ەڭ ۇلىق مارتەبە – ەل سەنىمى
سەنبى, 5 قاڭتار 2013 8:17
ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ باعىتى ايقىندالدى. بىراق بۇل ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن, الدىمەن, ەلدىڭ بارلىق سالاسى ءتورت اياعىن تەڭ باسۋى كەرەك.
بۇل دەگەنىڭىز, قازىرگى اقساپ جاتقان كوپتەگەن كەمشىلىكتەردەن ارىلىپ قانا قويماي, كەز كەلگەن جاhاندىق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىندا تۇپكىلىكتى دامۋ. ال وسى كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتۋدىڭ جەتەكشى سالالارىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى قۇقىقتىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. ەندەشە, جولداۋدا ايتىلعانداي, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن وڭايلاتۋعا, ونى باسى ارتىق بيۋروكراتيالىق راسىمدەردەن ارىلتۋعا قايتكەندە, قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ وعان قازىر قانداي كەلەڭسىزدىكتەر قولبايلاۋ بولىپ تۇر؟ مىنە, وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ, ءبىز جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆقا جولىققان ەدىك.
– بەكتاس ءابدىحان ۇلى, اتالعان جولداۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى – سوت بيلىگىنە بايلانىستى «قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرەتىن سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىن جۇزەگە اسىرۋى بولىپ تابىلادى», – دەپ اتاپ ءوتتى. ءاربىر جەكە جانە زاڭدى تۇلعانىڭ ءوزىنىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلگەن جاعدايدا سوتقا جۇگىنىپ, سوتتان زاڭعا ساي قولداۋ ءارى قورعاۋ تابۋى ءتيىس ەكەندىگىن كورسەتتى. دەمەك, ەندى تەك سوت ارقىلى, مەيلى كىم بولسىن, قورعالۋ قۇقى قاشان تۇپكىلىكتى جۇزەگە اسپاق؟
– ءبىزدىڭ ەلدە ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن سوت ارقىلى تولىق قورعاۋ بارىسى تۇپكىلىكتى ورنىققان. بۇعان جەتكىلىكتى نەگىز دە بار. ال ەلباسىنىڭ سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويعان باسىم مىندەتتەرى كۇللى حالىق ءۇشىن شىن مانىندە وزەكتى دە, ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا, سوت ادىلدىگىن القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن اتقارۋ, مامانداندىرىلعان سوتتار جۇيەسىن قۇرۋ, داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى ادىستەرىن ەنگىزۋ, تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سوت باقىلاۋىن جۇزەگە اسىرۋ, سۋديا كادرلارىن دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ وقىتۋ جۇيەسىن جاساۋ, سوتتاردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن جۇمىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ارقىلى سوتتىڭ اشىق جانە تۇسىنىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ىستەر وتاندىق سوت جۇيەسىن ۇدايى دامۋعا جەتەلەيدى.
ماسەلەن, پرەزيدەنت جارلىعىمەن العاش رەت تاجىريبە رەتىندە الماتى جانە قاراعاندى قالالارىندا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلعانى بەلگىلى. ال 2002 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جانە استانا, الماتى قالالارىندا رەسمي تۇردە مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار اشىلدى. جاڭا جوبا ءوزىن-ءوزى اقتاپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەندىكتەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا ەكونوميكالىق سوتتار رەسمي تۇردە شاڭىراق كوتەردى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەدەل دامۋىنا جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق, قارجىلىق بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىنە وراي, قارجىلىق سوتتىڭ قۇرىلۋى دا زامان تالابىنان تۋعان شارا. سونىمەن قاتار, 2007 جىلعى شىلدەدەن باستاپ القا بيلەر سوتى ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. قازىر استانا, الماتى قالالارىندا جانە بارلىق وبلىستاردا اكىمشىلىك قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوتتار قۇرىلىپ, جەمىستى جۇمىس جالعاسۋدا. سوت ارقىلى ادام قۇقىن قورعاۋداعى تاعى ءبىر وڭ جاڭالىق – ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 2012 جىلعى اقپاننان باستاپ بارلىق وبلىستاردا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءىسىن قارايتىن مامانداندىرىلعان سوتتار اشىلدى. بۇل سوتتار جاسوسپىرىمدەردىڭ ىستەرىن قاراپ قانا قويماي, ولاردىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمى مەن مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن.
قىلمىستىق زاڭدى ىزگىلەندىرۋ ماقساتىندا قىلمىستىق كودەكستىڭ كەيبىر باپتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قىلمىستىق سوت ءىسىن ىزگىلەندىرۋدىڭ ءمانى بىلمەستىكپەن قىلمىستىق ارەكەتكە ۇرىنعان, ابايسىزدا وت باسقان, بۇرىن قىلمىس جاساماعان ادامعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدان باسقا ايىپ سالۋ, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ ءتارىزدى بالامالى جازالار ءتۇرىن قولدانۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك ىستەردى, كەيبىر اۋىر ەمەس قىلمىستارعا قاتىستى ىستەردى بىتىمگەرلىك (مەدياتسيا) جولىمەن, تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ, كەلىسىمگە كەلتىرۋ, جابىرلەنۋشىنىڭ كەشىرىم جاساۋى ارقىلى سوتقا جەتكىزبەي شەشۋ دە وسى ىزگىلىك قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن.
– بۇل ورايدا, پرەزيدەنتتىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى بارىنشا جەتىلدىرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى ويلارى دا ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى.
– ءيا, بۇل رەتتە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن سوت شەشىمدەرىن قابىلداۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسىن الىپ تاستاپ, ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن دايىنداۋدا كوپتەگەن ناقتى قادامدار جاسالدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, رەسپۋبليكا بويىنشا سان مىڭداعان ىستەر قارالادى. بۇرىن ول ىستەر بويىنشا شىعارىلعان, كۇشىنە ەنگەن ۇكىمدەر مەن شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن وبلىستىق سوتتاردىڭ قاداعالاۋ القالارى بىردەن تەكسەرىپ, قاتەلەرىن تەز ارادا تۇزەپ وتىراتىن. ءۇش بۋىندى جۇيەدە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن تەكسەرۋ تەك جوعارعى سوتتىڭ عانا قۇزىرەتىندە بولدى. ەلىمىزدىڭ باستى سوتىنا ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ شاعىمدارىمەن ءتۇسىپ جاتقان مىڭداعان سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن ساپالى تەكسەرۋ وڭاي بولعان جوق. ماسەلەن, 2011 جىلى جوعارعى سوتتىڭ ءار سۋدياسىنىڭ وندىرىسىندە, اي سايىن, تۇراقتى تۇردە 70-80 ىستەن كەم بولعان جوق. ءاربىر سۋديا اپتا سايىن 20-30 شاعىمدى ساراپتاپ, سوت القاسىندا بايانداۋعا ءتيىس بولدى. ال ەگەر وسى ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن جوعارعى سوتقا جولداماي, ادامداردى استاناعا سابىلتپاي, وبلىستىق سوتتاردا قاراپ, قاتەلىكتەرىن دەر كەزىندە جويىپ وتىرسا, بۇل حالىق ءۇشىن دە, سوت ءۇشىن دە ءتيىمدى بولار ەدى. مەن وسى وي-ۇسىنىستارىمدى ەلباسىنا باياندادىم. پرەزيدەنت ۇسىنىلعان اقپاراتتى زەردەلەي كەلە, وبلىستىق سوتتاردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى.
– وسىنىڭ ارقاسىندا سوت ءىسىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى عوي.
– ءيا, وتكەن جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ سوتتار سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە, ءوزىڭىز ايتقان جاڭا زاڭدى قولدانا باستادى. زاڭدا اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ ساتىلارىنىڭ ىستەردى قاراۋ ءتارتىبى وتە ايقىن بەلگىلەنگەن. ەندى اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتار اۋداندىق (قالالىق) سوتتارعا ىستەردى قايتادان قاراۋعا جىبەرمەي, وزدەرى سوت اكتىلەرىن تەكسەرىپ, جاڭا شەشىم شىعارا الادى. تەك القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان ىستەردى عانا جاڭادان قاراۋعا جىبەرۋگە جول بەرىلەدى. اسىرەسە, اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتىڭ قاۋلىسى جاريا بولعان ساتتەن باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنەتىنىنە نازار اۋدارعان ءجون. بۇل ىستەردى سوزبۇيداعا سالماي شەشۋگە جانە شەشىمنىڭ ورىندالۋىن جەدەلدەتۋگە جول اشتى جانە بۇل جونىندە بيىلعى جولداۋدا «سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن وڭايلاتۋ, ونى باسى ارتىق بيۋروكراتيالىق راسىمدەردەن ارىلتۋ كەرەك», دەپ انىق كورسەتىلدى. دەمەك, ءبىز ۋاقىتپەن ۇندەسە ارەكەت ەتىپ كەلەمىز.
سونىمەن قاتار, كاسساتسيالىق سوت ساتىلارىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيىپ, تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ولار التى اي مەرزىم ىشىندە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرىپ, تۇپكىلىكتى شەشىم شىعارادى. كاسساتسيالىق ساتىدا ىستەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى حالىققا قولايلى ەكەندىگى كۇمانسىز. ەندى تەك وبلىستىق سوتتىڭ كاسساتسيالىق ساتىسىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن تۇلعالار عانا جوعارعى سوتقا جۇگىنە الادى. جوعارعى سوت ولاردىڭ وتىنىشتەرىن ورىندى دەپ تاپسا, ءىستى قاداعالاۋ تارتىبىمەن قارايدى.
– دەگەنمەن, سوتتار اقتاۋ ۇكىمىنەن گورى ايىپتاۋ ۇكىمىن ءجيى شىعارادى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– قىلمىس جاساعان ادامعا جازا قولدانۋ زاڭنىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىنىڭ دە تالابى. باسقانىڭ قۇقىعىنا قول سۇعۋ, ومىرىنە قيانات جاساۋ جازاسىز قالماۋى كەرەك. الايدا, قىلمىس جاساۋدىڭ تۇرلەرى, تاسىلدەرى, سەبەپ-سالدارلارى بار. قاساقانا قىلمىس جاساۋ بار دا, ابايسىزدا, بىلمەستىكپەن قىلمىستىق ارەكەتكە ۇرىنۋ بار. كانىگى قىلمىسكەردى قوعامنان الاستاۋ كەرەكتىگى كۇمان تۋدىرمايدى. ال ابايسىزدا وت باسقان, بۇرىن جازا باسپاعان ادامدى بىردەن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا جىبەرۋ قانشالىقتى ورىندى بولماق. تۇرمە ادامدى تاربيەلەي مە, الدە تاعدىرىن تەرىس ارناعا بۇرىپ جىبەرە مە؟
سۋديالار قىلمىستىق ىستەردى قاراعاندا وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە مىندەتتى. ياعني قاساقانا, كانىگى قىلمىستارعا قاتىستى ىستەردەن باسقا جاعدايدا, ادامدى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتاماس بۇرىن اقتاۋ امالدارىن دا جان-جاقتى قاراستىرۋ قاجەت. الايدا, ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ سۋديالارى وسىنداي مۇمكىندىكتەردى تولىق قاراستىرادى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, شىنىندا دا بىزدە اقتاۋ ۇكىمدەرى از شىعارىلادى. مىسالى, رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ 11 ايداعى كورسەتكىشتەرىن الىپ كورەيىك. 2012 جىلدىڭ 11 ايىندا 9 080 ادام باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ( سوت ۇكىمى شىعارىلعان ادامداردىڭ جالپى سانىنىڭ 43/4 %), 379 ادام اقتالعان. 319 ادامعا قاتىستى سوت ۇكىمى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن شىعارىلىپ, ونىڭ ءىشىندە 29 ادام اقتالعان. بۇل ءۇردىستىڭ سەبەبى نەدە؟ مەنىڭشە, ءبىزدىڭ سانامىزدا سوناۋ كەڭەستىك كەزىنەن قالعان كەيبىر ساقتانۋدىڭ سارقىنشاعى ءالى بار. سەبەبى, باتىس ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا, تمد مەملەكەتتەرىنىڭ سوتتارى اقتاۋ شەشىمىن شىعارۋعا ساراڭ. ەۋروپا ەلدەرىندە اقتاۋ ۇكىمدەرى 40-50 پايىزدى قۇراسا, تمد ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە بۇل كورسەتكىش 2-3 پايىزدان اسپايدى, قازاقستاندا 8-9 پايىز اقتاۋ ۇكىمدەرى شىعارىلادى. تەك كورشىلەس رەسەيدە عانا بۇل كورسەتكىش 20 پايىزعا جەتەدى.
– وسىنىڭ دا سالدارى ما, كەيدە, بىرقاتار باق-تا سۋديا شەشىمدى دۇرىس شىعارمادى, ءىس بۇرمالاندى, ادىلەتسىزدىك بولدى دەپ جاتادى. مۇنى وقىعان جۇرت ەكى ويدا قالادى. بۇعان نە دەيسىز؟
– راسىندا, وكىنىشكە وراي, مۇنداي جاعداي ءجيى قايتالانىپ جاتادى. ماسەلەن, كەيبىر باق وكىلدەرى سوت وتىرىسى وتىسىمەن, سول ءىستى قاراپ جاتقان سۋديا بىزگە بىردەن سۇحبات بەرمەدى دەپ جازعىرادى. ويتكەنى, ولار سۋديا شەشىم قابىلدادى ما, ەندەشە, سول تۋرالى ءوزى جەدەل تۇسىنىك بەرۋگە ءتيىس دەيدى. ءتىپتى, سۋديا نەلىكتەن سونداي شەشىم قابىلداعانىن ايتىپ بەرۋگە ءتيىس دەپ زاڭسىز تالاپ قويادى. ال ەندى وسى جۋرناليستەردىڭ تالابى دۇرىس دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ مۇنداي تالاپ ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىمىزعا قايشى كەلەدى. بۇل كادىمگى ەسەپ بەرۋ دەگەن ءسوز. ال سۋديا, زاڭدارىمىزدا جازىلعانداي, ناقتى قانداي شەشىمدى قالاي قابىلداعانى جونىندە ەشكىمنىڭ الدىندا ەشقاشان ەسەپ بەرمەيدى. ول – تاۋەلسىز.
ماسەلەن, وتكەندە كتك تەلەارناسىنان ز. دەگەن ازاماتشانى بىرەۋلەر توناپ, ودان كەيىن زورلاپ كەتكەن دەپ حابار بەردى. بۇل وقيعانى زەردەلەپ, بايىبىنا بارىپ قاراساق ز. اشىناسىمەن بىرگە كۇنى بويى ىشكەن, سودان كوشەدە جاتىپ قالعان. سول كەزدە ولاردىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقان بالالار جەردە جاتقان ءبىر ۇيالى تەلەفوندى قىزىق كورىپ الىپ كەتەدى. ودان ارعىسى بەلگىلى, الگى بالالار ءبىر ايدان سوڭ ز.-نى توناعان جانە زورلاعان دەگەن كۇدىكپەن ۇستالادى. ز. تەلەفونىن جوعالتقان سوڭ ءبىر اپتاعا دەيىن پوليتسياعا ەش ارىز تۇسىرمەگەن. تەكسەرۋ كەزىندە بالالاردى ايىپتايتىنداي ناقتى ايعاق-دالەلدەر تابىلماعان. بالالار, كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا ءبىر ماس ايەل جاتىر ەكەن, قاسىندا ۇيالى تەلەفون جاتىر, سونى قىزىعىپ الدىق تا ءارى كەتتىك دەيدى. سول ءۇشىن ولار سوتتالدى, ال توناۋ, زورلىق دەگەن دالەلدەنگەن جوق. ال ەندى تەلەارناعا وسىلاي نەگە شىندىقتى اشىپ كورسەتپەيسىڭدەر دەسەك, ولار, سۋديا شەشىمدى قالاي شىعارعاندىعىن ايتپادى دەيدى. بىراق جۋرناليستەر سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن ەشقانداي اقپارات سۇراماعان. سوت دۇرىس شەشىم شىعارمادى دەپ ايقاي سالىپ جۇرگەن جابىرلەنۋشىلەردەن سۇحبات العان دا, سول بويىنشا ەفيردەن شىندىققا ساي كەلمەيتىن دۇنيەنى حابارلاي سالعان. ال بۇل جەردە ەگەر سۋديالار زاڭداعى كورسەتىلگەن باپتاردى قولدانباسا, وندا قانداي سوت تورەلىگى تۋرالى ايتۋعا بولادى؟
سول سياقتى شىمكەنت قالاسىندا قىز بالانى پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ كولىكپەن قاعىپ كەتكەنىن, بىراق, ول جۇرگىزۋشىگە راقىمشىلىق جاسالعانىن كەيبىر تەلەارنالار قايتا-قايتا كورسەتىپ, سوتقا كۇيە جاعۋعا تىرىستى. اۋ, بۇل جەردە سۋديانىڭ قانداي كىناسى بار؟ ادام قاققان جۇرگىزۋشىگە راقىمشىلىق جاسالماس ءۇشىن ەڭ اۋەلى زاڭدى وزگەرتۋ كەرەك. ەگەر سۋديا زاڭدى باسشىلىققا الماسا, زاڭدا كورسەتىلگەن باپتاردى سوت ىسىنە ساي قولدانباسا, وندا قانداي ءتارتىپ بولماق؟ سۋديا قولدانىستاعى زاڭدى قولدانۋعا مىندەتتى. ەگەر زاڭ بويىنشا راقىمشىلىققا جاتۋعا ءتيىس ادامدى سوتتاپ جىبەرسە, سۋديانىڭ ءوزى جاۋاپقا تارتىلادى.
– سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن, قاتە ۇكىم, شەشىم شىعارعان سۋديالارعا قانداي شارا قولدانىلادى؟
– ماسەلە سۋديا قاتەلىگىنىڭ سيپاتىنا بايلانىستى. ەگەر قاتە شەشىم شىعارعان سۋديانى بىردەن جازالاپ, شاش ال دەسە, باس الاتىن بولساق, وندا بولاشاعىمىزدىڭ قايىرى بولمايدى. سۋديانى جازالاماس بۇرىن ول ناقتى ءبىر ءىستى قاراعان كەزدە زاڭدى كورىنەۋ بۇزدى ما, الدە دۇرىس ىستەدى مە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك. ويتكەنى, اۋداندىق, وبلىستىق جانە جوعارعى سوتتا وتىرعان سۋديالار ناقتى ءبىر ءىس بويىنشا ءارتۇرلى پىكىردە بولۋى مۇمكىن. ەگەر اۋداندىق سۋديا قىلمىستىق نەمەسە ازاماتتىق زاڭناماعا ساي زاڭ نورمالارىن قولدانسا, الايدا, ونىڭ شەشىمىمەن جوعارى تۇرعان سوت سۋديالارى كەلىسپەي, باسقا شەشىم قابىلداسا, اۋداندىق سوت سۋدياسى قاتەلىك جىبەردى دەپ ايىپتاۋ دۇرىس ەمەس. ال سۋديانىڭ سالعىرتتىعىنا, نە ونىڭ تومەنگى بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى نەمەسە قولدانىستاعى زاڭدى بىلمەۋىنە بايلانىستى ورەسكەل كەمشىلىك جىبەرىلسە, مۇنداي سۋديانىڭ جۇمىسىنا ساراپتاما جاسالىپ, اتقارعان جۇمىسى تالقىعا سالىنۋى قاجەت. ەگەر سۋديا جۇيەلى تۇردە قاتە جىبەرىپ, ءوز قىزمەتىن جاقسارتۋعا تالپىنبايتىن بولسا, مۇنداي ادام سۋديالار قاۋىمداستىعىنان الاستاتىلادى.
– دەگەنمەن, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ءمالىمەتكە سۇيەنەر بولساق, سوت شەشىمدەرىنىڭ كوبى كۇشىنە ەنىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل سۋديالاردىڭ شىعارعان شەشىمدەرىنە شاعىمدانىپ جاتقاندار جوق نەمەسە وتە از دەگەن ءسوز بە؟ جانە وسىعان قاراپ سوت جۇيەسىنە باعا بەرىلە مە؟
– وتكەن جىلعى ون ءبىر ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بۇگىنگى كۇندە قىلمىستىق ءىس بويىنشا ءاربىر قابىلدانعان ءجۇز ۇكىمنىڭ الپىس بەسى قايتا شاعىمدانۋسىز كۇشىنە ەنىپ جاتىر. ياعني ءجۇز ۇكىمنىڭ الپىس بەس پايىزىنا جابىرلەنۋشى دە, پروكۋرور دا, قورعاۋشى دا, قارسى تاراپ جاق تا قارسىلىق تانىتپاي, كەلىسىپ وتىر. قالعان وتىز بەس ادامنىڭ ىشىندە يا جابىرلەنۋشىدەن, يا سوتتالۋشىدان, كەيدە پروكۋروردان نارازىلىق تۇسەدى. ال ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كۇشىنە ەنگەن 88 پايىز ءىس بويىنشا ەشكىم نارازىلىق كەلتىرمەيدى. سوندا ءار 100 ازاماتتىق ءىس بويىنشا قارالعان سوت ىسىنە 88 ادام شاعىمدانبايدى, ياعني شەشىم ناتيجەسىمەن كەلىسەدى دەگەن ءسوز. بۇل بىلە-بىلسەڭىز, ءۇلكەن جەتىستىك. دەمەك, بۇل شەشىمدەردىڭ ءبارى بىردەن ورىندالۋعا جىبەرىلەدى. ال اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا قارالعان ءجۇز ءىستىڭ 98,8 پايىزىنا ەشكىم قايتا ارىزدانبايدى. ءبىر پايىزداي شاعىمدانعان ارىزدار قايتا مۇقيات تەكسەرىلەدى.
مىنە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قازىرگى سوت ءجۇيەسىنە ناقتى باعا بەرگەندە وسى كورسەتكىشتەردى ەسكەرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ەگەر سوت ىسىندە وسىنداي ناقتى كورسەتكىشتەر بولىپ تۇرعاندا ونى اتتاپ ءوتىپ, جوق ول دۇرىس ەمەس, بىزدە ءبارى وتىرىك, كوزبوياۋشىلىق, ادىلدىك جوق دەپ ەش دالەلسىز بولجاممەن جالعان ايتۋ ادالدىققا جاتپايدى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەر سوت جۇيەسىنىڭ ناقتى بەينەسىن كورسەتەدى. بۇل سوت رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى, سوت تورەلىگى مەن ادىلدىگىن قالىپتاستىرۋداعى وراسان زور اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ كورسەتكىشى. كورمەس تۇيەنى دە كورمەس دەگەندەي, قالايشا مۇنى اتتاپ وتۋگە بولادى؟ جوعارىدا اتالعان سوت جۇيەسىندەگى ءۇش دارەجەدە: قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك پروتسەستەر بويىنشا قارالعان ىستەر ناتيجەسىنە, ياعني 65, 88 جانە 98,8 پايىز ىستەرگە قايتا شاعىم تۇسپەسە, قالايشا ونى بۇرمالاپ, زاڭسىز دەي الامىز؟! ال كۇشى جويىلعان ۇكىمدەردىڭ سانى ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى.
– دەمەك, بىزدە زاڭسىز سوت شەشىمدەرىنىڭ سانى وتە از دەيسىز عوي. بىراق, بۇل تۋرالى شەتەلدىك ساراپشىلار نە دەيدى؟
– بىزدە بۇۇ باعدارلاماسى بويىنشا 640-تان استام تاۋەلسىز ساراپشىلار ەل ارالاپ «قازاقستاندىقتار سوت بيلىگىنە قانشالىقتى سەنىم ارتادى؟» دەگەن ەڭ باستى سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى. ولار سوت پروتسەسىنە قاتىسۋ ارقىلى سۋديالاردىڭ بەيتاراپتىعىن انىقتادى. سۋديالار ءادىل مە, سىپايى ما, ولارعا سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە جانە ت.ب. كوپتەگەن ماسەلەلەر ورتاعا سالىندى. ول تاۋەلسىز ساراپشىلار قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوتقا سەنىم ارتاتىندىعىن بيلىكتىڭ دە, سوتتىڭ دا ارالاسۋىنسىز وزدەرى-اق ايعاقتاپ بەردى.
ماسەلەن, سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, رەسەيدىڭ ءبىر عانا ماسكەۋ قالاسى سوتتارىندا ازاماتتىق ىستەردىڭ 13 پايىزى زاڭدا كوزدەلگەن مەرزىمنەن ءوتىپ قارالادى ەكەن. ال بىزدە رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى. كوردىڭىز بە, قانشالىقتى ايىرماشىلىق بار. بىزدە ەل بويىنشا زاڭدى مەرزىمدە كۇشى جويىلىپ قارالعان ىستەردىڭ سانى ءبىر پايىزعا دا جەتپەي تۇرعاندا, ءبىر ماسكەۋدە 13 پايىز دەگەن وتە كوپ.
– جالپى, سۋديالاردىڭ سانى قانشا؟ ءبىر ايدا ءبىر سۋديا شامامەن قانشا ءىس قاراي الادى؟
– بۇگىندە سۋديالاردىڭ سانى 387 ادامعا قىسقاردى. قازىر ءبىر ايدا ءار سۋدياعا 54 ىستەن كەلەدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي اۋىرتپاشىلىق سۋديالاردا بولعان ەمەس. ال مۇنى ايتاسىز, الماتى, استانا جانە قاراعاندى سەكىلدى قالالارداعى سۋديالارعا تۇسەر اۋىرتپالىق تىپتەن كوپ, ولارعا ءبىر ايدا 150-گە دەيىن جەتەدى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە مۇنشالىقتى توم-توم ءىستى بۇگە-شىگەسىن اقتارىپ قاراپ شىعۋ دەگەن مۇمكىن بە؟ ءبىر ءىس بويىنشا قانشاما ادام سوتقا شاقىرتىلۋى ءتيىس: تالاپكەر, جاۋاپكەر, كۋاگەر, ساراپشى ت.ب. ال 150 ءىس بويىنشا سونشاما ادامدى شاقىرتىپ, ولاردان جاۋاپ الۋ, اقىر سوڭىندا ءىستىڭ ءبارىن بىردەي قاراپ شىعۋ ساپاعا اسەر ەتپەيدى دەپ ويلايسىز با؟ ەگەر بۇل ىستەردى ۋاقىتىندا قاراپ ۇلگەرمەسە, ياعني ىستەردىڭ زاڭدا كورسەتىلگەن مەرزىمى بۇزىلىپ قارالسا سۋديا وپىق جەيدى. ول ءتىپتى جۇمىستان دا قۋىلۋى مۇمكىن.
ءبىز, ارينە, سوت جۇيەسىندەگى بار كەمشىلىكتەردى ايتپاي وتىرا المايمىز. ءاربىر قاتەلىكتى دەر ۋاقىتىندا كورسەتىپ وتىرماساق, ەرتەڭ كەش بولادى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىلعان 150 ءىستى ۋاقىتىلى قاراۋ, وعان بايلانىستى دۇرىس شەشىم شىعارۋ وڭاي نارسە ەمەس. وسى ءىرى قالالارداعى سۋديالاردا بوس ۋاقىت دەگەن اتىمەن جوق. ولار جۇمىس كۇندەرى ءۇزىلىسسىز, ۇلگەرمەسە سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دە تاڭعى ساعات سەگىزدەن, كەشكى سەگىزگە, ونعا دەيىن تاپجىلماي وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. سۋديالاردىڭ وتباسى جوق پا ەكەن, ولار دا جۇرت قاتارلى دەم العىسى كەلمەيدى دەيسىز بە؟ بىراق ولارعا قالايدا, ەڭ الدىمەن, جۇمىستاعى تاپسىرىلعان مىندەتتى ورىنداۋ قاجەت.
ەۋروپا ەلدەرىندە ءار ءجۇز مىڭ ادامعا 30-40 سۋديادان كەلەدى. ءتىپتى, مىنا ىرگەلەس جاتقان الىپ ەل قىتايدا ءار 100 مىڭ ادامعا 14 سۋديادان كەلەدى ەكەن. ال قازاقستاندا ءار 100 مىڭ ادامعا 13 سۋديادان عانا كەلەدى. سوندا الەم بويىنشا ەڭ تومەنگى سان بىزدە. بۇدان ءارى سۋديانىڭ سانىن ازايتۋ تۇگىل, وسى ءار سۋدياعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى الىپ جۇرۋگە مۇمكىن ەمەس جاعدايدا تۇرمىز. وتكەن 9 ايدىڭ ىشىندە 97 ادام قىزمەتتەن بوسادى. سونىڭ ىشىندە جيىرما شاقتى سۋديا قىزمەتىن اتقارا المادى دەگەن ۇيعارىممەن جۇمىستان بوساتىلدى. بۇعان قوسا تاعى وسىنشا سۋديا مىندەتىن اتقارا المايتىن بولعاندىقتان ءوز ەرىكتەرىمەن قىزمەتتەن كەتتى. بۇل بىزدەگى سوت جۇيەسىن ويى تاياز, پيعىلى تەرىس, قولى لاس ادامداردان تازارتۋ ماقساتىنداعى قاتاڭ شارالاردىڭ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى. وسى قىزمەتتەن قۋىلعان سۋديالاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, بوساتپاعاندا, قازىرگى جاعدايدى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. دەمەك, ءبىز سوت جۇيەسىندە كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الماسىن دەگەن ماقساتپەن الدىن الا حالىققا قولايلى قادامدار جاساپ جاتىرمىز.
– ءيا, ەلىمىزدىڭ سۋديالارى زاڭعا ءسۇيەنىپ, شەشىم شىعاراتىنى اقيقات. الايدا, كەيدە جازىلعان زاڭنىڭ دا «ءتىسى» باتا بەرمەيتىن جاعدايلاردا سۋديا مۇنى ءوز تارازىسىنا تارتىپ, شەشىم شىعارا الا ما؟
– امەريكانىڭ سوت جۇيەسىندە پرەتسەدەنتتى قۇقىققا سايكەس جاڭادان ءبىر ءىستى تالقىلاعاندا ونى بۇرىن قانداي زاڭمەن قارالعاندىعىنا بايلانىستىرىپ, ياعني سول زاڭعا ۇقساستىرىپ جۇرگىزىپ قانا قويماي, الدىڭعىعا ساي شەشىم دە شىعارادى. ال بىزدە كودەكس. ويتكەنى, بىزدە بۇرىن مۇنداي ءىس قالاي, قانداي زاڭعا cايكەس قارالىپ, شەشىلىپ ەدى دەپ ەمەس, جاڭا ءىس بويىنشا ارقاشان زاڭعا عانا سۇيەنىپ, ياعني كودەكستە نە جازىلسا سوعان سايكەس شەشىم شىعارامىز. سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن. اقش تا ءبىر قىلمىس جاساعان ادام زاڭ تارتىبىمەن جازاعا تارتىلىپ, ۇلكەن كولەمدەگى ايىپپۇل تولەۋى كەرەك ەكەن. بىراق ول ايلىعىن ايلىققا ارەڭ جەتكىزىپ جۇرگەن قاتارداعى قاراپايىم ادام ەمەس, ميللياردەر بولىپ شىعادى. وعان سوت قىلمىسى ءۇشىن قانشا ايىپپۇل سالسا دا, اقشا تۇك ەمەس. ال ولاردىڭ زاڭدارى بويىنشا, ياعني پرەتسەدەنتتى قۇقىققا بايلانىستى بۇرىن قارالعان ىسكە ساي بۇل قىلمىسكەرگە دە تەك ايىپپۇل عانا سالىنۋى كەرەك ەكەن. سۋديا سوندا نە ىستەگەن؟ قانداي جازا بولماسىن ول ءوزىنىڭ تاربيەلىك ءمانىن اتقارۋى كەرەك, ال مىنا سوتتالۋشى وتە باي ادام, سوندىقتان وعان قانشا ايىپپۇل سالساق تا تۇك ەمەس, ياعني جازا بولىپ ەسەپتەلمەيدى, شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيتىنىن سۋديا تۇسىنەدى. سوندىقتان مەن وعان ايىپپۇل تاعايىندامايمىن, كەرىسىنشە, پرەتسەدەنتتى قۇقىقتان اۋىتقىپ ونى 6 ايعا قاماۋعا ۇكىم شىعارامىن, دەيدى.
دەمەك, ولاردىڭ زاڭدى قولدانۋ ءتاسىلى وزگەشە, سۋديا ىستەگى وقيعا بارىسىنا ساي زاڭنان اۋىتقىپ ءوز پايىمى بويىنشا شەشىم شىعارا الادى. ەندەشە, ءبىز دە ەگەر زاڭىمىز مۇمكىندىك بەرەتىن بولسا, انا جاس بالانى قاعىپ كەتكەن پوليتسەيدى زاڭنان اۋىتقىپ, بىرنەشە جىلعا سوتتاپ جىبەرەر ەدىك. امال, نە ولاي ىستەۋگە قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك كودەكس جىبەرمەيدى, ءبىز تەك جازىلعان زاڭعا سايكەس ۇكىم شىعارۋعا مىندەتتىمىز. ماسەلەن, ءبىر ادام ەكىنشى بىرەۋگە قارىز بەردى دەلىك. بىراق نە قولحات, نە اقشا بەرگەنى رەسمي تۇردە كۋالاندىرىلمايدى. سودان قارىزىن قايتارتۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنەدى. ەكىنشى ادام العان جوقپىن, نە بەرىپ قويدىم دەيدى. زاڭ بويىنشا تالاپ ارىز بەرگەن ادام ءوزىنىڭ ايتقانىن دالەلدەۋ كەرەك. ول دالەلدەي المايدى, ويتكەنى, كۋا دا, دالەل دە جوق. ال شىندىعىندا, ءبىرىنشى ادامنىڭ قارىز بەرگەنى راس دەلىك, بىراق سوت ءبىرىنشى ادامنىڭ قارىزىن قاناعاتتاندىرمايدى, ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, دالەل جوق. سونان ءبىرىنشى ادام مىندەتتى تۇردە سوت بىلىكسىز ەكەن, مەن ودان ادىلدىك ىزدەپ كەلسەم وزىمە دالەلدە دەيدى, ادىلدىك جوق ەكەن, دەپ شۋ شىعارادى. مىنە, وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى تالاي ادام سوتقا ريزا بولماي, زاڭدى شەشىمدى قاناعات تۇتپاي, نارازىلىق تانىتادى. ونىڭ ءبارىن مەن جاقسى بىلەمىن, الايدا, زاڭنان اتاپ وتۋگە ەشۋاقىتتا بولمايدى.
– جالپى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وسى قۇقىق تاقىرىبىنىڭ جازىلۋ بارىسى قالاي؟ كەيبىر سوت وتىرىستارىنىڭ جابىق ءوتۋى اقيقاتتىڭ اشىلۋىنا سالقىنىن تيگىزبەي مە؟
– سوت پروتسەسىنىڭ قالاي, قانداي جاعدايدا ءوتۋى ماڭىزدى ەمەس, ەڭ ماڭىزدىسى ءىس بويىنشا ناعىز شىندىقتىڭ اشىلۋى. مىنە, سوتتىڭ مىندەتى وسى. كەيبىر مەكەمەلەر, ۇيىمدار, باق وكىلدەرى ءبىزدى سوت وتىرىسىنا قاتىستىرمادى دەيدى, بىلە-بىلسەك, سوتتاعى قوس تاراپتىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن ەڭ باستىسى ولاردىڭ سوت وتىرىسىنا قاتىسۋى, قاتىسپاۋى ەمەس, ماسەلە اقيقاتتىڭ اشىلىپ, زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىندا جاتىر. كەيبىر جاۋاپكەرلەر, كۋالەر, جابىرلەنۋشىلەردىڭ وزدەرى تەلەكامەرا الدىندا اشىلىپ سويلەي المايدى, ايتارىن بۇگىپ قالادى. سوندىقتان سوت پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى دە «كۇرەكتىڭ باسىن باسساڭىز سابى ماڭدايعا تيەدى» دەگەندەي, ويلانارلىق ماسەلە. ال ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە قۇقىق ارالاسپايتىن سالا جوق. زاڭسىز بىردە-ءبىر ءىس بىتپەيدى. ۇيدە دە, تۇزدە دە كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقى زاڭدى قورعالۋى ءتيىس. ەندەشە, قۇقىق تاقىرىبىن جازاتىن جۋرناليستەردىڭ سوت ىسىنەن, زاڭنان, جالپى, قۇقىقتانۋدان حابارى بولعانى ءجون. بىلتىر قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسكەندە بولاشاقتا قۇقىق تاقىرىبىنا قالام تارتاتىن جۋرناليستەردى قازىردەن باستاپ تاربيەلەۋ كەرەكتىگىن ايتتىم. سول قۇقىق تاقىرىبىنا قالام تارتۋدى كوزدەيتىن ستۋدەنتتەردەن توپ قۇرىپ, ولارعا قازىردەن باستاپ ەڭ اۋەلى, قۇقىق دەگەنىمىز نە, ونداي تاقىرىپقا ماقالا جازىلعاندا نە ەسكەرىلۋى جانە ماقالا قالاي جازىلۋ قاجەتتىگى تۋرالى پراكتيكالىق ءدارىس وقىلۋى قاجەت. ونى تەك قۇقىق تاقىرىبىن بىلەتىن, سوعان ساي ماقالالار جازىپ جۇرگەن جۋرناليستەر جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسسا دۇرىس بولار ەدى. قازىر ءار وبلىستىق سوتتاردا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ سۇراقتارىنا تولىققاندى تۇسىنىك بەرەتىن ءبىر سۋديادان بەكىتىلدى.
– سوتقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن اتتەستاتتاۋ بويىنشا قانشا ارىز ءتۇستى؟ ولاردىڭ قارالعاندارى, ادامداردىڭ قىزمەتىنە قايتا ورنالاسقاندارى قانشا؟
– وسى كەزگە دەيىن استانا قالالىق سوتىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ قورىتىندىسىنا بايلانىستى قىرىقتان اسا تالاپ ارىز ءتۇستى. ولار قارالىپ, شەشىم شىعارىلدى. 16 تالاپ ارىز قاناعاتتاندىرىلمادى, ال 7 تالاپ ارىز قاناعاتتاندىرىلدى, 6 تالاپ ارىز كەمشىلىگىنە بايلانىستى قايتارىلدى, 4-ءى قاراۋسىز قالدىرىلدى, 3-ءى وندىرىسكە الىنۋ الدىندا تۇر, 6-ى قارالۋ بارىسىندا. جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمىنە دە بايلانىستى بىرنەشە تالاپ ارىز ءتۇستى. ولار قاناعاتتاندىرىلمادى. اپەللياتسيالىق تارتىپپەن 5 ءىس قارالدى, ونىڭ ءبارى دە وزگەرىسسىز قالدىرىلدى. ءالى 9 ءىس قارالۋ ۇستىندە.
– كەيبىر زاڭسىزدىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن كوميسسيا مۇشەلەرى جوعارعى سوتتى جابىق مەكەمە دەپ تانيتىنى اقپارات كوزدەرىندە اشىق ايتىلادى. بۇعان نە سەبەپ؟
– راسىندا, زاڭسىزدىققا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جۇرگىزەتىن, پارتيالىق باقىلاۋ جاسايتىن كەيبىر كوميسسيا باسشىلارى وزدەرىنە سۋديالار ىسىنە بايلانىستى ارىز تۇسسە, ءبىز سوت جۇيەسىن تەكسەرۋگە ءتيىسپىز دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ءبىزدىڭ زاڭىمىزعا قايشى ارەكەت. بايقاپ قاراساڭىز, ولار سوت قىزمەتىن وزدەرىنە الماقشى. سۋديالاردىڭ قاراعان ىستەرىن الدىرتىپ, تاۋەلسىز زاڭگەرلەر ارقىلى تورەلىك جۇرگىزبەكشى. ەگەر ءبىر پارتيا سونداي قۇقىققا يە بولسا, ەرتەڭگى كۇنى ەكىنشى, ءۇشىنشى پارتيالاردا دا زاڭسىزدىققا قارسى كوميسسيالار قۇرىلىپ سوتتىڭ قىزمەتىنە قول سۇعۋعا, بيلىك ايتۋعا, ءسويتىپ, وزدەرىنشە شەشىم شىعارۋعا ۇلاسادى. مۇنىڭ اقىرى قايدا اپارادى؟ كىمنىڭ سوت, كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەندىگىن ايىرىپ, ءبىلۋ مۇمكىن بولماي قالادى. سۋديالار تۋرالى ارنايى زاڭ بار, وعان قول سۇعۋعا ەشكىمنىڭ قاقى جوق. ونىڭ ۇستىنە سۋديالار پارتيا, ۇيىم, بىرلەستىك مۇشەلىگىندە جوق, وندا كىرۋگە قۇقى دا جوق. ال ءاربىر تاعايىندالاتىن سۋديا, سوت توراعالارىنىڭ اتى-ءجونى سايتىمىزدا, گازەتتە ۇنەمى جاريالانىپ تۇرادى. ەگەر سولاردىڭ بىرەۋى تۋرالى اقپارات بىلەتىن بولسا, كەز كەلگەن ادامعا جازۋعا بولادى. ونداي پىكىر مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. بىراق جاڭاعى اتالعان كوميسسيالار تاراپىنان بىردە-ءبىر رەت ءبىر ۇمىتكەر سۋديا, ياكي سوت توراعالارى تۋرالى پىكىر جازىلمادى. ايتەۋىر تيسە – تەرەككە, تيمەسە – بۇتاققا دەپ ۇنەمى جالپىلاي جالا جابا بەرۋ ەتەك العان.
– جولداۋداعى سوت جۇيەسى الدىنا قويىلعان ناقتى تالاپتاردىڭ ءبىرى – بۇل سوتتاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا داۋلاردى سوتتاردان تىس رەتتەۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋدى جالعاستىرۋ بولدى.
– ءيا داۋلاردى شەشۋ سوتتاردان تىس تارتىپپەن جۇرگىزىلەتىندەي تەتىكتەر قاراستىرۋ كەرەكتىگىن ەلباسى قاداپ ايتتى. بۇل جونىندە جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. وتاندىق سوت جۇيەسى قازىرگى كۇنى مەدياتسيا (بىتىمگەرلىك) ينستيتۋتىن تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ, كەلىسىمگە كەلتىرۋ, جابىرلەنۋشىنىڭ كەشىرىم جاساۋى ينستيتۋتتارىن زاڭ شەڭبەرىندە بارىنشا كەڭىنەن قولدانۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
