, كىرىسىپ كەتەدى. وسىدان كەلىپ وتباسىن اسىراۋ مىندەتىن ايەلدەر دە موينىنا الىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ەرلەرمەن تەڭدەي كوتەرەدى. بىراق قاشاننان شاڭىراقتاعى جىلىلىقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ كەلگەن ايەل زاتىنىڭ ءۇي ىشىندەگى ورنى لايىقتى باعالانباي, كەمسىتۋگە تاپ كەلەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. سوندىقتان كۇيەۋىنەن تەپەرىش كورىپ جۇرگەن ايەلدىڭ قوعامداعى تەڭدىگىنەن بۇرىن وتباسىندا مەندىگىن قالىپتاستىرۋدى ءجيى ناسيحاتتاعان دۇرىس. جوعارىدا اتالعان 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – وسى ايەلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ارقىلى وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرۋ.
وتباسىندا ومىرلىك سەرىگىنەن وپا تاپپاي, وپىق جەپ جۇرگەن نازىك جاندىلاردىڭ مىسالىن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بيىل 7-13 تامىز ارالىعىندا رەسپۋبليكا كولەمىندە «تۇرمىس» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزىپ, بىرنەشە فاكتىنى انىقتادى. ءىس-شارا بارىسىندا تاۋلىك بويى سەنىم تەلەفونى جۇمىس ىستەپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسىمەن 500-دەن اسا ازاماتتان شاعىم تۇسكەن. وسىنىڭ نەگىزىندە 46 ايەل داعدارىس ورتالىقتارىنا جىبەرىلىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە كەڭەستەر بەرىلدى. سونداي-اق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى الدىن الا ەسەپتە تۇرعان 70 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە بارىپ, جاعدايىن تەكسەرىپ كوردى. ونىڭ 17 مىڭعا جۋىعى – وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزۋشى, 34 مىڭى – ىشىمدىككە سالىنعان ادام جانە 8,5 مىڭى – بەرەكەسىز وتباسى. بۇعان قوسا ءىس-شارا كەزىندە تاعى وسىنداي 6 مىڭ ادام ەسەپكە الىندى. وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستا قۇقىق بۇزعانى ءۇشىن 3 مىڭنان اسا ازامات جاۋاپقا تارتىلىپ, الدىن الۋ باعىتىندا اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن پوليتسيا ورگاندارىنا 27 مىڭ ادام جەتكىزىلدى.
بۇل – بەلگىلى بولعان فاكتىلەر. ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن الىمجەتتىك جاعدايلارىنىڭ ءبىرازى كوپكە ءبايمالىم. بىلتىر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى بۇۇ-نىڭ ءۇش اگەنتتىگىمەن – بۇۇ ايەلدەرى, بۇۇ حالىقتى قونىستاندىرۋ قورى جانە ددسۇ-مەن بىرلەسىپ ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن قامتىعان ساۋالداماعا 14 340 ادام قاتىسىپ, ناتيجەسىندە اۋىلدار مەن قالالاردا 16% ايەل ءوز جولداسىنان ءومىر بويى قورلىق كورىپ كەلگەنىن مالىمدەگەن. بۇعان قوسا كۇيەۋى تۇگىل, باسقا دا ادامدار زورلاعان جايتتار انىق بولعان.
وسىنداي جانتۇرشىگەرلىك جاعدايلارعا قاراپ, قوعامدا ايەلدەردىڭ قادىرىن ءبىلىپ, جەتە باعالانبايتىنىن, ولاردىڭ قۇقى ءتيىستى دەڭگەيدە قورعالمايتىنىن اڭعارۋعا بولادى. ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعان ەلىمىزدە ايەل تەڭدىگى ماسەلەسى ماڭىزدى بولىپ تۇر. ءبىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتىپ, اينالاسىن ۇيلەستىرىپ, جاراستىرىپ وتىرعان ايەلدىڭ وزىنە تەڭ دارەجەدە, زور قۇرمەتپەن قاراعان ابزال. الىس-جاقىن اعايىندى, كورشى-قولاڭدى تاتۋ ەتۋ ارقىلى قوعامنىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋدا, ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋدە ايەلدىڭ ەرەكشە ورنىن ءبىلۋ – قازاقتا بۇرىننان بار يدەولوگيا. تەك وسى قۇندىلىعىمىزدىڭ قۇرىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەگەن ءجون.
