03 ماۋسىم، 2019

حاميت توقتامىسوۆ قابىرىنە 99 جىلدان سوڭ قۇلپىتاس قويىلدى

1494 رەت كورسەتىلدى

قۇلپىتاس كوكپەكتىلىك ازاماتتاردىڭ باس بولۋىمەن تۇلعا قاپىدا قازا تاپقاننان كەيىن تۇپ-تۋرا 99 جىلدان كەيىن ورناتىلىپ وتىر.

   ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە كوكپەكتى اۋدانىندا الاشوردا اۆتونوميالى ۇكىمەتىنىڭ اسكەري قايراتكەرى، الاش اسكەرىن دايىنداۋ مەن جاساقتاۋعا زور ۇلەس قوسقان، سەمەيدە قازاقتىڭ ءى اتتى اسكەر پولكىن قۇرعان، ءاليحان بوكەيحان، ءالىمحان ەرمەكوۆپەن بىرگە ءسىبىر ۇكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بەلسەنە قاتىسقان حاميت توقتامىسوۆتىڭ (قۇجاتتاردا ح.توحتامىشەۆ دەپ كورسەتىلەدى) قابىرىنە ەسكەرتكىش-بەلگى قويىلىپ، قۇران باعىشتالدى. جۇرتى ءۇشىن ىستەگەن جاقسىلىعى كوپ بولسا دا، بۇگىندە ەسىمى ەل جادىنان وشە باستاعان قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلىنا ارنالعان قۇلپىتاس كوكپەكتىلىك ازاماتتاردىڭ باس بولۋىمەن تۇلعا قاپىدا قازا تاپقاننان كەيىن تۇپ-تۋرا 99 جىلدان كەيىن ورناتىلىپ وتىر. حح عاسىر باسىنداعى الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدە قىزىلداردىڭ قولىنان وققا ۇشقان وعلاننىڭ جاتقان جەرى ات توبەلىندەي جۇرتقا ءمالىم بولسا دا، كوپ ۋاقىت ەش بەلگى سوعىلماي، ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالىپ كەلگەن ەدى. 

بەلگىلى ايتىسكەر اقىن، شەجىرەشى قاليحان التىنباەۆ 2002 جىلى شىققان «كوكپەكتى» اتتى كىتابىندا: «...مامىر ايىنىڭ ءبىر كەشىندە بارلىعىن كوكپەكتىدەن 4 شاقىرىم جەردەگى «قارا كەزەڭ» زيراتىنا باستاپ اپارادى. سول جەردە وزدەرىنە ور قازدىرادى. قوشتاسۋعا بەرىلگەن 10 مينۋت اياقتالىسىمەن جەندەتتەر مىلتىقتارىنىڭ شاپپالارىن قايىرا باستايدى. ءحاميتتىڭ ورىس ايەلى بەس-التى جاسار قىزىمەن وردىڭ سىرتىنا قارعىپ شىعادى. ال ورىس وفيتسەرىنىڭ كەلىنشەگى «مەن نيكولايمەن بىرگە ءومىر ءسۇردىم، بىرگە ولەمىن» دەپ كۇيەۋىنىڭ موينىنان قۇشاقتاپ ايرىلمايدى. اقىرى ايەل دە قوسا اتىلىپ كەتكەن. رەۆوليۋتسيا زاڭى رومانتيكاعا قاراسىن با؟ ءسويتىپ بارلىعى باتار كۇنمەن بىرگە باتتى. ولىكتەردى كومەتىن كۇنى كوكپەكتىدەگى تاتاردىڭ ءبىر توپ بەدەلدى اقساقالدارى شتابتان 6 مۇسىلماننىڭ مۇردەلەرىن سۇراپ الادى. ولاردى وزەن سىرتىنداعى تاتارلار زيراتىنا جەرلەگەن. حاميت توقتامىسوۆتىڭ بەينەسى ۇستىندەگى اسكەري فورمالىق كيىمىمەن ءداۋىت حازىرەتتىڭ اياق جاعىنا كومىلىپتى»، – دەي كەلە 1920 جىلى سەرىكتەرىمەن جانە جۇبايى، بالاسىمەن بىرگە قىتاي اسپاق بولعان حاميت توقتامىسوۆتىڭ قىزىلداردىڭ قۇرىعىنا قالاي ءتۇسىپ، قانداي ازاپ كەشكەنىن، جەر قوينىنا قالاي تاپسىرىلعانىن تاپتىشتەپ جازعان بولاتىن. وسى جەردە «ءداۋىت حازىرەتتىڭ اياق جاعىنا كومىلىپتى» دەگەن قىسقا سويلەمگە نازارلارىڭىزدى اۋدارعىمىز كەلەدى. ويتكەنى، حاميت توقتامىسوۆتىڭ جاتقان جەرى 100 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن وسى تىلدەي دەرەك ارقىلى تابىلىپ وتىر. كەزىندە كوكپەكتى وكرۋگىنىڭ يمامى بولعان ءداۋىت حازىرەت بۇگىندە ۇلان اۋدانىنىڭ ايىرتاۋ اۋىلىندا تۇراتىن سپورت ارداگەرى مۇحامەدوللا (مۇقان) اعزاموۆتىڭ ءتورتىنشى اتاسى ەكەن. بۇل كىسى باباسىنىڭ وسىندا جەرلەنگەنىن 2016 جىلى جوعارىدا اتالعان قاليحان التىنباەۆتىڭ كىتابىنان وقىپ، ءبىلىپ، 2017 جىلى باسىنا ەسكەرتكىش تاقتا قويدىرىپتى. «باباما ەسكەرتكىش بەلگى قويدىرعاننان سوڭ كوكپەكتى اۋدانىنىڭ باسشىلىعىنا الاش قايراتكەرى حاميت توقتامىسوۆتىڭ جاتقان جەرىنە بەلگى قويساق دەگەن ويىمدى ايتقان ەدىم. بۇگىن مىنە وسى يگى ءىستى ىسكە اسىرۋدىڭ ورايى كەلگەن ەكەن. قاپىدا قازا تاپقان حاميت توقتامىسوۆتى كوكپەكتىلىك سۇڭعىلا قاريالار ءداۋىت حازىرەتتىڭ قاسىنا بەكەرگە جەرلەمەگەن. ويتكەنى، بۇل كىسىنىڭ ءوزى دە، اكەسى دە وسى وڭىرگە ەسىمى ءمالىم ادامدار. ءداۋىت حازىرەتتىڭ اكەسى عۇبايدوللا سول كەزدە وبلىستىڭ 11 اۋدانى قاراعان كوكپەكتى وكرۋگىنىڭ يمامى بولعان. ءداۋىت حازىرەت مۇندا 1910 جىلى جەرلەنگەن. سابىرباي مەن جاناق اقىن ايتىسقاندا سابىرباي اقىن:

كەشىكپەي تانا مىرزا مەشىت سالىپ،

كۇشەيىپ، يسلام ءدىنى تارالىپتى.

ءوزى بەك عۇبايدوللا يمان بولىپ،

وقىپتى ساحارادا تاۋارىحتى، – دەپ جىرلاعانداي ءبىزدىڭ بابالارىمىز سول زاماندا وتارشىلدىق ساياسات كۇشەيىپ، قازاق دىننەن، تىلدەن، دىلدەن ايرىلا باستاعاندا حالىقتىڭ باسىن قوسىپ كوكپەكتى اۋماعىنداعى العاشقى مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەردى سالعان. بۇل كىسىلەر وسى اۋماقتاعى جەردىڭ ءبارىن كارتاعا ءتۇسىرىپ، ەگىن ەگىپ، مەكتەپ اشقان. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالارعا توپىراق ءبىر جەردەن بۇيىرۋى بەكەر بولماسا كەرەك»، – دەدى قۇلپىتاستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان سپورت ارداگەرى مۇحامەدوللا اعزاموۆ.

تاعىلىمدى شاراعا سەمەيدەن ارنايى كەلگەن عالىم، ابايتانۋشى اسان وماروۆ تا حاميت توقتامىسوۆقا قويىلعان بەلگى جانىندا تەبىرەنە ءسوز سويلەپ، ونىڭ بىلىكتى اسكەرباسى، ءاليحان بوكەيحاننىڭ وڭ قولى بولعاندىعىن، الاش كوسەمى وسى كىسىنىڭ قاسىندا جۇرگەندە قاھارلى كورىنگەنىن ايتتى. «1918 جىلدىڭ باسىنان الاشورداشىلار ۇكىمەت قۇرۋعا كىرىسەدى. ءاليحان بوكەيحان: «ميليتسياسىز، اسكەرسىز ۇكىمەت بولمايدى. ونداي ۇكىمەتتىڭ قادىرى جوق» دەيدى. سودان ومبىدان حاميت اعامىزدى شاقىرادى. ەكى-ءۇش اي سەمەي ىرگەسىندەگى سور دەگەن جەردە اسكەر دايىنداپ، قالاعا كەلگەندە شاھار حالقى تاڭقالادى. اسكەرلەر ورتالىق الاڭدا ساپ تۇزەيدى. ءاليحان ءسوز سويلەگەننەن كەيىن حاميت توقتامىسوۆ ەكى قولىن سىلتەپ كەپ قالعاندا اسكەرلەر «اللا، اللا» دەپ ۇران سالادى. سەمەيدى ۇلكەن رۋح كەرنەيدى. حاميت توقتامىسوۆ از ۋاقىتتا پولكتى قالاي دايىندادى؟ الاشوردا ۋاقىتشا ۇكىمەتپەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن. كولچاك بۇل كىسىنى شتابس-كاپيتان اتاعىمەن شاقىرىپ الىپ، پودپولكوۆنيك اتاعىن بەرگەن. بۇل كىسى سول زاماندا باۋىرجان مومىش ۇلى دەڭگەيىندە بولعان. مۇنى وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇرىس ايتا الماي كەلدىك. ەسكەرىلگەن جوق. وسىنى ەسكەرىپ، بەلگى قويىپ جاتقان كوكپەكتىلىك ازاماتتارعا، اۋدان باسشىسىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت. ۇرپاقتارى ەسكە الىپ جاتىر. تۇلعاعا توپىراق تۋعان جەردەن بۇيىرعان ەكەن. قىتايعا ءوتىپ كەتسە، نە بولار ەدى؟! مۇلدە ەسكەرۋسىز قالار ەدى» دەگەن ابايتانۋشى حاميت توقتامىسوۆ اۋدان، وبلىس قانا ەمەس، ەل كولەمىندە، مەملەكەت دەڭگەيىندە ۇلىقتالۋعا ءتيىس تۇلعا ەكەندىگىن جەتكىزدى.

ال كوكپەكتىنىڭ تۋماسى، اقىن، دراماتۋرگ ايبەك ساپىشەۆ:

        قولباسىنىڭ سورى كوپ، جولداسى كەم

جاۋعا اتىلار جالاڭاش قورعاسىن ەم.

بەت قاراتپاس بەتپە بەت شايقاس ارمان،

كەتىپ بارام شەشىلمەي قولدا كىسەن.


ۇيمەلەتىپ كوزىمە كوك شىبىندى

كەۋدەمە بورات وقتان وشتىگىڭدى.

ەس كىرگەندە ەسىل ەر ءبىر تابارسىڭ

كومىلگەن كوكپەكتىدە كوكسىلىڭدى، – دەپ ەسىل ەردى ەسكە الىپ، ەكپىندەتە جىر وقىدى.

كوكپەكتى اۋدانىنداعى شارالار لەگى بۇدان ءارى عىلىمي كونفەرەنتسيامەن جالعاستى. كونفەرەنتسيانى اۋدان اكىمى اسحات سمايلوۆ اشىپ، قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەننەن كەيىن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، الاشتانۋشى، جاس تاريحشى ەركىن راحمەتۋللين «الاش وردانىڭ اسكەري قايراتكەرى حاميت توقتامىسوۆ» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. تاريحشى بايانداماسىندا الاش اسكەرىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا كەڭىنەن توقتالىپ: «اسكەر قۇرۋ ىسىندە الاشوردا ۇكىمەتى انتيبولشەۆيكتىك ساياسي كۇشتەرگە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. اسكەر ىسىنە ۇيرەتەتىن وفيتسەرلەر مەن نۇسقاۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك رەسەيلىك كۇشتەردەن كەلدى. سونداي اسكەري وفيتسەرلەردىڭ ءبىرى شتابس-كاپيتان حاميت توقتامىسوۆ بولاتىن. ح.توقتامىسوۆتىڭ سەمەي جەرىنە كەلۋى 1918 جىلدىڭ باسى بولسا كەرەك. حاميت توقتامىسوۆ سەمەيدەن بولەك وسكەمەن قالاسىندا دا اسكەري مەكتەپتەردىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. اتامان اننەنكوۆتىڭ اسكەري ءىس-قيمىلدارى كەزىندە ح.توقتامىسوۆ ءى قازاق اتتى پارتيزان پولكىن جاساقتادى. الاشوردا تاراپىنان ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىمەن اراداعى اسكەري بايلانىستاردى جۇرگىزدى. ماسەلەن، مۇراعات قۇجاتتارىندا اسكەر قۇرۋ ىسىنە قاتىستى بىرلەسكەن قۇجاتتاردا اسكەري ءبولىم مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ح.توقتامىسوۆتىڭ قولى ءجيى ۇشىراسادى. جالپى، الاش اسكەرىن جاساقتاۋدا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى اتسالىستى. الايدا، ولاردىڭ اراسىندا كاسىبي اسكەري شەنى بار، سوعىسقا قاتىناسقان وفيتسەرلەر ساناۋلى عانا ەدى. ولار: حاميت توقتامىسوۆ، مولدانياز بەكىموۆ، عالي سامراتبەكوۆ، سابىر سارىعوجيندار ەدى. سوندىقتان الاش قوزعالىسىنىڭ اسكەري تاريحىندا ولاردىڭ قالدىرعان ءىزى بولاشاقتا ايشىقتالا تۇسپەك» دەي كەلە قازىر عالامتورداعى، باسقا دا اشىق دەرەك كوزدەرىندە حاميت توقتامىسوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەن، قازا تاپقان جىلى دۇرىس كورسەتىلمەي جۇرگەنىن، وسى ماسەلەگە نۇكتە قوياتىن كەز جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا سونىمەن قاتار سەمەيلىك عالىم، ابايتانۋشى اسان وماروۆتىڭ «كەڭەستىك داۋىردەگى اشارشىلىق جانە ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارى حالىق جادىندا»، وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇحامەدوللا اعزاموۆتىڭ «كوكپەكتى اۋدانىنداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ باستاۋىنداعى تۇلعالار» تاقىرىپتارىنداعى باياندامالارى تىڭدالدى. 

شارا سوڭىندا جۇرتشىلىق سەمەيدەگى «داريعاي-اي» تەاترىنىڭ اكتەرلەرى ساحنالاعان (اۆتورى – دراماتۋرگ، اقىن ايبەك ساپىشەۆ) حاميت توقتامىسوۆ جانە الاش ارىستارى ءومىرىن بەينەلەيتىن درامالىق كورىنىستى تاماشالادى. بىرنەشە بولىمنەن تۇراتىن كورىنىس اياقتالعان سوڭ ساحناعا شىققان ا.ساپىشەۆ الداعى ۋاقىتتا شاعىن قويىلىمدى پەساعا اينالدىرۋ جوسپارىندا بار ەكەنىن جەتكىزدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، حاميت توقتامىسوۆ ادەبي-كوركەم شىعارماعا ەڭ العاش قازا تاپقاننان كەيىن 15 جىلدان سوڭ ارقاۋ بولىپتى. مۇحتيزار تولەك ۇلى تيتاقوۆ دەگەن ازامات 1935 جىلى الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى «مۇرات ءۇشىن مايدان» دەپ اتالاتىن پەسا جازعانىن الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى «الاش پەساسى – مۇرات ءۇشىن مايدان» اتتى ماقالاسىندا جان-جاقتى تالداعان-دى. ەندەشە، كەڭەستىك كەر زاماننىڭ وزىندە پەسا كەيىپكەرىنە اينالعان حاميت توقتامىسوۆ بۇگىنگى ءوز تىزگىنىمىز وزىمىزگە تيگەن كەزەڭدە جەكە قويىلىمعا، ءتىپتى ارنايى كينو تۇسىرۋگە سۇرانىپ تۇر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.


 شىعىس قازاقستان وبلىسى،

كوكپەكتى اۋدانى

         

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار