بۇل تۋرالى, اسىرەسە, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ۇشتاعان اۋىلىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى. تاريحى قالىڭ, 1928-30-جىلدارى توز نەگىزىندە قۇرىلعان اۋىل – تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تۇلەپ, دامۋدىڭ تىڭ جولىن تاپقان اۋىلداردىڭ ءبىرى. شاعىن مەكتەبىنەن «زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى» اتانعان ءابىش كەكىلباي اتتەستات العان ۇشتاعان – ءبۇگىندە 2 مىڭعا جۋىق تۇرعىننىڭ قۇتتى مەكەنى.
اۋىلدا ورتا مەكتەپ, بالاباقشا, ءدارىگەرلىك امبۋلاتوريا, مادەنيەت ءۇيى, مەكتەپ جانىنداعى ينتەرنات جانە «قازتەلەكوم», قازپوشتا, «قازترانسگازايماق», مرەك, ءىىب-ءنىڭ, «جاسىل الەم» جشس, «داريا» مكك بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەيدى. اۋىلعا قاراي مىسىقتابانداپ بەت العان ىرگەدەگى سۋسىما قۇمنىڭ كوشكىنى قاۋپىن تويتارۋ ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى بولدى. 2007 جىلدان باستاپ «الماتى گەوگرافيالىق ينستيتۋتى» جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە 2009 جىلى «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ» تاپسىرىسىمەن «جاسىل ەل» مكك قۇرىلىپ, ونىڭ ۇشتاعانداعى بولىمشەسى ارقىلى قۇم سىلەمدەرىن وسىمدىك جامىلعىسىمەن كومكەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستادى. ورتالىق باقتىڭ شىعىس, باتىس باعىتتارىنداعى اۋماقتارعا قورشاۋ, ەكپەلەردى ەگۋ, جانە وسىمدىك جامىلعىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءساتتى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا جالپى كولەمى 1330 گا بولاتىن اۋماققا جىلىنا 100 مىڭ تۇپكە دەيىن جۇزگەن, سەكسەۋىل, جىڭعىل, باسقا دا بۇتا تەكتەس وسىمدىكتەر وتىرعىزىلادى.
الىستاعى اۋىل دەگەن اتتى جامىلىپ, ءوز-وزىنەن وقشاۋلانىپ قالماي, جاڭعىرۋعا ۇمتىلعان اۋىل گازبەن, سۋمەن جانە توقپەن تولىقتاي قامتىلعان. اقتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە
«بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا قۇرىلىسى 2015 جىلى سالىنعان 80 ورىندىق نىسان بالاباقشاعا سۇرانىستى تولىق قامتىپ وتىر جانە ماماندارى جەتكىلىكتى, بالالاردىڭ تاربيەلەنۋىنە ءمۇمكىندىگىنشە جاعداي جاسالعان.
2015 جىلى شىلدە ايىندا مەملەكەتتىك «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا تيپتىك جوباداعى 40 ورىندىق ءدارىگەرلىك امبۋلاتوريا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. امبۋلاتوريا قۇرامىندا 10 توسەكتىك كۇندىزگى ءبولىم بار, كەلۋشىلەرگە 3 جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر, تەراپەۆت, پەدياتر, گينەكولوگ, 13 ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى مەيىربيكە قىزمەت كورسەتەدى.
بۇدان ون ءۇش جىل بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن ورتا مەكتەپ – «ۇلگى تۇتارلىق مەكتەپتەر قايسى؟» دەگەندە, الدىمەن ۇسىنىلاتىن وبلىستاعى الدىڭعى قاتارلى مەكتەپتەردىڭ ساناتىندا. مەكتەپ جىلىجايىن گۇلدەندىرىپ, اۋىلدىڭ وتكەن تاريحى مەن تابيعاتىن, قاراپايىم ەڭبەك ادامىنان باستاپ, ءىرى تۇلعالارى مەن باسشى-قوسشىلارىنا دەيىن تۇگەندەگەن, ءار جىلدارداعى مەكتەپ تۇلەكتەرىن تىزبەلەگەن, كيەلى جەرلەر, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر جايلى ەكسپوناتتار مەن دەرەكتەردى شوعىرلاندىرعان وتە باي مۇراجايدى اۋىل تۋرالى ۇلكەن كىتاپ دەۋگە بولادى. تابالدىرىعىنان اتتاي قادام باسىپ, قايتا اينالىپ شىققاندا ۇشتاعان تۋرالى كىتاپ وقىپ ءبىتىرىپ نەمەسە دەرەكتى فيلم كورىپ شىققانداي, سونداي-اق اتالعان اۋىلدىڭ ءار جىلداردا ءومىر سۇرگەن تۇرعىندارىمەن تىلدەسىپ شىققانداي اسەردە بولدىم.
– 2016 جىلى شاعىن جارما ەلدى مەكەنىنە «شولتوبە – ۇشتاعان – جارما» باعىتىمەن گاز تارتىلدى. 2016-2017 جىلدارى «جول كارتاسى», «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلامالارىمەن تابانجول (تروتۋار), ورتالىق باقتى اباتتاندىرۋ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋىلدىق وكرۋگتى اۋدان ورتالىعىمەن بايلانىستىراتىن اۆتوموبيل جولىنا 1982 جىلى اسفالت توسەلگەن ەدى. وتكەن جىلى باستالعان شەتپە – ۇشتاعان تاس جولىنىڭ 60 شاقىرىمى, اۋىلدىق جولداردىڭ 4,8 شاقىرىمىنا جوندەۋ جۇمىستارى بيىل جالعاسىن تابۋدا, – دەيدى اۋىل اكىمى.
اۋىل بويىنشا جولاۋشىلار تاسىمالداۋ ۇشتاعان – شەتپە – ۇشتاعان, ۇشتاعان – اقتاۋ – ۇشتاعان باعىتتارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى جانە تاسىمالداۋدىڭ نەگىزگى كولەمىن جەكە كاسىپكەرلەر ورىندايدى.
اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن بايلانىسقا قاتىستى كۇرمەۋ دە شەشىمىن تاپتى. قازىرگى تاڭدا 240 سىيىمدىلىقتاعى اتس قوندىرعىسى جۇمىس ىستەيدى. 2012 جىلى ۇشتاعان اۋىلىنا, 2014 جىلى جارما, سازدى ەلدى مەكەندەرىنە «KCEII», «Beeline» ۇيالى بايلانىس وپەراتورلار قىزمەتى قولدانىسقا بەرىلدى. «DAMA» سپۋتنيكتىك بايلانىس ورناتىلىپ, ۇشتاعاندىقتار وپتيكا-تالشىقتى بايلانىس ارقىلى ينتەرنەتپەن قامتىلعان.
تۋعان اۋىلىنا كومەك بەرۋدى پارىز ساناعان كاسىپكەر تۇلەكتەر – سۇلەيمەن قوقانوۆ حالىق يگىلىگىنە اۋىلدان مەشىت سالىپ بەرسە, اسىلبەك جولدىباەۆ ءوز قاراجاتىنا اۋىلىشىلىك 4,8 شاقىرىم جولعا اسفالت توسەپ, جەرلەستەرىن قۋانىشقا بولەدى. تاياۋدا اسقار وتەپبەرگەنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 1982 جىلى تۋعان تۇلەكتەرى اۋىلدىڭ ورتالىق ساياباعىنا كوركەم بەزەندىرىلگەن قاقپا ورناتتى. اۋىل جاستارى ءبىرىن ءبىرى تولىقتىراتىن دەمەۋشىلىك جاساۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. مىسالى, 1978 جىلى تۋعان مەكتەپ تۇلەكتەرى اۋىلداعى ورتالىق الاڭعا اشىق ساحنا ورناتسا, 1980 جىلى تۋعاندار اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنە ايشىقتى اۋىل اتاۋىن, 1981 جىلى تۋعان جاستار كىرەبەرىس قاقپا, ال 1965 جىلى تۋعان مەكتەپ تۇلەكتەرى ورتالىق كوشەگە «تۇلەكتەر پاركىن» ۇيىمداستىرىپ, اۋىلدىڭ اجارىن اشىپ, كوشەنىڭ كوركىن كىرگىزدى.
اۋىل اكىمى ىرگەلەس اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا «وزەنمۇنايگاز» اق, «ءسوتب» جشس, «كەزبي» جشس سىندى كومپانيالاردىڭ كومەگى كوپ بولعاندىعىن ريزاشىلىقپەن اتادى. اتالعان كومپانيا باسشىلىعى ەل ءۇشىن جاسالعان ءوتىنىشتى اياقاستى ەتپەي ەپىك جەرىندە جاڭا فونتان قازىپ, مال باسىن وسۋىنە كەدەرگى بولىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە كومەك قولىن سوزۋمەن قاتار, ۇشتاعان-جاڭاوزەن باعىتىندا جەلتيمەس تاۋىنان جاڭا جول سالۋعا جاردەم بەرگەن. جاڭا جول اتالمىش اۋىل مەن مۇنايلى قالا اراسىنداعى قاتىناس قاشىقتىعىن 35 شاقىرىمعا قىسقارتۋعا قول جەتكىزدى.
حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ءسوز بار. وبلىستاعى اۋىلعا قاتىستى ءتۇرلى بايقاۋلاردا تۇراقتى تۇردە توپ جارىپ, اتاۋى ماقتاۋمەن اۋىزعا الىناتىن اۋىلعا جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن ىسساپارعا بارعاندا بۇل جەتىستىكتىڭ سىرىن تابۋعا ۇمتىلدىم. 2013 جىلى «ۇزدىك اۋلا» وبلىستىق تەلەۆيزيالىق بايقاۋىندا ۇشتاعاندىق ءا.نۇرلىباەۆتار وتباسى باس جۇلدەگە يە بولسا, 2019 جىلى ن.نۇرسەبەپوۆتەر «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىندا وبلىس بويىنشا 1 ورىنعا يە بولدى. ال اقتوبە اۋىلدىق وكرۋگى 2006 جىلعى «ۇزدىك اۋىل» وبلىستىق كونكۋرسىنىڭ, 2017 جىلى «ۇلگىلى اۋىل» وبلىستىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. كوپ نارسە اۋدان ورتالىعى شەتپەدەن 60 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتسا دا تىرلىگىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ, اقشاڭقان ۇيلەرىن سانمەن ساپ تۇزەتىپ, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان اۋىلدىڭ اكىمى ءجانبيبى تۇراربەكقىزىنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگى ايان. سالىستىرمالى تۇردە اۋدان ورتالىعىنان ءدال وسىنشالىقتى قاشىقتىقتاعى وزگە اۋىلداردىڭ ءبىرقاتارىنىڭ تىرلىگىنىڭ كەتەۋى كەتىپ, توقىراۋى توقتاعان ەمەس, ءتىپتى وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىمەن قاناتتاسىپ جاتقان كەيبىر اۋىلدار تۇرعىندارىنىڭ ايتار ارىز-شاعىمى تاۋسىلعان ەمەس. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جالعىز ايەل اكىم – ايەل زاتىنىڭ قالاي ەل باسقارىپ, قالاي حالىققا ادال قىزمەت ەتەتىندىگىن ءبىر ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. ارينە, قالىڭ حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويۋ قيىن, ايتسە دە ونى حالىققا قىزمەت ەتسەم, ەلدىڭ سەنىمىن اقتاسام دەگەن ەڭ بيىك مۇرات قاناتتاندىراتىن سەكىلدى. 2010 جىلى اكىمدىككە تاعايىندالىپ, 2013, 2017 جىلدارى سايلاۋ بويىنشا قايتادان اۋىل تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان ول ەندى اۋىلدا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ قورشاعان ورتاعا قولايسىز اسەرىن بولدىرماۋدىڭ ءتيىمدى جولى رەتىندە پوليگون سالۋ جانە اۋىلدىڭ بارلىق ۇيلەرى ورتالىقتانعان سۋ جەلىسىنە قوسىلعاندىقتان, تۇرمىستىق سۋ قالدىقتارىن جيناقتاۋ ءۇشىن كارىز سۋ قۇبىرىن تارتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. جاسايمىن دەگەن نيەت بولسا, ءار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاباتىنى انىق.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ اۋىل ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, زاماناۋي اۋىل, قۋاتتى وڭىرلەردى قالىپتاستىرۋعا باعىت بەرگەنىن, اۋىلدى جەرلەردى كەشەندى تۇردە دامىتىپ, زاماناۋي ءومىردىڭ ستاندارتتارىنا جاقىنداتۋ, الدىڭعى كەزەكتە اۋىلدىق جەرلەردەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىن, ساپالى اۆتوجولمەن, اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعان بەلگىلى. وسى ورايدا ءوزىنىڭ ۇلگىلى تىرلىگىمەن, كورىكتى بەينەسىمەن, تازالىعى, تۇرمىسى ءبىر-بىرىنە جاراسىمدى ۇيلەسكەن ۇشتاعان اۋىلى مەن ونىڭ اكىمىنىڭ جوقتان بار جاساپ, ەلگە بولسىن دەيتىن نيەتپەن جۇمىس جاسايتىن ىسكەرلىگى وزگە اۋىلدارعا ۇلگى بولا الادى.
سەيسەنبى كۇنگى جۇمىستى اۋىلداعى ارداگەردىڭ ۇيىنە باس سۇعىپ, حال-جاعدايىن سۇراۋمەن باستاعان اكىم ج.مولداشەۆا اۋىل انالارى اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىپ, الدىڭعى ورىنداردى يەلەنگەن ەكى اجەنى ارنايى جولدامامەن تەڭىز جاعالاۋىنداعى «سايا» دەمالىس بازاسىنا اتتاندىرىپ سالدى.
