*بىردە...
باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ ۇناتىپ جەيتىن قاتتاما سامسا ءپىسىرىپ, ەكەۋىمىز شاي ءىشىپ وتىر ەدىك, ول ماعان بارلاي قارادى دا:
– ماماسى, ماعان جاقسى يدەيا كەلىپ وتىر. سەنىڭ پەنسياڭ بار-جوعى 29 مىڭ. وسى اقشانى بىرنەشە كۇندە عانا تاباتىن ءادىس بار, – دەدى.
مەنىمەن بايلانىستى تاعى بىردەڭەنى ايتقىسى كەپ وتىرعانىن ءىشىم سەزدى, بىراق ونىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەندىكتەن:
– ونداي ءادىسىڭ بولسا, نەعىپ وسى كەزگە دەيىن ايتپاي ءجۇرسىڭ؟ – دەپ ءسوزدى ساباقتادىم.
– سەنىڭ مىنا ءدامدى سامسالارىڭدى جەپ وتىرىپ «ءبىزدىڭ زاكەڭ سامسانىڭ جەتى-سەگىز ءتۇرىن قاتىرىپ پىسىرەدى, نەگە سونى پايدالانباسقا» دەگەن ۇتىمدى وي كەلدى.
– ونى قالاي پايدالانادى ەكەنمىن؟
– سەن «زەينەپ اپايدىڭ سامساحاناسى» دەپ سامسا ساتاتىن ورىن اش. زەينەپ اپايدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ جۇرگەندەر: «ەندى زەينەپ اپايدىڭ سامساسىنان ءدام تاتايىق», – دەپ قاپتاپ كەلەتىن بولادى.
– سامسا ءپىسىرۋ ماعان قيىن ەمەس, الايدا اياعىنان بۇرىن اۋزىمەن جۇرەتىندەر: «بايعۇس باقىتجان مومىش ۇلى ايەلىن اسىراي الماي, سامسا ساتقىزىپ قويىپتى», – دەپ الدىمەن سەنى وسەكتەپ, ۇياتقا قالاسىڭ عوي.
– ە-ە, جوق! مۇنىڭ ەكىنشى جاعى بار. «اقشانىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, اكەمنىڭ اتىنا كولەڭكە ءتۇسىردى» دەپ سەنى تاستاپ كەتۋىمە ادەمى سىلتاۋ ەمەس پە! – دەدى باكەڭ.
***
قازاقتىڭ تالانتتى اقىن قىزى كۇلاش احمەتوۆا باكەڭنىڭ ماعان باعىشتاعان كەزەكتى ءبىر «تۇزدى» ازىلىنەن كەيىن:
– باقىتجان اعا, وسى ءسىز زەينەپ تۋرالى نەشە ءتۇرلى وسپاق, قىڭىر سوزدەردى ايتاسىز. سويتە تۇرىپ ونى ايالاپ الاقانىڭىزعا كوتەرەسىز. ءتۇسىنبەيمىن, – دەدى.
سوندا باكەڭ:
– كۇلاش-اۋ, جاي كوتەرىپ جۇرگەنىم جوق, كوتەرىپ اپارىپ تاستاپ جىبەرەتىن جەر ىزدەپ ءجۇرمىن عوي, – دەپ ءسوزدى تاعى دا ماعان تىرەي سالدى.
***
اتانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي تاراز قالاسىندا ەسكەرتكىش قويىلاتىن بولىپ, ءمۇسىننىڭ جوباسىن ىرىكتەۋ وتىرىسىنا ءبىزدى شاقىردى. سول باسقوسۋدىڭ الدىندا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ باقىتجان ەكەۋمىزدى قابىلداماقشى ەكەن.
اكىمنىڭ كىرەبەرىس قابىلداۋ بولمەسىندە حاتشى قىز الدىمىزدان شىعىپ قارسى الىپ:
– اعا, بىرەر مينۋت كۇتە تۇرىڭىزدار, – دەپ باكەڭدى قولتىقتاپ اپارىپ ۇلكەن كرەسلوعا وتىرعىزا سالدى. ىشىمنەن: «قاپ!» – دەپ, بۇرىنىراق قوزعالماي, كەشىككەنىمە وكىندىم. ويتكەنى سوڭعى وپەراتسيادان كەيىن باكەڭنىڭ وڭ اياعى يلىكپەي قالعان. ورىندىق بولماسا كرەسلو, ديۆان دەگەندەر وعان وتە ىڭعايسىز. وتىرۋىن وتىرعانىمەن تۇراتىن كەزدە وزگەنىڭ كومەگىنسىز قينالىپ قالادى.
كومەكشى جىگىت «كىرىڭىزدەر» دەپ حابار بەرگەندە باحانى سۇيەمەلدەپ تۇرعىزباقشى بولدىم. الايدا الاسا ءارى جۇمساق كرەسلوعا شوگىپ وتىرىپ قالعاندىقتان اياعى يكەمگە كەلمەي, بىردەن كوتەرىلۋى وڭاي بولا قويمادى. العاشىندا بەيقام تۇرعان حاتشى قىز بەن كومەكشى جىگىت جاعدايدى ەندى تۇسىنگەندەي ەكەۋى ماعان جاردەمگە كەلىپ, باحانى ورنىنان تۇرعىزدىق. باكەڭ جاستاردىڭ قولعابىسىنا العىسىن ءبىلدىردى دە:
– ادامدار كرەسلونى نەگە جاقسى كورەدى, ءبىر وتىرعان ادام ودان نەگە ايىرىلعىسى كەلمەيدى دەسەم, مۇنىڭ كىسىنى وزىنە تارتىپ جىبەرمەي تۇراتىن قاسيەتى بولادى ەكەن-اۋ! – دەدى تاڭىرقاعان سىڭايمەن.
زەينەپ احمەتوۆا
الماتى
جاردەماقشا – «سۋبسيديا»
ءبىزدىڭ فەرمەر جاۋتىك مىرزا:
«پالەنباي ەگىسىم بار,
كوكونىس, جەمىسىم بار,
ءتورت ت ۇلىك مالىم بار,
كولەمى اتشاپتىرىم باعىم بار» –
دەپ,
ون گەكتاردى مىڭ گەكتار عىپ,
قۇجاتتارىن جايىپ سالدى.
اگرارشى «باروندار»,
«سۋبسيديامەن» ورتاقتاستى,
سوسىن بىرگە ءىزىن بىلدىرمەي,
جىمىڭ-جىمىڭ جورعاقتاستى.
***
«مايشەلپەك» بار قايدان دا,
«جەمقورلىق» دەگەن «مايداندا».
"بيۋدجەتتە اقشا جوق..."
قىس تۇسكەن سوڭ كۇي كەتتى,
بەس قاتارلى ءبىر ۇيدەن.
كەمپىر-شالدى بيلەتتى,
سۋىق شالىپ بۇيىردەن.
ەلەكتر پەش ءار ۇيىدە,
ءوزىن ءوزى جىلىتقان.
كوكجوتەل بوپ ءسابي دە,
ويىنشىقتى ۇمىتقان.
ىستەمەيدى قازاندىق,
الا جازداي توت باستى.
"بەس اۋرۋىن" جازارلىق,
بۇل اۋىلدا جوق باسشى.
"بيۋدجەتتە اقشا جوق,
ءسال شىداڭدار بيىلشا.
ايتىلار ءسوز باسقا جوق,
كەلەر جىلى بۇيىرسا...»
دەپ, ءبىر باستىق "جاناشىر"
كەتە باردى سىبىرلاپ.
ۇيلەر ءىشى "قاراسۇر",
بارا جاتىر تىنىمدى اپ.
"بيۋدجەتتە اقشا جوق"
دەگەن سىلتاۋ تىس قالدى.
ەكى-ءۇش باستىق قاسقا بوپ,
جەمقورلىقپەن ۇستالدى.
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
مۇنداي دا بولادى...
– مەن سوعىسقا قاتىستىم, ءۇش رەت كولىك, ءبىر رەت ۇشاق اپاتىنان امان قالدىم, ەكى نەكەدە جولىم بولمادى, ءۇش رەت قارجى قيىندىعىنا تاپ كەلىپ جيعان-تەرگەنىمنەن جۇرداي بولعان پەندەمىن. سويتكەن ماعان نەمەرەم: «اتا, تىرلىكتى تۇسىنبەيسىز دە ءسىز ومىردەن ماقۇرىم قالعانسىز!» دەيدى.
***
شايحانادا سمارتفونسىز, نوۋتبۋكسىز ءبىر ادام ءجاي عانا ءشاي ءىشىپ تىپ-تىنىش وتىر... ءتۇر-تۇسىنە قاراپ ەس-قابىلەتىنىڭ ساۋلىعىنا كۇمانداندىم...
***
مەكتەپ وقۋشىسى جارتى قاپشىق اقشا تاۋىپ الىپ پوليتسياعا اكەپ وتكىزەدى.... شەشەسى كوز-جاسىن كولدەتە وتىرىپ: «بالامدى ماقتان تۇتامىن!...» دەپ بىرازعا دەيىن ءوزىن توقتاتا الماي ەڭىرەگەن ەكەن..
***
قىمباتتى اتا-انالار! قاراۋسىز, باقىلاۋسىز كەتكەن بالالارىڭىزدىڭ كوپ وتپەي-اق, اتا-انا بولىپ شىعا كەلەتىنىن ەسكەرەمىز!
***
ايەل ساناتوريدەن كەلگەن بويدى ەلەكتر ەسەپتەگىشتى ەسەپتەر كەپ جىبەرىپ... ەرىنىڭ قانشا كۇن ۇيدە تۇنەمەگەنىن ەسەپتەپ شىعارا قويىپتى.
قاندەننەن توبەتكە دەيىن
بايلىقتىڭ اتاسى كىتاپ ەكەنىن كوكەيىمە ءتۇيىپ وسكەن باسىم, كازىر كىتاپقا دەگەن تالعام ءوسىپ – كەي-كەيلەردە بەدەل-قاسيەت – ۇيىڭدەگى كىتاپ اتاۋلىنىڭ سان-ساپاسىنا قاراي تارازىلاناتىن بولىپ ءجۇر ەمەس پە.
ايەل جارىقتىقتار دا كىتاپ جيناۋدى باسەكەنىڭ ۇلكەنى دەپ بىلگەن بولۋ كەرەك, وعان دەگەن ءىلتيپاتتارى وزگەشە. ءبىر كۇنى ۇيدەگى بوزىم ءبىر قابىرعامىزعا قاقىراپ ورناي قالعان كىتاپ سورەمىزگە سۇزىلە قاراپ تۇرىپ: “ەندى بىزگە جارىم شارشى مەتر قىزىل ءتۇستى, ءبىر شارشى مەتر اسپان كوك بوياۋلى قالىڭ كىتاپتار قاجەت...” دەپ ءبۇيىرىن تايانا سويلەگەنى بار. كوزى اشىق ازامات بولعاندىقتان بۇنىڭ مۇنىسىنا ءسال كەيىپ, ال مىنا ءبىر “يگىلىكتى ىسىنە” ءسۇيسىنىپ, ىشىمنەن “كەرەمەت!...” دەپ كۇبىرلەپ ريزا بولعانىم تاعى بار. ونداعىسى نە دەيسىز عوي... كەرەمەت! كەرەمەت بولعاندا قاراپايىم عانا نارسە. قالتاعا سالىپ جۇرۋگە بولارلىق توبىلعىداي تورى كاندەندى بوزىم اسىراي باستاعاندا جاقتىرماي تاناۋ كوتەرىپ تورسىلداپ ەدىم... سويتسەم, ونداعىم ارتىق كەتكەندىگىم ەكەن. توبىلعى تورى كاندەن اقىلدى بوپ ءوسىپتى. ونىڭ “كەرەمەت ويىنىن” ۇيىمىزگە پىشىر قۇرداس كەپ قونعاندا بايقادىق ەمەس پە. ەرتەڭىندە پىشىر كەتەيىن دەپ كيىم ىلگىشتەگى سىرت كيىمىنە قول سوزا بەرىپ ەدى, قارسى الدىنا قاسقايىپ تۇرىپ العان كاندەنىمىز ءۇرىپ-شاۋىلدەپ بولار ەمەس. پىشەكەڭنىڭ قول ۇشى كيىمىنە جەتە بەردى – كاندەن ازار دا بەزەر شاڭكىلدەپ, ءتىسىن اقسيتا ارس ەتىپ, شاماسىنا قاراماي بالاعىنا جارماسقانى. قاراپ تۇرماي ىلگىشتەگى كيىمىن اپەرە بەرىپ ەدىم, كاندەنىم ونى تاستاي سالا مەنىڭ قولىمداعى قوڭىر توندى جۇلمالاي جونەلگەنى بار. سول مەزەت قوڭىر توننىڭ ءىش قالتاسىنان ءبىر پالە جەرگە توپ ەتە قالعانداي بولدى. قاراپ ەدىم, كاندەنىم توپ ەتە قالعان حەمينگۋەيدىڭ كىتابىنىڭ جيەگىنەن سۇيرەلەپ تۇپكى ۇيگە قاراي زىمىراپ بارادى ەكەن... ونىسىمەن قويماي, قايتا قايىرىلىپ پىشەكەڭە ايبات شەگە شاۋىلدەپ, الدىڭعى اياعىن كوتەرىپ الىستان تەپسىنە شاۋىپ بولماعان سوڭ, پىشەكەڭ دە “ەر جىگىت ەمەس پە, ءتوس قالتاسىنا ء“تۇسىپ كەتكەن” مۇقاعاليدىڭ ء“ومىر-وزەنىن” سۋىرىپ لاقتىرىپ, تۇتىعىپ-تۇنەرىپ قوشتاسپاي شىعىپ كەتتى. تەك ەسىكتى سەرپي جابارىندا: ء“يتىڭنىڭ يتتىگىن ءومىرى ۇمىتپاسپىن...” دەپ قالدى. مەندە كاندەننىڭ “كاكىر-شۇكىرلىگىنە” ءسال-ءپال كەيىپ, ودان ونىڭ بۇل ارەكەتىن ويعا سالىپ سارالاپ كورگەن سوڭ, بۇنىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ كەرەمەت ەكەنىنە كوز جەتىپ, ونى بۇل ىسكە باۋلىعان كەربەز كەلىنشەگىمدى العاش رەت تاپا-تال تۇستە كەۋدەمە قىسىپ, بەتىنەن ءسۇيدىم. وسى كۇننەن باستاپ كاندەنگە دەگەن پيعىلىم تۇبىرىنەن وزگەرىپ, ول مەنىڭ الدىمدا اركەز ەركەلەيتىن حالگە جەتتى...
مۇنان كەيىن, ۇيىمىزگە ەمىن-ەركىن قوناق شاقىرا بەرەتىن بولدىق...
مۇنان كەيىن, كەلىپ-كەتكەن ەل-جۇرتتان ەش قاۋىپ-قاتەرسىز-اق وتىرا بەرەتىن بولدىق...
كاندەننىڭ پىشىردان كەيىنگى ەكى ارەكەتى ويىمنان كەتەر ەمەس...
ء بىرى, سول پىشىردىڭ ماسقارا بولاتىن كۇنىنەن كەيىن ىلە-شالا شاقىرعان قوناقتار بولعان كۇنگى ارەكەتى. توي دومالاعىمىز ءتاپ-ءتاۋىر ءوتىپ, ەل-جۇرت تارار شاقتا كاندەنىم “كونتسەرتىن” باستاپ بەرسىن... ء“تىلىن بىلەتىن پىشىر پىسىقتىعىن جاساپ, ىشكەن ىشىمدىكتىڭ قىزۋىمەن اركىمنىڭ قالتا-قالتاسىن اقتارىپ, ۇرلاعان “دۇنيەلەرىمەن” مەنىڭ قۇشاعىمدى تولتىرعانى بار...
سول كۇنى كاندەنىمنىڭ ارەكەتى مەن پىشىر قۇرداسىمنىڭ وقىس قيمىلىنا قاتتى قىسىلدىم.
ەكىنشىسى, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ۇيگە عىلىمي جەتەكشىم – ىلدەباي ق ۇلىقوۆيچتى جەڭگەيمەن شاقىرا قالدىم. باسەكەڭدى بارىمىزدى سالىپ كۇتتىك. ىلدەكەڭ ۇيدەگى كەلىنىنىڭ ىسكەرلىگىنە ريزا بوپ توس كوتەردى. ال جەڭگەي مىنا مەنىڭ قابىلەت-قاسيەتىمدى اسىرا ماقتاپ ءاۋپىرىم ەتتى. ءبارى دە ويداعىداي بولىپ, ول كىسىلەر وتىرعان ورنىنان كوتەرىلە بەرگەن ەدى, تۇپتە تىم-تىرىس جاتقان كاندەن اتىپ تۇرىپ الاساپىران جاساعانى... ونىڭ بۇل ارەكەتىنەن جەڭگەي ىرشىپ-شورشىپ, باسەكەڭ كەيىن شەگىنىپ كوڭىلىنە كىربىڭ العانى بار. قاراپ تۇرماي, ءابۇيىر توگىپ ماسقارالاماي تۇرعاندا دەپ, العاش رەت تابالدىرىقتا ىزعار شاشا تالتايىپ تۇرعان كاندەننىڭ مويىنىنان بۇرە ۇستاپ تۇپكى ۇيگە اتىپ جىبەردىك...
ء بىز باسەكەڭ مەن اسىل جەڭگەيدى شىعارىپ ساپ كەلگەنشە, ودان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كاندەنىمىزدە ءبىر مەزەت توقتاۋ بولماي زار ەڭىرەگەنى...
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە, عىلىمي اتاعىم جوعارىلاعان شاقتا — وسى ىلدەكەڭ ءبىزدى ۇيىنە شاقىرا قالدى. باسەكەڭدىكىنە توپ ەتىپ بارا قالدىق. سىيلى قوناعى بولدىق. مەن وسى اتاق-قۇرمەتكە جەتۋىمە ىلدەكەڭنىڭ ەڭبەگى قانشا بولسا, ۇيدەگى اسىل جەڭگەيدىڭ ەڭبەگى دە سونشا ەكەنىن ايتىپ, ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم.
ء بىر تاڭقالعانىم – ءبىز وتىرعان بولمە تاپ-تۇيناقتاي, كىتاپ اتاۋلى كوزگە تۇسپەيدى. شاعىن ءۇزىلىس كەزىندە تۇپكى بولمەگە باس سۇعىپ ەدىم, ىزدەگەنىم وسىندا – كىتاپتان قابىرعا اتاۋلى كورىنبەي قالعان ەكەن. جاقىنداپ بارىپ سىعىرايا سىعالاپ ەدىم, ءوزىمنىڭ قولدى بولعان قۇندى كىتابىم كوزىمە وتتاي باسىلعانى... سۇعىلعان قولىمدى جارتى جولدا توقتاتا تۇرىپ, اششى ىرىل شىققان تۇسقا مويىن بۇرىپ ەدىم – قاق توردەگى قالىڭ كورپە ۇستىندە ءنان توبەت جايعاسقان ەكەن. الاسى مول اۋماقتى كوزىن مەنەن الماي, ءتىسىن اقسيتا اتىلۋعا ازىرلەنگەن الا توبەتتەن قايمىعىپ, قولىمدى تارتىپ الا قويدىم...
... تانىس كىتاپ كوزگە وتتاي باسىلعانىمەن: جان ءتاتتى, قيماي-قيماي جىلىستاي بەردىم...
ەرسۇلتان ماعجان
الماتى وبلىسى
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
ء ۇمىتجان مەن التىننىڭ جالعىز ۇلى ءىستى بولىپ قاماۋدا جاتسا كەرەك. ەكەۋى جىلاپ-سىقتاپ, نە ىستەرلەرىن بىلمەي وتىرسا, كاكىم دەگەن زامانداستارى كىرىپ كەلەدى.
– نەعىپ تۇنجىراپ وتىرسىڭدار؟ – دەيدى ول داڭعىرلاپ. – ءاي, التىن, ءجۇز گرامىڭ جوق پا, اكەل, تاماق جىبىتەيىك!
– ءجۇز گرامى نەسى؟ – دەپ بۇرق ەتە قالادى التىن اپامىز. – جالعىز ۇل تۇرمەدە وتىرسا نەمەنەمىزگە جەتىسپەكپىز؟!
– وي, قۇداي-اي! – دەپ جۇباتقان ەكەن سوندا كاكىم اعامىز. – وندا نە تۇر؟ تۇرمەدە لەنين دە وتىرعان, مىنا مەن دە وتىرعانمىن...
***
ءسادىرحان دەگەن اعامىزدىڭ بويى شىناشاقتاي بولعانىمەن ءسوزى تۇيەدەن تۇسكەندەي كەسەك, ءوزى شاماسىنا قاراماي شالقىپ سويلەگەندى جاقسى كورەدى.
ءبىر كۇنى تويدان قىزىپ كەلىپ, ۇيىقتاپ قالعان ساكەڭ باسىن كوتەرسە بايبىشەسى بۇرقىلداپ الدەكىمگە ۇرسىپ ءجۇر ەكەن. «نە بولدى؟» – دەمەي مە.
– الگى مۇقان مەن سەرىككە ىزا بولىپ ءجۇرمىن, – دەيدى جەڭگەمىز. – سەن ۇيىقتاپ جاتقاندا سول ەكەۋى كەلگەن. جايلارىنا وتىرماي, ەرەگىستى مە, توبەلەسپەك بولدى ما, ايتەۋىر ەكى ماستى ارەڭ شىعارىپ سالدىم.
– مىنالار شىنىمەن جىندى ەكەن, – دەپ باسىن شايقاعان ەكەن ساكەڭ. – سوندا مەن ويانىپ كەتسەم نە بولدى؟!
***
ساكەڭ بىردە جولى ءتۇسىپ الماتىعا بارسا كەرەك. كوشەدە كەلە جاتسا ويدا جوقتا ءوز اۋىلىنىڭ ەكى بالاسى جولىعىپ قالادى. انالار مۇنى بىلەدى, ال ساكەڭ بولسا كوپتەن بەرى وسىندا وقيتىن ستۋدەنت بالالاردى تانىمايدى ەكەن. شۇرقىراي امانداسقان ەكى جاس جىگىتكە ۇڭىلە قاراعان ول:
– ءاي, سەندەر مەنى قايدان بىلەسىڭدەر؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا اعالارىنىڭ مىنەزىنە جاقسى قانىق ەكەۋى:
– وي, ءسادىرحان اعا, ءسىزدى قازاقستاندا كىم تانىمايدى؟ – دەپ جۇرە بەرىپتى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ساكەڭ:
– مەنى الماتىداعى جۇرتتىڭ ءبارى تانيدى! – دەپ تالايعا دەيىن كەۋدەسىن ۇرىپ جۇرگەن ەكەن.
حاسەن زاكاريا
شىعىس قازاقستان وبلىسى
