اۋىسپالى ەگىس – الىمدىلىق بەلگىسى
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:17
ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى قاي بۋىنىنىڭ دا ورىستەۋىنە شۇكىر, بۇكىل قۇرامدى العىشارتتار بار. جەر كولەمى جەتەدى. توسكەيىندە ىلكىمدى ىستەردى ىلگەرىلەتكەن ماقساتى, مۇراتى بيىك, مىندەتىنە جەتىك قاۋىم جانە جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ءداستۇرلى ءتۇرى – استىق وندىرۋدە قازاقستان الەمدە الدا كەلە جاتقانى ءمالىم. بۇرناعى جىلى 27 ميلليون توننا التىن ءدان جينالعانداي تولايىم تابىستار تاڭسىق بولماۋعا اينالدى. ءتاۋىر-اق جەتىستىك, ارينە. ايتكەنمەن, وسىنشا مول بايلىقتى بارىنشا بەرەكەلى قىلا الماۋدىڭ وكىنىشى دە ۇمىتىلار نارسە ەمەس.
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:17
ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى قاي بۋىنىنىڭ دا ورىستەۋىنە شۇكىر, بۇكىل قۇرامدى العىشارتتار بار. جەر كولەمى جەتەدى. توسكەيىندە ىلكىمدى ىستەردى ىلگەرىلەتكەن ماقساتى, مۇراتى بيىك, مىندەتىنە جەتىك قاۋىم جانە جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ءداستۇرلى ءتۇرى – استىق وندىرۋدە قازاقستان الەمدە الدا كەلە جاتقانى ءمالىم. بۇرناعى جىلى 27 ميلليون توننا التىن ءدان جينالعانداي تولايىم تابىستار تاڭسىق بولماۋعا اينالدى. ءتاۋىر-اق جەتىستىك, ارينە. ايتكەنمەن, وسىنشا مول بايلىقتى بارىنشا بەرەكەلى قىلا الماۋدىڭ وكىنىشى دە ۇمىتىلار نارسە ەمەس. وسى ورايدا, ونسىز دا بيدايعا سۇرانىس اۋىتقىمالى, وزگەرمەلى بولىپ تۇرار نارىقتىق قاتاڭ باسەكەدە تەك ءبىر ءونىمدى تىرەۋ ەتە بەرۋ بۇدان بىلاي قاراي ءجون بە دەگەن وي تۋىندايدى. سوندا وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ جولى قانداي؟ بۇل ادەتتە ءوندىرىستى ءوڭىر رەتىندە ەلەستەيتىن قاراعاندى ايماعىنا دا قاتىستى جاعداي, باسقا بارلىق وڭىرلەردىڭ اگرارلىق سالاسىنداعىلاردى تولعاندىرار ماسەلە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس, ءسىرا.
ءسوز جوق, بىزدە استىق ءوندىرىسى سوناۋ تىڭ يگەرۋدەن بەرى بەرىك قالىپتاسقان جەتەكشى سالا ەكەندىگى بەلگىلى. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا اسىپ ءتۇسۋىمىز دە بارشىلىق. ماسەلەن, 2000 جىلى ەلىمىزدە ەگىستىك كولەمى 16 ميلليون گەكتار بولسا, سودان كەيىنگى كەزەڭدە 1,5 ەسەگە ۇلعايۋى سونى اڭعارتار دەرەك. قاراعاندى جەرىندە دە اۋماعى ارتقان ۇستىنە ارتىپ, قازىر 1 ميلليون گەكتارعا جۋىقتاپ قالدى. بۇگىندە ءىرىلى-ۇساقتى 800-دەن استام شارۋاشىلىق ەگىن ەگۋدەن ءبىر-بىرىمەن جارىستاس. بۇعان بالكىم, قۋانىپ, قۋاتتاۋ كەرەك شىعار. ءبىراق وسىناۋ ىسكە عانا مۇرىن تىرەپ, ۇيرەنشىكتى ۇردىستەن اينىماۋ ءبىرازىن كوزدەلگەن تابىسقا ونشالىقتى جارىتپاي جۇرگەنى شىندىق. ءبىر جاعى باسەكەلەستىك قيناسا, ەكىنشىدەن, قاجەتتىلىككە سۇرانىستىڭ سايكەسسىزدىگى ىشكى, سىرتقى رىنوكتا باعانىڭ قۇبىلىپ, لايىقتى بولماۋىنا اسەر ەتسە, سونداي-اق, دەر كەزىندە ساتا الماۋ, ساقتايتىن قويمالاردىڭ تاپشىلىعى, تاسىمالداۋدىڭ قيىندىعى, دەلدالداردىڭ ەمىن-ەركىن باسسىزدىعى كوپ رەتتە ءتوگىلگەن تەردىڭ وتەلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. مۇنى بۇرناعى جىلداعى كول-كوسىر استىقتى بىرقاتار شارۋاشىلىقتاردىڭ مەزگىلىندە جيناۋعا شاماسى جەتپەۋى, جينالعانىن وتكىزە الماي قار استىندا قالۋى كورسەتتى ەمەس پە. كوز الدىڭدا قولداعىدان ايىرىلۋ كۇيىنىشى وسىمەن ءارى كەتسە جاقسى عوي, الايدا, ديقانداردى تاعى سان سوقتىرماسىنا سەنىم جوقتىعىن ايتپاي قالا المايسىز.
ءسوز ورايىندا ءبىز ماسەلەنىڭ مىنا جاعىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. بۇل كۇندە قانداي دا ءوندىرىستى جاڭا يننوۆاتسيالىق جولمەن دامىتۋ, بارىنشا ءارتاراپتاندىرۋ باعىتى ۇستالىنىپ وتىرعاندىعى ايان. وسى قۇبىلىستىڭ لەبى اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ەكپىندى ەسۋى قالانادى. نەگە دەسەڭىز, باياعىسىنشا قايتا-قايتا ەگىلەتىن ءبىر بيدايدان وزگە داقىلدار ءتۇرى ءالى سيرەك. كەزىندە نۇرانىڭ اينالاسىنداعى و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جەتپەس ەگىستىكتەرمەن جارىسا جايقالاتىن كۇنباعىستىڭ ءوزى ەندى, مۇلدەم كورىنبەيدى.
راس, ءداندى-داقىلداردى تۇرلەندىرۋگە تالپىنىس جوق دەۋگە بولمايدى. مىسال ءۇشىن, بىلتىر وبلىس بويىنشا 17 مىڭ گەكتار مايلى داقىلدار ەگىلدى. وي سارابىنا سالىپ قاراساڭىز, جۇزدەگەن مىڭ گەكتار بيدايدىڭ ىشىندە قۇمدا ءىزى جوقتاي عانا عوي. ال سونىڭ جولىن سالۋشىلاردىڭ توپشىلاۋىنا قاراعاندا باستاپقى قادامنان ءۇمىت ۇلكەن سەكىلدى. ايتالىق, بۇدان ەكى جىل بۇرىن العاش رەت 1200 گەكتار جەرگە زىعىر تۇقىمىن سەپكەن وساكاروۆ اۋدانىنداعى «نايداروۆ» جشس سوعان سەرپىلىپ وتىر. ءىس جەمىسىنە جىگەرلەنگەن سەرىكتەستىك بىلتىر بۇعان دەيىنگى 15 مىڭ گەكتار بيداي القابىنىڭ 6 مىڭ گەكتارىن زىعىر وسىرۋگە اۋىستىرۋعا قۇلشىنىستا. وسىلايشا, بيدايدىڭ ورنىنا زىعىردى قالاۋ جايدان-جاي دەي المايسىز. سالىستىرۋعا سۇيەنسەك, داعدىلى داقىلعا قاراعاندا جاڭا وسىمدىك كىرىستى 2-3 ەسە وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. وعان مىناداي دالەل ناقتى دايەك. ەگەر سول جىلى بيدايدىڭ ءبىر تونناسى 15 مىڭ تەڭگەگە باعالانسا, ال زىعىردىڭ وسىنشا تونناسى 45 مىڭ تەڭگە بولعان. بىلتىر بيدايدىڭ ءار تونناسى 40 مىڭ تەڭگەدەن اينالسا, زىعىردىكى 80 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. كورىڭىز, باعا ايىرماشىلىعى قانداي, ودان تۇسەر پايدا قانداي.
جوعارىدا اتالعان شارۋاشىلىق جەتەكشىسى پاۆەل لۋششاكتىڭ ايتۋىنشا, داقىلدىڭ ءبىر ءتۇرىن عانا ەگە بەرۋ جالعىز ونىمگە تاۋەلدى ەتىپ, تەلمىرتىپ قويماي, توپىراق قۇنارلىلىعىن تومەندەتەدى, جەردى توزدىرادى. ونىڭ قاسيەتىن جاقسى بىلەتىن جاننىڭ پايىمى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا راستالادى. انىقتالعانداي, سوڭعى جىلداردا توپىراق قۇرامىنداعى قاراشىرىكتىڭ – 20, ازوت قورىنىڭ 15 پايىزعا ازايۋىنىڭ جالعاسۋى تۇبىندە نە ەگىستىككە, نە جايىلىمعا جارامسىز بولىپ قالۋىنا اكەلىپ سوعۋعا قاۋىپتەندىرەدى. ەگىستىكتىڭ قۇرىلىمدىق ءتارتىبىن دۇرىس ساقتاپ, جاڭا وسىمدىكتەر ارقىلى ورگانيكالىق قۇرامىن بەكىتۋ الدىمەن ەكولوگيالىق تۇرعىدا پايدالى بولۋىمەن بىرگە ىرىزدىق كوزدەرىن اشۋعا باستايدى.
ايتقاننان كەيىن اتاي كەتەلىك, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا ىزدەنۋشىلەر قاتارىندا جاڭاارقا, نۇرا اۋداندارىنداعى امانباي ابيۋروۆ, گەورگي پروكوپ جەتەكشىلىك ەتەتىن «اينابۇلاق», «شاحتەر» جشس-لەر تانىلادى. بۇلار زىعىر كولەمىن ازىرگە 2 مىڭ گەكتاردان باستاسا, بىرتىندەپ ۇلعايتا بەرۋگە ىنتالى. ال «قۇلانوتپەس» شارۋا قوجالىعى ماقسارى ەگۋدى وبلىستا العاش قولعا الدى.
– نارىق تالابىنا ساي ىزدەنۋ, داقىلدارعا سۇرانىستى تالداپ, ءوتىمدىسىن وسىرۋگە بەيىمدەلۋ, جەر ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ, اگروتەحنيكالىق ەرەجەلەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ تارتىپكە اينالدى. ەرتەڭگى ءىستى الدىن الا ويلاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن دە بيدايعا بالاما ەتىپ زىعىردى قوسا وسىرۋگە بەل بۋدىم. وتكەن جىلى 2,5 مىڭ گەكتارى جايقالدى, – دەيدى امانباي ابيۋروۆ.
مۇنداي سەنىمگە مۇمكىندىكتەر بارىن مىناداي جايلار ايعاقتايدى. ەڭ ءتيىمدىسى, ءونىمدى وتكىزۋدە ەشقانداي قيىندىق جوق ەكەن. ماقالىمىزدا اتالعان «نايداروۆ» جشس زىعىرىن مىنە, ەكى جىلدان بەرى الىستان تالاسىپ, بەرىسى ازيادان, ءارىسى ەۋروپادان تاڭداپ الۋشىلار از ەمەس كورىنەدى. ويتكەنى, ونىڭ پايداسىن ەرتەدەن تانىپ-بىلۋشىلەر تاعامعا قولدانۋمەن قوسا مەديتسينادا پايدالانادى, ءتىپتى, ونەركاسىپتە كادەگە جاراتىلۋى مەڭگەرىلگەن, سونىڭ ىشىندە لينولەۋم جاساۋدا تاپتىرمايتىن زات سانالاتىندىعىن بىزدە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
پايدالى جاقتارى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. دانىندەگى ماي سىعىپ الىنۋ ارقىلى مالعا اسا قۇنارلى ازىق دايىندالادى. قۇرامى امين قىشقىلىنا باي داقىل ءىرى قارا مەن قۇس ءۇشىن بىرەگەي ءنارلى ازىق بولىپ تابىلادى.
ەلباسى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا قولدا بار مۇمكىندىكتەردى پايدالانا ءبىلۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە ەگىن شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋدا بۇرشاقتى, مايلى داقىلداردىڭ مۇرتى بۇزىلماعان رەزەرۆتەرى از ەمەستىگىن ايتىپ وتتىك. قۇلاققا التىن سىرعا, وسى جولداعى ۇمتىلىسقا مەملەكەتتىك كومەك-قولداۋ ۇلكەن ارقا سۇيەرلىك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ زىعىر وسىرۋشىلەرگە ءار گەكتارىنا 3 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بەرۋدى قاراستىرۋى سونىڭ ءبىر پاراسى. ءسويتىپ, وسى باعىتقا باسىمدىق انىق اڭعارتىلىپ وتىر. ءبىر عاجابى, بىلۋىمىزشە, كوپتەگەن فەرمەرلەر بۇل شارادان بەيحابار. ءار جەردە باستالعان جاڭا ءىستى تانىستىرۋ, ۇسىنىس-كەڭەس بەرۋ, ماقساتتى بولاشاعى زور شارۋاعا بۇرعىزۋ سەكىلدى ءىس-ارەكەتتەر ءازىرگە كوپشىلىگىن قامتي قويماۋىن ايتپاسقا بولمايدى.
مۇنىڭ ءبارىن تۇيىندەي كەلگەندە, البەتتە باسقا دا جايلار جەتكىلىكتى. رەت-رەتىمەن شەشۋگە بولاتىندىعى ءوز الدىنا, جان-جاقتاعى ۇلكەن رىنوكتارعا جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە دەر ەدىك. ونى شيكىزات ەسەبىندە ساتۋدان گورى, مايىن سىعىپ الىپ وتكىزۋ اناعۇرلىم پايدالى بولار ەدى. بۇل ءۇشىن ارناۋلى ءوندىرىس ورنىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۇر. ال ونىڭ جۇمىسىنىڭ جەمىستى بولۋىنا جىلىنا كەم دەگەندە 30 مىڭ توننا زىعىر كەرەك دەپ ەسەپتەلەدى. مۇنى وسىرۋشىلەردىڭ ۇلعايۋى وعان قول جەتكىزۋگە ۇمىتتەندىرەدى. سوندىقتان زىعىردى وڭدەپ, دايىن ونىمگە اينالدىراتىن ءوندىرىستى قۇرۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ, ءتيىستى جوبا جاسالىپ, ىسكە اسىرۋ كۇن تالابى دەر ەدىك.
سونىمەن, اڭگىمە تەك وسىناۋ ماسەلەنى ويلاستىرۋ عانا ەمەس. جەر بەرەرىن بارىنشا پايدالانۋداعى, بايلىقتىڭ جاڭا كوزدەرىن قالىپتاستىرۋداعى, ءونىم تۇرلەرىن تۇرلەندىرۋدەگى, جاڭاشىلدىقپەن جاراتا بىلۋدەگى, وندا دامۋدىڭ سونى تەتىكتەرىن قۇرۋداعى ءىس-شارالار تامىرىن تەرەڭدەتۋ كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت, بۇگىندە.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.
