سالتاناتتى شاراعا احقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ, احقو سوت ءتوراعاسى لورد ۆۋلف, حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى باربارا دومانن جانە احقو سوتى مەن حتو تىركەۋشىسى جانە اپپاراتىنىڭ باسشىسى كريس كەمپبەلل-حولت قاتىستى.
«بارشاڭىزدى احقو سوتىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ جانە حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ءبىز ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق رەفورمالاردان بولەك, بىرقاتار قۇرىلىمدىق جانە جۇيەلىك رەفورمالار جاساپ كەلەمىز. زاڭنىڭ ۇستەمدىگى تابىستى ەكونوميكالىق جانە تۇراقتى ءوسىمنىڭ نەگىزى ەكەنىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان زاماناۋي كاسىبي جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. اعىلشىن زاڭىنا نەگىزدەلگەن احقو سوتى مەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىنىڭ قۇرۋ ارقىلى احقو ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىن جاساقتاۋدى اياقتايمىز. سونىمەن بىرگە ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نەگىزگى باستامالارىنىڭ ءبىرىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ەلباسى باستاماسى ارقىلى بۇگىن احقو-نىڭ تابىستى قىزمەتىنە كۋا بولىپ وتىرمىز», دەدى پرەزيدەنت.
احقو-نىڭ قۇرىلۋى ەلىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ارنالعان ماڭىزدى قۇرال ەكەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى بۇل جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– ءبىز بۇل اسقاق مىندەت ەكەنىن تۇسىنەمىز. ول تۇراقتى ءارى ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىمدى, ءارتاراپتاندىرۋدى, جاڭا ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگيانى تارتۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز رەفورمالاردان قورىقپايمىز. سوندىقتان بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا العاش رەت اعىلشىن قۇقىعى سوت تورەلىگىنىڭ جالپى جۇيەسى اياسىندا ەلىمىزدە تابىستى قولدانىلىپ وتىر. احقو سوتىن ەڭ بەدەلدى جانە قۇرمەتتى بريتاندىق سۋديالاردان قالىپتاستىرۋ – قارجى ورتالىعىنىڭ تابىسقا جەتۋىنە ىقپال ەتەدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە احقو سوتى مەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى جەرگىلىكتى جانە جاھاندىق دەڭگەيدە ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, تاريحتا ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر.
– وسى ورايدا سوت جۇيەمىزدىڭ تاريحىنداعى ەرەكشە تۇسقا توقتالعىم كەلەدى. XV عاسىردان باستاپ قازاقستاننىڭ باستى سوت جۇيەسى بيلەر سوتى بولعانى بەلگىلى. بيلەر سوتى ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ, ادىلدىك پەن تەڭدىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. بۇگىن ءبىز تاريحىمىزدىڭ جاڭا ءبولىمىن اشىپ وتىرمىز. احقو سۋديالارى وتە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ادىلدىك پەن شىنشىلدىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالادى. بۇگىنگى شارانى تولە بي اتىنداعى زالدا وتكىزۋىمىز دە تەگىن ەمەس. احقو سوتىنىڭ توراعاسى لورد ۆۋلفكە, حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى باربارا دوماننعا جانە احقو سوتىنىڭ باس جەتەكشىسىنە اتالعان سوت پەن ورتالىقتى اشۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ەرەكشە العىس ايتامىن. بارىڭىزگە تولاعاي تابىس تىلەيمىن, – دەي كەلە, مەملەكەت باسشىسى احقو سوتى عيماراتى مەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىن اشىق دەپ جاريالاپ, ارنايى سوت بالعاسىمەن سيمۆوليكالىق سوققى جاسادى.
سالتاناتتى راسىمنەن كەيىن مەملەكەت باسشىسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋ, ادام كاپيتالىن, يننوۆاتسيا مەن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ, ستارتاپ-جوبالاردى قولداۋ سالالارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ مامانداندىرىلعان كورمەسىن ارالاپ كوردى. سونىمەن بىرگە قاسىم-جومارت توقاەۆ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بيرجاسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى.
ودان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ توراعالىعىمەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جوعارى القالىق ورگانى – احقو باسقارۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى.
وتىرىسقا كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – پرەمەر-مينيستر اسقار مامين, قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان ءدالەنوۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ, احقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ قاتىستى. كەڭەس قۇرامىندا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى پرەزيدەنتى سۋما چاكرابارتي, يسلام دامۋ بانكى توبىنىڭ پرەزيدەنتى باندار حادجار جانە Citigroup ينۆەستيتسيالىق جانە كورپوراتيۆتىك بانكىنىڭ جاھاندىق بلوگىنىڭ باسشىسى دجۋلي موناكو سياقتى ءىرى حالىقارالىق قارجى قۇرىلىمدارىنىڭ بەدەلدى باسشىلارى بار.
كەڭەس وتىرىسى بارىسىندا احقو جىلدىق ەسەبىنىڭ رەسمي تانىستىرىلىمى ءوتتى.
كەڭەس وتىرىسىندا پرەزيدەنت يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى, دوكتور باندار حادجار مەن City Group مەملەكەتتىك سەكتور ءبولىمىنىڭ باسشىسى دجۋليا موناكونى كەڭەسكە مۇشە بولۋىمەن قۇتتىقتادى.
– بۇگىن سالتاناتتى جاعدايدا احقو سوتى عيماراتى مەن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىن اشتىق. بارلىق دامۋ باعىتتارى بويىنشا ورتالىق ناتيجەلەرىمەن جانە جوسپارىمەن تانىستىم. احقو – نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ەرەكشە مارتەبەسى بار اۋماق قانا ەمەس, قارجىلىق ورتالىق, قۇزىرەتتەر مەن كاسىبي دامۋدىڭ, ادامي كاپيتال, «جاسىل» ەكونوميكا جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعى. مۇنىڭ بارلىعىنا ىشكى كۇش-جىگەرىمىزدىڭ جانە تۇتاس حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن سەرىكتەستەرىمىزدىڭ تۇراقتى قولداۋى ارقاسىندا قول جەتكىزدىك, – دەگەن ق.توقاەۆ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اشىلعاننان بەرگى ءبىر جىلدا قارجى ورتالىقتارىنىڭ بەدەلدى جاھاندىق يندەكسىندە 37 ورىن جوعارى كوتەرىلىپ, 51-ورىنعا تۇراقتاعانىن ايتتى. نۇر-سۇلتان قالاسى شىعىس ەۋروپا, ورتالىق ازيا ايماقتارى بويىنشا كوشباسشى ورىندا تۇر. احقو تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى جانە ينفراقۇرىلىم جولعا قويىلدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ەندى بىزگە تاجىريبەلىك ناتيجەلەردىڭ بولۋى ماڭىزدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
– الەمنىڭ جەتەكشى ساۋلەتشىلەرى ەلوردانىڭ بىرەگەي بەينەسىن جاسادى. ەندى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلگىلى قارجىگەرلەرى وسى جەردە تابىستى قارجى ورتالىعىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىساتىن كەز كەلدى. ورتالىق قارجى سەكتورىن دامىتۋمەن قاتار, ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋى ءتيىس. احقو بازاسىندا كەلەشەگى زور جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جونىندەگى نەگىزگى مامىلەلەر جاسالۋى قاجەت. بۇل جەردە «قازاقتەلەكوم», «قازمۇنايگاز», قتج, «ەير استانا» سىندى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ IPO-سى وتەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار كەڭەس وتىرىسىندا احقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ ورتالىقتىڭ جىلدىق جۇمىس قورىتىندىسىن باياندادى.
– ەلباسى رەسمي اشقاننان بەرگى 12 اي ىشىندە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ رەتتەۋشى اياسىندا 200-دەن استام كومپانيا تىركەلسە, ولاردىڭ اراسىندا قىتاي دامۋ بانكى, قىتاي قۇرىلىس بانكى سەكىلدى اسا تانىمال ۇيىمدار بار. سونىمەن بىرگە, «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ورتا ازياداعى ناعىز قارجىلىق حابىنا اينالامىز, – دەگەن قايرات كەلىمبەتوۆ ورتالىقتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ورتالىق ازيا مەن تمد ەلدەرى جانە ورتالىق ازياداعى «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنىڭ قارجىلىق حابىنا اينالۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى.
AFSA – احقو-نىڭ تاۋەلسىز رەتتەۋشىسى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا ءسايكەس «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا قارجىلىق قىزمەتتەردى جانە ولارمەن بايلانىستى قىزمەتتى رەتتەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان زاڭدى تۇلعا. AFSA قارجى كومپانيالارى مەن نارىقتىق مەكەمەلەردى ليتسەنزيالاۋدى, تىركەۋدى, اككرەديتتەۋدى جانە قاداعالاۋدى كوزدەيتىن احقو ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرادى.
احقو-عا تىركەلگەن قاتىسۋشىلاردىڭ گەوگرافياسى قازاقستان, رەسەي, ەستونيا, لاتۆيا, ۇلىبريتانيا, يتاليا, فينليانديا, اقش, قىتاي, گونكونگ, سينگاپۋر, مالايزيا, ءۇندىستان, ءباا, تۇركيا سياقتى 20-دان استام ەلدى قامتيدى. احقو قاتىسۋشىلارى بانكتىك قىزمەت, قور نارىعى, اكتيۆتەردى باسقارۋ, جەكە بانكينگ, يسلام قارجىلارى, كرەديتتىك-رەيتينگتىك جانە باسقا سالالارداعى قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىرادى.
احقو بيرجاسىندا ءوز قىزمەتىن قازاقستان, قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋروپا – بروكەرلەر مەن ديلەرلەر ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. قىرىقتان استام كومپانيا قوسالقى قىزمەتتەردى, اتاپ ايتقاندا زاڭگەرلىك, اۋديتورلىق, بۋحگالتەرلىك, كونسالتينگتىك جانە رەيتينگتىك قىزمەتتەردى كورسەتەدى.
جالپى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2015 جىلى «بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا قۇرىلدى. ورتالىق ءوز قىزمەتىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى №438-V كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا سايكەس جۇزەگە اسىرادى. احقو-نىڭ ماقساتى شيكىزات ەمەس سەكتورعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قازاقستانعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنىن ۇلعايتۋ, كاپيتالدىڭ ىشكى نارىعىن دامىتۋ, پەرسپەكتيۆالى قارجى سالالارىندا جەكە ساراپتاما جاساۋ بولىپ تابىلادى.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە العاش جۇمىسىن باستاعان بۇل حالىقارالىق ءىرى جوبا قالاي قۇرىلىپ ەدى؟! سوناۋ 2004 جىلى ەلىمىزدە قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى العاش باستاما كوتەرىلىپ, سول بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنا باستاعان ەدى. سەبەبى, قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە-اق قارجىلىق حابقا اينالا الاتىن الەۋەتىن كورسەتكەن بولاتىن. ارنايى اگەنتتىك تە قۇرىلدى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ نازارى وسى شاراعا مەيلىنشە باعىتتالدى. ءبىرىنشى كەزەكتە الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ جوسپارىنا باسىمدىق بەرىلدى. الايدا 2008-2010 جىلدارى بەلەڭ العان الەمدىك قارجى داعدارىسى سالدارىنان السىرەگەن ەكونوميكالىق احۋال وعان مۇمكىندىك بەرمەدى. ەڭ باستىسى, ساياسي شەشىمنىڭ بولماۋىنىڭ سالدارىنان تاۋەلسىز سوت, اعىلشىن قۇقىعى سەكىلدى ويلار جۇزەگە اسىرىلمادى.
بۇگىنگى حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن سول كەزدەگى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. بۇل – ءبىر-بىرىنەن بولەك ستراتەگيا, مۇلدە وزگەشە بيزنەس-جوبا.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تۇڭعىش رەت اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارى ەنگىزىلىپ, قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي ءتىلى اعىلشىن ءتىلى بولىپ بەلگىلەندى. احقو-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قارجىلىق قىزمەت سالاسىندا ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن تارتىمدى ورتا قۇرۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا جاردەمدەسۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ, ونىڭ حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارىمەن ىقپالداسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
باۋىرجان مۇقان,
«Egemen Qazaqstan»
