ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي, قالتاسىنا قاراي قام جاسايتىن جاماعاتتىڭ كوڭىل-كۇيىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن قىمباتشىلىققا مويىنسۇنباسقا لاجىڭ جوق. ويتكەنى نارىق زامانىندا باعانى كۇشتەپ تىزگىندەۋ امالدارى كوبىنە ءوز ناتيجەسىن بەرە قويمايتىنىنا كوزىمىز جەتكەندەي...
باعالاردىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن كوتەرىلە ءتۇسۋىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى ەكونوميكالىق سەبەپتەرى بارشىلىق. ونى حالىق بىلەدى. دەسەك تە, كەيبىر سەبەپتەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ويلاعاندا كوپشىلىكتىڭ تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىنا دەگەن وكپە-رەنىشىنە تۇسىنىستىكپەن قارايسىڭ. مۇندايدا سىن ساداعى ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارۋشى بيلىككە باعىتتالادى, ياعني اكىمدەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كۇستانالانادى. ولارعا «ءتۇرلى ساۋدا ورىندارى مەن بازارلارداعى باعالاردى ءوز دەڭگەيىندە باقىلاي الماي وتىر» دەگەن مازمۇندا كىنا تاعىلادى. بۇل تاعىلعان ايىپتى دۇرىس ەمەس دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى اتقارۋشى بيلىك تاراپى باعالاردىڭ ءجونسىز شارىقتاپ وسۋىنە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ بويىنشا زاڭ شەڭبەرىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋى ءتيىس. دەسەك تە نارىق قاعيداتتارى مەن تالاپتارى تاۋار باعالارىن اكىمشىلىكتىك رەسۋرستار ارقىلى رەتتەۋگە ناقتى مۇمكىندىكتەر بەرە قويمايتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ساتىلىمعا شىعارىلعان قاندايدا ءبىر م ۇلىكتىڭ ءوز يەسى بار. ونى قاشان, قالاي, قانداي باعاعا ساتاتىنىن مەنشىك يەسى شەشەدى. ەگەر ساتۋشىنىڭ ىسىنە اتقارۋشى ورگاندار جۇيەلى تۇردە ارالاسار بولسا, بۇل جەكە ازاماتتىڭ قۇقىعىن بۇزۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ميلليونداعان ساتۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە اكىمشىلىك تۇرعىدان باقىلاۋ جاساۋ مۇمكىن دە ەمەس.
وسى ورايدا بۇيىردەن قىسقان قىمباتشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا تىكەلەي جانە جاناما اسەرىن تيگىزىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەلەرگە توقتالا كەتسەك.
ماسەلەن, ىشكى نارىقتاعى تاۋار باعالارىنىڭ قۇبىلۋىنا ەكونوميكالىق ءتۇرلى جاعداياتتاردان بولەك, ساۋدا ورىندارىن ۇسىنۋشى قوجايىنداردىڭ, دەلدالدار مەن ساۋداگەرلەردىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ, يماندىلىعى مەن قاناعاتشىلدىق دەڭگەيىنىڭ دە اسەر ەتەتىنىن سەزىنىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن, اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان قاندايدا ءبىر سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى نەمەسە زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسى وسەتىنى جونىندە اقپارات تاراعان ساتتەن ساۋداگەرلەر ءوز بۇيىمدارىنىڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ شىعا كەلەتىنىنە تالاي كۋا بولدىق. سول سياقتى, كەيبىر توتەنشە جاعدايلار ورىن العاندا, ناقتىلاي ايتقاندا تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە تاپ بولىپ, جولدا قالعانداردىڭ نەمەسە قار-سۋ قۇرساۋىندا قالىپ قويعان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى مەن ازىق-ت ۇلىككە دەگەن مۇقتاجدىعىن ءوز پايداسىنا اسىرىپ, ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتى وزىنە بەرىلگەن مۇمكىندىك ساناپ, قولىنداعى دۇنيەسىن بىرنەشە ەسەگە قىمباتقا ساتىپ پەندەشىلىككە سالىنعان تالايلاردىڭ ارەكەتى دە ەسىمىزدە. مىسال ءۇشىن ايتايىق, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن جامبىل وبلىسىنداعى شاقپاق اتا اسۋىندا قىستىڭ كۇنى قاتتى بوران, كوكتايعاق بولىپ, كوپتەگەن كولىكتەر نە ارى, نە بەرى قوزعالا الماي, تالاي جولاۋشى قيىندىققا تاپ بولعان-دى. قۇتقارۋ امالدارى قولعا الىنىپ, جول اشىلعانشا جولدا قالعان جاماعات اس-سۋدان, باسقا دا كەرەك-جاراقتان تارىعىپ قينالعان-دى. مىنە, وسى ءساتتى وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانعان كەيبىر ساۋداگەرلەر دىردەك قاققان جولاۋشىلارعا ەڭ قاجەتتى زاتتاردى ويىنا كەلگەن باعاعا ساتىپ, ءبىر شارىقتاعان. بۇل ساۋداگەرلەر وزگە ەمەس, ءوز وتانداستارىمىز ەدى...
نەگىزىنەن تۇتىنۋشى حالىقتىڭ قىمباتشىلىققا قاتىستى نارازىلىقتى پىكىرلەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە ساتۋشى-ساۋداگەرلەر ەستيدى. ال ولاردىڭ حالىققا ايتارى دايىن – «دوللار قۇنى كوتەرىلدى, جانارماي باعاسى ءوستى, ساۋدا ورنىنىڭ اقىسى قىمباتتادى...» بۇعان تۇتىنۋشىلار قاناعاتتانا قويمايدى. بۇل جەردە باعانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ وتىرعان ساۋدا ورىندارىنىڭ يەلەرى, دەلدالدار, باسقا دا تاراپتار حالىق كوزىنەن تاسادا قالىپ قويادى دا, نەگىزگى سىن ساداعى قاراپايىم ساتۋشى-ساۋداگەرلەرگە كەزەلەدى. اينالىپ كەلگەندە حالىق وزىمەن-ءوزى ىشتەي كۇبىرلەسىپ, ىشتەي كەرىسۋمەن بولادى. سودان كەلىپ قوعامدىق كوڭىل كۇي بۇزىلادى. سوندىقتان باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قۇرىعاندا ەڭ قاجەت دەگەن, اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك ساناتىنا جاتاتىن ونىمدەر قىمباتتاپ جاتسا, ونىڭ ناقتى سەبەپتەرىن كاسىبي تۇرعىدا جۇرتقا تۇسىندىرە ءبىلۋ قاجەت.
وسى ورايدا ايتپاعىمىز, قوعامىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسى, اسىرەسە ساۋدا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اعايىن ىنساپ, قاناعات دەگەن ۇعىمداردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنە بىلسە, يمان تارازىسىنا جۇگىنۋدى ومىرلىك ۇستانىم ەتسە, قىمباتشىلىق قاراپايىم حالىقتى سونشالىقتى تولعاندىرا قويماس ەدى دەگەن وي تۋىندايدى.
ءبىزدىڭ ارامىزدا ار-ۇيات سالماقسىزدانىپ, يماندىلىق كەيىنگە ىسىرىلعان كەزدە ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەردىڭ قۇنى شارىقتايتىنى زاڭدىلىق دەۋشىلەر بارشىلىق. بىراق ار-ۇياتىمىز تىم ارزانداپ كەتپەگەنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك-اق. وسىندايدا قازاقتىڭ «ىنساپ سايىن بەرەكە» دەگەن اتالى ءسوزى ارقايسىسىمىزدىڭ سانامىزدا كۇن سايىن جاڭعىرىپ تۇرسا, قانەكي.
