دەموكراتيالىق مەملەكەتتەگى ەلەكتوراتتىق پروتسەسس – ۇزدىكسىز قۇبىلىس
بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:41
جىل سايىن ەلىمىزدە كەزەكتi سايلاۋ نە شىعىپ قالعانداردىڭ ورنىنا سايلاۋ سياقتى ءتۇرلى سايلاۋ ناۋقاندارى بولىپ جاتادى. 2013 جىلى دا ءبىراز سايلاۋ ناۋقاندارى بولعالى تۇر. قوعامنىڭ باستى نازارى الداعى اكiمدەر سايلاۋىنا ويىسىپ وتىرعانىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەكى وتە ماڭىزدى سايلاۋ ناۋقانى ناعىز قىزعان شاعىندا ءوتىپ جاتىر, بۇل – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىعىپ قالعان پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتىنىڭ ورنىنا سايلاۋ جانە ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ.
بەيسەنبى, 14 ناۋرىز 2013 2:41
جىل سايىن ەلىمىزدە كەزەكتi سايلاۋ نە شىعىپ قالعانداردىڭ ورنىنا سايلاۋ سياقتى ءتۇرلى سايلاۋ ناۋقاندارى بولىپ جاتادى. 2013 جىلى دا ءبىراز سايلاۋ ناۋقاندارى بولعالى تۇر. قوعامنىڭ باستى نازارى الداعى اكiمدەر سايلاۋىنا ويىسىپ وتىرعانىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەكى وتە ماڭىزدى سايلاۋ ناۋقانى ناعىز قىزعان شاعىندا ءوتىپ جاتىر, بۇل – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىعىپ قالعان پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتىنىڭ ورنىنا سايلاۋ جانە ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ.
ولاردىڭ العاشقىسى الداعى جۇما كۇنى, 15 ناۋرىزدا وتەدى, ال ەكiنشiسى ناۋرىزدىڭ سوڭعى جەكسەنبiسiندە بولادى. وسى ناۋقانداردىڭ وتكىزىلۋ بارىسى تۋرالى بىزگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى باقىت مەلدەشوۆ اڭگىمەلەپ بەردى:
– باقىت سارسەنباي ۇلى, اڭگىمەمىزدى اۋەلى سەنات سايلاۋىنان, جانە, ەڭ الدىمەن, وقىرماندارعا پارلامەنتتiڭ جوعارى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ جالپى ءتارتiبىن ەسكە سالا كەتۋدەن, سونداي-اق شىعىپ قالعان دەپۋتاتتىڭ ورنىنا سايلاۋ وتكىزۋدىڭ سەبەبiن تۇسiندiرۋدەن باستاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.
– قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, سەناتتا قوعامنىڭ ۇلتتىق-مادەني جانە وزگە دە ەلەۋلى مۇددەلەرىنىڭ ءبىلدىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلىپ, پارلامەنتتiڭ جوعارى پالاتاسىنىڭ ون بەس دەپۋتاتىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى تاعايىندايدى. قالعان 32 دەپۋتات ءتيىستى وكىلدى ورگانداردىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىستارىندا ءار وبلىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنان ەكى ادامنان التى جىل وكiلەتتiك مەرزiمگە سايلانادى. سايلاناتىن سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ جارتىسى ءار ءۇش جىلدا قايتا سايلانىپ وتىرادى. سونىمەن, پالاتاعا كەزەكتi سايلاۋ دا وسىنداي ارالىقپەن وتكiزىلەدi.
بىراق ءومىردىڭ ءبىر ورىندا تۇرمايتىنى بەلگىلى جانە كەز كەلگەن دەپۋتاتتىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن سەبەپتەرمەن ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرا المايتىن جاعدايلارعا كەز كەلۋى ابدەن مۇمكىن. وسىنداي سەبەپتەردىڭ ءبىرى – دەپۋتاتتىڭ باسقا مەملەكەتتىك قىزمەتكە تاعايىندالۋى. مىنە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىعىپ قالعان دەپۋتاتتىڭ ورنىنا سايلاۋدىڭ وتكىزىلۋى دە وسى سەبەپكە بايلانىستى بولىپ وتىر.
– دەگەنمەن, سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ وسى ساناتىنا قويىلاتىن تالاپتار وزگەرiسسiز قالىپ وتىر ەمەس پە؟
– ارينە, ولار كونستيتۋتسيا مەن سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نورمالارىمەن ايقىندالعان. جاسى وتىزعا تولعان, جوعارى ءبىلىمى جانە كەمىندە بەس جىل جۇمىس ءوتىلى بار, ءتيىستى وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ نە رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ اۋماعىندا كەمىندە ءۇش جىل تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ادام سەنات دەپۋتاتى بولا الادى.
– ۇسىنىلۋ ءراسiمi قانداي؟ سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا نەشە كانديدات ۇسىنىلدى جانە تiركەلدى؟
– سايلاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس, سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ءماسليحاتتار ۇسىنادى, سونداي-اق, ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. تiركەلۋ مۇمكiندىگىن الۋ ءۇشiن «ۇمىتكەرلەر» وبلىستىڭ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمiندە 10% -ىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋى ءتيىس. سونداي-اق ءماسليحاتتاردىڭ ارقايسىسىندا ولار دەپۋتاتتاردىڭ 25%-ىنىڭ وزدەرىن قولدايتىن قولدارىن جيناۋعا قۇقىقتارى بولدى.
ورتسايلاۋكوم بەكىتكەن سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتiزبەلiك جوسپارىنا سايكەس سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىعىپ قالعان سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ 27 قاڭتاردان باستاپ 14 اقپان ارالىعىندا, ال تىركەۋ 2013 جىلدىڭ 22 اقپانىنا دەيىن جۇرگىزىلدى.
سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا بارلىعى بەس ۇمىتكەر ۇسىنىلعان بولاتىن. ولاردىڭ ۇشەۋىن وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار رەتىندە تىركەدى. ولار – ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ءتارتىبىمەن ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنعان ە.قارباەۆ پەن ق.سادۋاقاسوۆ, سونداي-اق, تايىنشا اۋدانى مەن م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ ءماسليحاتتارى ۇسىنعان س.ءبىلالوۆ. 2013 جىلعى 12 ناۋرىزدا ە.قارباەۆ جەكە ءوتىنىشى بويىنشا ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستادى.
26 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوز وتىرىسىندا «2013 جىلعى 15 ناۋرىزعا تاعايىندالعان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىعىپ قالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتىن سايلاۋعا ارنالعان سايلاۋ بيۋللەتەنى تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. وسى قاۋلىمەن سايلاۋ بيۋللەتەنىنىڭ ءماتىنى بەكىتىلىپ, سونداي-اق سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بيۋللەتەندەرىن جەتكىزىپ بەرۋ مەرزىمدەرى (13 ناۋرىزدان كەشىكتىرمەي) ايقىندالدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق بيۋللەتەندەر جەتكىزىلدى.
– سونىمەن, قازىر كانديداتتار سايلاۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭىن, ياعني داۋىس بەرۋدى كۇتۋدە عوي. بۇل ۇدەرىس قالاي وتكىزىلمەكشى؟
– وتە ورىندى سۇراق. 13 ناۋرىزدا ساعات 24.00-دە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت اياقتالدى. ەندى بارلىعى داۋىس بەرۋ بارىسىندا شەشىلەدى. سايلاۋ زاڭناماسىنا سايكەس سەنات دەپۋتاتتارىنا سايلاۋ جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگiزiندە, ياعني تاڭداۋشىلاردىڭ – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
تاڭداۋشىلاردىڭ تىزىمدەرى جەرگىلىكتى باق-تا جاريالاندى. داۋىس بەرۋدى, داۋىستاردى ساناۋدى جانە ونىڭ ناتيجەلەرىن جاريالاۋدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە – 15 ناۋرىزدا جۇرگىزەدى. ەگەر سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جونiندەگi وتىرىستا بولعان تاڭداۋشىلاردىڭ 50 پايىزىنان استامى داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, ول وتكiزiلگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. بىرلەسكەن وتىرىستا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى توراعالىق ەتەدى. سونداي-اق, وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا تاڭداۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى وتەتىن ءۇي-جايدا وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋ پۋنكتىن ۇيىمداستىرىپ, وعان كابينالار, جاشىك جانە ت.ب. قويدى.
سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونiندەگi بiرلەسكەن وتىرىستىڭ وتكiزiلگەنiن كۋالاندىراتىن قۇجات سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتى حاتشىسىنىڭ سايلاۋ كوميسسياسىنا تاپسىراتىن بiرلەسكەن وتىرىس حاتتاماسى بولىپ تابىلادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىستاردى ساناۋدى وسى داۋىس بەرۋ پۋنكتىندە جۇزەگە اسىرادى. داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى داۋىستاردى ساناۋ حاتتاماسىندا كورسەتىلەدى, وعان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرى قول قويىپ جانە تاڭداۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريا ەتىلەدى, حاتتاما سايلاۋ كۇنىنەن باستاپ ەكى كۇندىك مەرزىمنەن كەشىكتىرمەي, ورتسايلاۋكومعا جىبەرىلۋگە ءتيىس.
– كانديداتتىڭ جەڭۋ شارتتارى قانداي؟ جەڭۋ ءۇشىن داۋىس سانىنىڭ قاراپايىم اريفمەتيكالىق كوپشىلىگى جەتكىلىكتى مە؟
– ەگەر سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جونiندەگi وتىرىستا بولعان تاڭداۋشىلاردىڭ 50 پايىزىنان استامى داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, ول وتكiزiلگەن بولىپ ەسەپتەلەدi. قايتا داۋىس بەرۋ سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ تالاپتارى ساقتالا وتىرىپ, باستاپقى داۋىس بەرۋ بولعان كۇنi وتكiزiلەدi.
– سايلاۋ قورىتىندىلارى قاشان جاريالانادى؟
– 2013 جىلعى 21 ناۋرىزدان كەشىكتىرمەي, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋدىڭ تۇپكىلىكتى قورىتىندىلارىن بەلگىلەپ, 24 ناۋرىزدان كەشىكتىرمەي باق-تا جاريالاۋى ءتيىس.
– تۇسىنىكتى. ال ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ناۋقانى قالاي وتپەكشى؟
– قازىر ول دا ءوزىنىڭ سوڭعى مەجەسىنە جاقىنداپ قالدى, بىراق 31 ناۋرىزدا بولاتىن داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن كانديداتتاردىڭ ۇگىت جۇمىستارىمەن بەلسەنە اينالىسۋىنا ءالى ۋاقىتتارى بار.
رەسپۋبليكانىڭ 13 وڭىرىندە 57 سايلاۋ وكرۋگىندە ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا بارلىعى 6 وبلىستىق, 13 قالالىق جانە 38 اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاناتىنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن.
سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا 167 كانديدات ۇسىنىلدى. قازىرگى ساتتە كانديداتتاردى تىركەۋ اياقتالدى. 157 ادام تىركەلدى. بۇگىندە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جۇرگىزىلۋدە, ول 29 ناۋرىزدا 24 ساعاتتا اياقتالادى. سايلاۋ كۇنىنىڭ الدىنداعى كۇنى جانە داۋىس بەرەتىن كۇنى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتكە تىيىم سالىنعان. سايلاۋ ناۋقانى سايلاۋ زاڭناماسى نورمالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءوتتى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا شاعىمدار مەن وتىنىشتەر كەلىپ تۇسكەن جوق.
– ساياسي پارتيالار وسى سايلاۋدا بەلسەندىلىك كورسەتتى مە؟
– بارلىق ساياسي پارتيالاردان 59 ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ۇسىنىلدى, تاعى 108 كانديدات ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ قۇقىعىن پايدالاندى. تىركەلگەن كانديداتتارعا قاتىستى ايتار بولساق, 60 كانديدات قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساياسي پارتيالارىنىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىنىن مالىمدەدى, 68-ءى – پارتيادا جوق, تاعى 29-ى وزدەرىنىڭ پارتياعا مۇشەلىگىن كورسەتپەگەن.
– كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى قانداي جانە ولاردىڭ قانشاسى ايەل؟
– كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى – 40 جاس. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ ىشىندە – 119 ەر ادام جانە 38 ايەل ادام بار. ماماندىعى بويىنشا: 41-ءى وقىتۋشى; 22-ءسى ينجەنەر; 13-ءى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى (اگرونومدار, زووتەحنيكتەر جانە ت.ب.); 12-ءسى ەكونوميست; 9-ى زاڭگەر; 4-ەۋى دارىگەر; 23-ءى باسقا ماماندىق يەلەرى.
– ءيا, وسى ناۋرىز ايى ەلەكتوراتتىق وقيعالارعا تولى ەكەن. سىزگە سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن العىسىمىزدى ايتا وتىرىپ, الداعى سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىك كورسەتەتىنىنە سەنىم بىلدىرەيىك.
– مەن دە سەنەمىن جانە ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ بولاتىن سايلاۋ وكرۋگتەرىندە 16 ناۋرىزدان باستاپ ازاماتتار ءتيىستى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءۇي-جايلارىندا سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىمەن تانىسا الاتىنىن, سايلاۋشىلار تىزىمدەرىندەگى ءوزى تۋرالى دەرەكتەردى تەكسەرۋگە جانە تiزiمگە ەنگiزiلمەگەنi, دۇرىس ەنگiزiلمەگەنi نەمەسە تiزiمنەن شىعارىپ تاستالعانى, سونداي-اق تiزiمدەردەگi سايلاۋشى تۋرالى دەرەكتەردە جاڭساقتىق جiبەرiلگەنi ءۇشiن شاعىمدانۋعا قۇقىلى ەكەنىن ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى.
بارلىق ازاماتتاردى وسى مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەي, داۋىس بەرۋ كۇنى ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋعا شاقىرامىن.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».
