شوپكە ايداسا تاقىرعا نەگە قاشامىز؟
بەيسەنبى, 6 ماۋسىم 2013 2:21
«اقتاۋدان ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اشىلدى» دەگەن اڭگىمە قۇلاعىمىزعا شالىنعالى ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جاڭالىق جاقسى بولعانمەن, جاقسى ناتيجەسىن كورىپ جارىتا قويعان جوقپىز. «ايقايلاتىپ» اشىلعان كاسىپورىنداردىڭ الدى «كۇلدى-كومەشكە» اينالىپ بارا جاتقانداي, ونىڭ ۇستىنە اتشاپتىرىم اۋماقتى الاتىن ايلاپات الاڭنىڭ بوس جاتۋى دا كوڭىلدى قوڭىلتاقسىتپاي قويمايتىن… تاقىرىپتا ايتىلعان ويمەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق تابالدىرىعىن اتتادىم.
بەيسەنبى, 6 ماۋسىم 2013 2:21
«اقتاۋدان ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اشىلدى» دەگەن اڭگىمە قۇلاعىمىزعا شالىنعالى ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جاڭالىق جاقسى بولعانمەن, جاقسى ناتيجەسىن كورىپ جارىتا قويعان جوقپىز. «ايقايلاتىپ» اشىلعان كاسىپورىنداردىڭ الدى «كۇلدى-كومەشكە» اينالىپ بارا جاتقانداي, ونىڭ ۇستىنە اتشاپتىرىم اۋماقتى الاتىن ايلاپات الاڭنىڭ بوس جاتۋى دا كوڭىلدى قوڭىلتاقسىتپاي قويمايتىن… تاقىرىپتا ايتىلعان ويمەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق تابالدىرىعىن اتتادىم.
«ارنايى ەكونوميكالىق» دەپ ايدار تاعىلعان بۇل ايماقتىڭ ەرەكشەلىگى – كاسىبىن كەلىستىرىپ, ەلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسامىن دەگەن ويمەن سۇبەلى ءىستى قولىنا العان كاسىپكەرگە كەدەن, سالىق, جالداۋ, ۆيزا, ەڭبەك ءتارتىبى سىندى باعىتتاردا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر بەرىلۋى. ال ايماقتا توعىساتىن ەكى تاراپتىڭ مۇددەلەرى ماڭىزدى, مۇمكىندىكتەرى مول – ينۆەستور ينفراقۇرىلىمى بار, اكىمشىلىك توسقاۋىلدارى شەكتەلگەن, ءتۇرلى سالىقتاردىڭ بولماۋىنان شىعىندارى از احۋالعا قول جەتكىزسە, مەملەكەت شەتەل ينۆەستيتسيالارىن, ءوندىرىس پەن قىزمەتتىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن تارتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرا الادى, سونداي-اق ەكسپورتتىق قوردى دامىتا وتىرىپ, يمپورتتىڭ ورنىن باسۋعا ۇمتىلادى.
رەسپۋبليكاداعى وسىنداي ون ارنايى ايماقتىڭ ءبىرى – «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى تەڭىز جاعالاۋىنان باستاپ قاناتىن كەڭگە جايىپ جاتىر. 2 000 گەكتار جەر 7 سۋبايماققا بولىنگەن. مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا يندۋستريالىق-ونەركاسىپتىك كلاستەر قۇرۋداعى العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ايماقتىڭ «تەڭىز» اتىن جامىلۋى تەگىن ەمەس. ەكونوميكالىق دامۋدا داڭعىل ءدالىز بولادى دەپ كۇتىلەتىن كاسپي تەڭىزىنە شىعۋ باستى ماقسات بولسا, ولكەدە مۇناي-گاز كومىرسۋتەكتەرىنىڭ مول قورى بولۋى, سونداي-اق ماڭعىستاۋدىڭ تراسەكا جانە سولتۇستىك-وڭتۇستىك كولىك باعىتتارىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان توعىز جولدىڭ تورابى بولۋى دا اسا ماڭىزدى. الايدا, وسىنداي مۇمكىندىكتەرگە يە بولا تۇرا اقتاۋداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ داليىپ بوس جاتۋ سەبەبى نەدە؟ الدە, «ءشوپكە ايداسا تاقىرعا قاشۋدىڭ» كەبى مە؟
–ارنايى ايماقتىڭ جۇمىسىندا باياۋلىق بايقالسا, ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار. ايتسە دە قاراپ وتىرعانىمىز جوق. 2003-2007 جىل ارالىعىندا, ياعني باس-اياعى 4 جىلدا ءبىز بەس جوبانى ىسكە اسىردىق. ينۆەستورلاردىڭ سۋبايماققا قىزىعۋشىلىعى جوعارى, بىراق ينفراقۇرىلىم جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قيىندىعى جۇمىستى ءبىراز تەجەلتىپ كەلەدى. ءبىز جەرگە گاز, سۋ, ەلەكتر قۋاتىن اپارىپ, جول سالساق, وسى جەردە ءوز كاسىبىن باستاعىسى كەلەتىن ينۆەستورلار كوپ, بىراق قازىر ولار جالاڭاش جەرگە كەلگىسى كەلسە دە كەلمەي وتىر, –دەيدى «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ باسشىسى ءا.تولەگەنوۆ.
ءبىرىنشى قيىندىقتى ينفراقۇرىلىم تارتۋ, قۇجاتتاستىرۋ جۇمىستارىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن تۇسىندىرگەن ءا.بەكباسار ۇلى ەكىنشى قيىندىقتىڭ ءار وبلىستاعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا مىندەتتەلگەن كلاستەرلىك باعىتتارعا قاتىستى تۋىندايتىندىعىن ايتتى. مىسالى, پاۆلودار وبلىسىنا ەنەرگەتيكالىق حاب, اتىراۋ وبلىسىنا مۇناي كلاستەرىن دامىتۋ, الماتى وبلىسىنا جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا جۇمىس ءجۇرگىزۋ تاپسىرىلسا, ءتۋريزمدى قولعا الۋ ششۋچەنىڭ ۇلەسىندە. ماڭعىستاۋ وبلىسىنا حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ باعىتى, ياعني حيميالىق ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ, دايىن مەتالل بۇيىمدارىن ءوندىرۋ, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارى, تۇرمىستىق ەلەكتر اسپاپتارىن, سونداي-اق ماشينالار مەن جابدىقتاردى, مەتالل ەمەس ونىمدەردى جانە تەرى بۇيىمدارىن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپ, قويمالىق شارۋاشىلىق جانە كومەكشى كولىك قىزمەتى, مۇناي-حيميالىق ونىمدەردى, ىلەسپەلى, شەكتەس وندىرىستەر مەن تەحنولوگيالاردى ءوندىرۋ, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر – ءدارى-دارمەكتەردى ءوندىرۋ جۇكتەلگەن. بۇلاردىڭ ءوزى ودان ءارى جىلىكتەلىپ, بولىنە تۇسەدى ەكەن. ماسەلەن, وسى ايماقتا ءاۋ باستا پلانشەتتىك كومپيۋتەرلەر, تەلەۆيزورلار مەن مونيتورلار شىعارماق بوپ تالاپتانىپ, ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ تاستاعان «Caspiy Elektronics» جشس جاڭا تەحنولوگيالار كلاستەرى مىندەتتەلگەن الماتى قالاسىندا جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىستى بولىپ شىققان. بۇل كەپتى ءدارى-دارمەك جاساۋدى قولعا الماق بولعان «چا-كۋر» جشس دە كيىپتى. باستاپقىدا حيميا ونەركاسىبىنىڭ اياسىندا فارماتسەۆتيكالىق باعىت بولعانمەن, كەيىن ول اجىراتىلىپ, سالدارىنان «چا-كۋر» اقتاۋداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قاتىسۋشىسى بولماي شىعا كەلەدى. شەتەلدەردەن ءتۇرلى جابدىقتار اكەلىپ, ءبىراز قارجى شىعارىپ ۇلگەرگەن كاسىپورىن تاعدىرى وسىلايشا قىل ۇستىندە قالادى. تەك باسشىلىق پەن ماماندار ارالاسىپ, جوعارى ورىندارعا بارىپ تاپجىلماي قورعاۋى ناتيجەسىندە «چا-كۋر» ءوز قۇقىن قايتا يەلەنسە, «Caspiy Elektronics» جشس جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ كوپ ينۆەستورلاردان ايرىلىپ قالۋىمىزعا سوقتىرىپ تۇر, دەيدى ءا.بەكباسار ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلعا دەيىن ايماقتا 20-شاقتى جوبا ىسكە قوسىلماق. قازىر 2007 جىلعا دەيىن ىسكە قوسىلعان 3 جوبا, 2011 جىلى اشىلعان 2 جوبا عانا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا, ودان بەرى بىردە-ءبىر جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلمەۋىنىڭ سەبەبى جوعارىداعىداي قيىندىقتار ەكەن. بۇلاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر كاسىپورىنعا بايلانىستى كەلگەندىكتەن بولاشاق جۇمىستى ۇيلەستىرۋىندە ب ۇلىڭعىرلىق بايقالاتىندارى دا بار. «Keppel Kazakhstan» جشس تەڭىز مەتالل قۇرىلىمدارى زاۋىتى قاشاعان كەن ورنىنا, مۇناي قۇبىرلارىن شىعاراتىن «Arsellor Mittal Tubular Products Aktau» اق «تەڭىزشەۆرويلعا» كەلگەن. قازىر جوبالارى جولعا قويىلعان كاسىپورىندار ءوز مىندەتتەرىن ابىرويلى اتقارۋدا. بيىلعا جانە الداعى ەكى-ءۇش جىلعا پوليەتيلەن قۇبىرلارىن ءوندىرۋ, وففشورلىق كونتەينەرلەر شىعارۋ, ەكولوگيالىق تازا كەمە جانارمايلارىن دايىنداۋ, بولات جانە پوليمەرلى وراۋىشتار ءوندىرۋ, ليفت جاساۋ, مۇناي جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرۋ سەكىلدى ونداعان جوبالار جوسپارلانعان.
قازىر ءتيىستى مينيسترلىكتەر الدىندا 4 جوبا قورعاۋدامىز. ونىڭ ءبىرى – ترانسفورماتور زاۋىتى. وسى ونىمگە ەلىمىزدە سۇرانىس وتە كوپ. تەك ماڭعىستاۋداعى مۇناي سالاسىنىڭ ءوزى جىلىنا 500 ملن. تەڭگەگە ترانسفورماتور الادى. نارىقتى 70 پايىز قىتاي, 30 پايىز رەسەي قامتىپ وتىر. سونى ءوزىمىز نەگە قولعا الماسقا؟ سونداي-اق كابەل ونىمدەرى دە ءوتىمدى. باسقا وڭىرلەردى ايتپاعاندا, ماڭعىستاۋ جىلىنا شامامەن 5 ملرد. تەڭگەگە جوعارىدا ايتىلعان ۇلەسپەن قىتاي مەن رەسەيدىڭ ونىمدەرىن الىپ وتىر. وسى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن وزىمىزدە ءوندىرىپ, ەلىمىزدىڭ جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ رىنوگىنا ەنسەك دەيمىز. الدىمىزدا ۇلكەن ماقساتتار بار. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتا وتىرىپ, بولشەكتەردى جان-جاقتان جيىپ ەمەس, جوقتان بار جاساۋ ارقىلى قالىپتاسقىمىز كەلەدى, دەگەن امىربەك تولەگەنوۆ شارۋاشىلىق باعىتتاعى شاعىن ۇشاق قۇراستىرۋدىڭ, شەكارانى كۇزەتۋگە, تەڭىز تىنىشتىعىن ساقتاۋدى قاداعالاۋعا قولدانىلاتىن ورتالىق پۋلت ارقىلى باسقارىلاتىن ۇشقىشسىز ۇشاق جاساۋدىڭ نەگىزى بار ەكەندىگىن ايتتى.
باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى ەلىمىزدەگى ءوز ءارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا الدىڭعى قاتاردا كەلەدى ەكەن. مەملەكەت جۇمىستى ۇيلەستىرۋگە 6 ملرد. تەڭگە قارجى بولگەن بولسا, بۇل ايماق تەك الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى سالىعى سەكىلدى مىندەتتى سالىقتار ەسەبىنەن-اق ونى يگەرە العان. ال ون جىل ىشىندە جۇمىس جاساپ تۇرعان 6 زاۋىتپەن 192 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, رەسپۋبليكامىز بويىنشا بارلىق اەا-لار وندىرگەن جالپى كىرىستىڭ 50 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپتى.
سونىمەن, 2000 گەكتار جەردە نەبارى 5-6 كاسىپورىن عانا ءتۇتىن تۇتەتكەن اقتاۋداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ بۇگىنگى احۋالى «تاقىرعا قاشۋ» ما, الدە جۇمىس جاساۋعا ءازىر مۇمكىندىگى جوق «تاقىردان قاشۋ» ما؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
