مونوقالا قۇلسارىعا كەشەندى كەلبەت كەرەك
سەنبى, 19 قاڭتار 2013 8:02
اتىراۋداعى ەڭ ءىرى اۋداننىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – جىلىوي. حالقىنىڭ سانى وزگەلەرىنەن ەداۋىر كوپ اۋداننىڭ ەكونوميكاسى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋىمەن كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. ال جالاقى مولشەرى مۇنايشىلار تابىسىنىڭ ەسەبىنەن باسقا اۋداندارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى سانالادى. اۋدان ورتالىعى – قۇلسارىعا اۋداندىق ماڭىزداعى قالا مارتەبەسى بەرىلگەنىنە بيىل ون ەكى جىل تولماق. شاعىن قالا بولعانمەن, قۇلسارىنىڭ ءوز بيۋدجەتى قالىپتاسپاعان. اۋداندىق بيۋدجەت ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىن قالالىق اكىمدىك اپپاراتىندا 10 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بار.
سەنبى, 19 قاڭتار 2013 8:02
اتىراۋداعى ەڭ ءىرى اۋداننىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – جىلىوي. حالقىنىڭ سانى وزگەلەرىنەن ەداۋىر كوپ اۋداننىڭ ەكونوميكاسى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋىمەن كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. ال جالاقى مولشەرى مۇنايشىلار تابىسىنىڭ ەسەبىنەن باسقا اۋداندارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى سانالادى. اۋدان ورتالىعى – قۇلسارىعا اۋداندىق ماڭىزداعى قالا مارتەبەسى بەرىلگەنىنە بيىل ون ەكى جىل تولماق. شاعىن قالا بولعانمەن, قۇلسارىنىڭ ءوز بيۋدجەتى قالىپتاسپاعان. اۋداندىق بيۋدجەت ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىن قالالىق اكىمدىك اپپاراتىندا 10 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بار. قالالىق اكىمدىك دەگەن اتاۋى عانا بولماسا, اۋىلدىق وكرۋگتەردەن ەش ايىرماشىلىعى جوق. دەگەنمەن, اۋدان ورتالىعى, ونىڭ ۇستىنە اۋداندىق ماڭىزداعى قالا مارتەبەسى بار قۇلسارىعا قونىستانۋشىلار قاتارى ءوسىپ كەلەدى. قالا اكىمى شاكىر كەيكيننىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قۇلسارىنىڭ تۇرعىندارى 30 مىڭنان 53 مىڭعا دەيىن كوبەيگەن.
ءدال قازىر قۇلسارى قالاسىن 54 مىڭ تۇرعىن مەكەندەيدى. بۇل جىلىوي اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ 73 پايىزىن قۇراپ وتىر. وسىلاردىڭ اراسىنان 9301 ادام 5278 شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسىندە جۇمىس ىستەيدى. قولداعى مالىمەتكە قاراعاندا, 2011 جىلى قۇلسارى قالاسىنىڭ 1483 ادامى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەۋگە الىنعان. ناق سول جىلى 372 ادام 46,2 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن شاعىن نەسيەگە يە بولعان. ال وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 9 شاعىن كاسىپكەرلىك نىسانى ىسكە قوسىلىپ, 30 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك تابىلىپتى. جالپى, بىلتىر قۇلسارىدا 1241 جۇمىس ورنى اشىلعان.
ارينە, قاي وڭىردە دە حالىق سانى كوبەيگەن سايىن مەكتەپ, بالاباقشا سەكىلدى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قاجەتتىگى سەزىلىپ تۇرادى. قۇلسارىدا دا «بالاپان» باعدارلاماسىمەن بوي كوتەرگەن 3 بالاباقشا ىسكە قوسىلعان. بۇعان قوسا 250 ادام قابىلدايتىن ەمحانا, 624 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپ پەن 280 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. ءوتكەن جىلى قۇلسارىنى دامىتۋ ءۇشىن 210 ميلليون 389 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپتى. «بۇل قاراجات قالاداعى 6 مەكتەپتىڭ جىلۋ قازاندارىن اۋىستىرۋعا, 5 مەكتەپتىڭ, سونىمەن بىرگە, كوپ قاباتتى 87 تۇرعىن ءۇيدىڭ جىلۋ جۇيەسىن جوندەۋگە جۇمسالدى», دەيدى شاكىر كەيكين.
ەندى, مىنە, بيىل ەلىمىزدەگى ءوزگە دە شاعىن شاھارلار سەكىلدى قۇلسارى دا مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ وتىر. وسىعان وراي 2013-2015 جىلدارى قۇلسارى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە 8 ميلليارد 762 ميلليون 742 مىڭ تەڭگە بولىنەتىندىگى جوسپارلانىپتى. وسىناۋ مول قاراجاتتىڭ 7 ميلليارد 408 ميلليون 824 مىڭ تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بوساتىلاتىن بولسا, ال 839 ميلليون 418 مىڭ تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلماق. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا بولىنەتىن مول قارجى نەندەي جۇمىستارعا جۇمسالادى؟ ءۇش جىلدىق باعدارلامادا قۇلسارىنىڭ كەلبەتىن ءوزگەرتۋ ءۇشىن نەندەي ماسەلەلەر ەسكەرىلگەنى ءجون؟
– مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا قۇلسارى قالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى بەكىتىلدى, – دەيدى قالا اكىمى شاكىر كەيكين. – وسى جوسپارعا سايكەس بيىل 2 ميلليارد 306 ميلليون 592 مىڭ تەڭگە بولىنەدى. كەشەندى جوسپاردا 12 سپورتتىق, 20 بالالار الاڭىن سالۋ, 45 ايالداما ساتىپ الىپ, ورناتۋ, سونىمەن بىرگە, كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر. قالاداعى بەس شاعىن اۋداننىڭ ەلەكتر جەلىسىن جاڭعىرتۋعا, ترانسفورماتورلار ورناتۋعا 407 ميلليون 410 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلدى. سونىمەن بىرگە, 2014-2015 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن 65 ميلليون تەڭگە قالانىڭ ءوز بەتىمەن اعاتىن لاس سۋ قۇبىرىن كۇردەلى جوندەۋگە جۇمسالادى. وسى جۇمىسقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا 6,5 ميلليون تەڭگە بولىنەدى.
مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ قاتارىندا 2015 جىلى 2 بالاباقشانىڭ عيماراتىن سالۋ جوسپارلانعان. ويتكەنى, قازىر قۇلسارى قالاسىندا 10 بالاباقشا بار. بۇل, بالاباقشا كەزەگىنە تىركەلگەن بالالاردىڭ 54 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قۇلسارىداعى 184 شاقىرىم جولدىڭ 27 شاقىرىمىن جوندەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 400 ميلليون تەڭگە بولىنەدى دەپ جوسپارلانۋدا. بۇلاردان وزگە قاتتى قوقىس پوليگونىن, ىشكى ىستەر بولىمىنە جەدەل باسقارۋ ورتالىعىن, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن, سۋدان قۇتقارۋ ستانساسىن سالۋعا, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا قاراجات قاراستىرىلماق ەكەن. الايدا, قۇلسارى قالاسىن كەشەندى دامىتۋ جوسپارىنا ەنگىزىلمەگەن, ءالى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر بار.
وسىعان وراي قۇلسارى قالاسىنىڭ اكىمى شاكىر كەيكين ءوز ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى. ونىڭ ءپىكىرىنشە, قازىر قۇلسارى قالاسىندا وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا بوي كوتەرگەن ەكى جانە ءۇش قاباتتى 78 ءۇي بار. قازىر بۇل تۇرعىن ءۇيلەردىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ, ەندى ولاردى كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرگىزۋ ارقىلى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەستىگى انىقتالىپ وتىر. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, قۇلسارى قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلاپ بارادى. كليماتتىڭ قۇرعاقتىعى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا ۇدايى بولىپ تۇراتىن شاڭدى قوسىڭىز. اۋدان جۇرتشىلىعى اراسىندا ەكولوگيانىڭ ناشارلاۋىن «تەڭىز» كەنىشىنىڭ قارقىندى يگەرىلۋىمەن بايلانىستىراتىندار دا بار. سول سەبەپتەن قۇلسارى قالاسىنىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن «قامىسكول» اتالاتىن كولدى سۋمەن تولتىرۋ قاجەت, دەپ ەسەپتەيدى قالا اكىمى ش.كەيكين. ال «قامىسكولگە» تولتىرىلاتىن سۋ جەم وزەنىنەن «قۇرساي» وزەگى ارقىلى قۇيىلادى. ارينە, مۇنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كول مەن وزەكتىڭ ءىشىن قامىستان تازارتىپ, «قۇرسايدىڭ» تابانىن تەرەڭدەتىپ, جاعالاۋىن بەكىتۋ قاجەت. جەم وزەنى بويىنان سۋ ساقتاۋ قويماسى مەن قۇلسارىدان دەمالىس پاركىن سالۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
– مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىمەن قۇلسارىداعى توزىعى جەتكەن ۇيلەردى بۇزىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەشەندى دامىتۋ جوسپارىنا ەنگىزىلگەنىن قالايمىز, – دەيدى قالا اكىمى. – ويتكەنى, كەشەندى دامىتۋ جوسپارىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قاراستىرىلماعان. ەگەر وسى ۇسىنىسىمىز جوسپارعا ەنگىزىلسە, سالىناتىن تۇرعىن ۇيلەر ءۇش قاباتتى بولۋىن ويلاستىرىپ وتىرمىز. ال ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار وسى كەزگە دەيىن اۋدانداعى كاسىپورىنداردىڭ دەمەۋشىگىمەن عانا اتقارىلىپ كەلەدى. دەمەۋشىلىك جاساپ وتىرعان كاسىپورىندار ۇدايى قولۇشىن سوزا بەرەدى دەۋ قيىن. سول سەبەپتەن, وسى ماسەلەگە دە كەشەندى دامىتۋ جوسپارىمەن قارجى ءبولۋ شەشىمىن تاپقانى ءجون. بۇعان قوسا قالاعا مۇراجاي, احاج, مۇراعات عيماراتتارىن سالۋ جوسپارلانسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قۇلسارىنىڭ كەلبەتىن كەشەندى وزگەرتۋ ءۇشىن شەشىمىن تابۋى ءتيىس جانە ءبىر ماسەلە بار. مۇنى قۇلسارىعا قالا سيپاتىن بەرىپ تۇرعان بەس قاباتتى 87 ءۇيدىڭ سۇرىقسىز كەلبەتىنە بايلانىستىرا ايتىپ وتىرمىز. ارينە, 87 ءۇيدىڭ كەلبەتىن جاڭارتۋ تەرموجاڭعىرتۋسىز مۇمكىن ەمەس. الايدا, قالا اكىمى ش.كەيكيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەس قاباتتى ۇيلەردە تۇراتىن تۇرعىندار ازىرگە تەرموجاڭعىرتۋعا كەلىسىمىن بەرە قويعان جوق. دەمەك, قۇلسارىداعى وسىنشا بيىك ءۇي باياعىشا جانىنان ءوتكەن ادامنىڭ ەڭسەسىن ەزىپ, كوڭىلىن قۇلازىتاتىن سۇرىقسىز كەيپىندە تۇرا بەرەتىنى انىق.
قالاي دەگەندە دە, مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن قۇلسارىدا جول, ەلەكتر, سۋ جۇيەلەرى سەكىلدى ءومىرلىك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاڭعىرتىلاتىنى قۇپتارلىق جايت. دەگەنمەن, قۇلسارىدا تۇرماساق تا كوپ قاباتتى ۇيلەرىنىڭ ۇلكەن شاھارلارداعىداي جارقىراپ تۇرعانىن كورگىمىز كەلەدى. ءويتكەنى, مۇنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كەلبەتى جاڭعىرتىلسا, بۇل تۇرعىنداردىڭ كوڭىل-كۇيىنە وڭ اسەر ەتەر ەدى. قۇلسارىعا كەشەندى كەلبەت كەرەك دەۋىمىز دە سول سەبەپتەن.
ۇكىمەت مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ شاراپاتى قۇلسارىعا كەشەندى تۇردە ءتيسىن دەسە, جوعارىداعى ۇسىنىستاردى ەسكەرەدى دەپ سەنەمىز.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى,
جىلىوي اۋدانى.
