جالمۇقان – اقتوقتى بايانى
1980 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءبىرجان سالدىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا كوكشەتاۋعا كەلىپ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءانىنىڭ ۇلى اتاسىنىڭ اڭىزعا اينالعان عاجايىپ ءومىرىن زەرتتەي باستادىم. وسى جۇمىستىڭ ۇستىندە اقان سەرى جايىندا دا قىم-قيعاش سىرلار قوزعالدى. اسىرەسە, ونىڭ اقتوقتىمەن بايلانىستى بەيمازا تاعدىرى, بۇرىن تەك «جاعىمسىز كەيىپكەر» رەتىندە داتتالىپ كەلگەن جالمۇقاننىڭ ازاماتتىق كەلبەتى تاڭ-تاماشا عىپ اشىلا ءتۇستى. ونىڭ ءبىز بىلمەيتىن بەيمالىم جايلارى كوپ ەكەن.
1980 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءبىرجان سالدىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا كوكشەتاۋعا كەلىپ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءانىنىڭ ۇلى اتاسىنىڭ اڭىزعا اينالعان عاجايىپ ءومىرىن زەرتتەي باستادىم. وسى جۇمىستىڭ ۇستىندە اقان سەرى جايىندا دا قىم-قيعاش سىرلار قوزعالدى. اسىرەسە, ونىڭ اقتوقتىمەن بايلانىستى بەيمازا تاعدىرى, بۇرىن تەك «جاعىمسىز كەيىپكەر» رەتىندە داتتالىپ كەلگەن جالمۇقاننىڭ ازاماتتىق كەلبەتى تاڭ-تاماشا عىپ اشىلا ءتۇستى. ونىڭ ءبىز بىلمەيتىن بەيمالىم جايلارى كوپ ەكەن.
«قاراۋىلدىڭ جاقسىلىق اتاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقان سەرى مەن اقتوقتى وقيعاسىن نامىس قىلادى, – دەدى اقساقالدار. – بۇل ەلدىڭ ادامدارىمەن ول جونىندە سويلەسۋ وڭاي ەمەس, ىڭعايعا كەلە بەرمەيدى. ەرتەدە وسى قىزىلاعاشتا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتى» پەساسى قويىلادى دەگەندە قاريالار ورە تۇرەگەلىپ: «اسىلىمىزدى قورلاماڭدار! جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ ومىرىنە داق سالماڭدار, ءبۇيتىپ! ءونىپ-ءوسىپ وتىرعان جازىقسىز اۋلەتتىڭ بالا-شاعالارىنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەڭدەر! وسى كەلگەن بەتتەرىڭمەن تايىپ تۇرىڭدار! بىزگە جالعان ءسوز كەرەك ەمەس!» دەپ ارتيستەردى قابىلداماي, قايتارىپ جىبەرگەن».
مەن ءۇشىن بۇل ءسوز اقتوقتى-جالمۇقان اۋىلىنا باراتىن جولدىڭ ۇستىنە جاتىپ العان ارىستان سەكىلدى ءبىر سۇمدىق سۇس بوپ, كوكشەتاۋعا ءتيىپ-اق تۇرعان قىزىلاعاشقا ەش مويىن بۇرعىزبادى. بىراق, ەل سوزىنە دەن قويسام, جالمۇقان – نەگىزى جارىعان, قۋسا جەتەتىن, قاشسا قۇتىلاتىن, ايدارىنان جەل ەسكەن كەسەك ءبىتىمدى, ءورىسى دە, ورەسى دە كەڭ, ارشىندى, الاپات ادام.
ال, ايت ايتپا, اقتوقتى ەسىمى اندە اڭىز بوپ قالىپ قويدى. ول اقان سەرىنىڭ:
وي, قالقا, ءتىلىڭ ءتاتتى, لەبىڭ بالداي,
قالامقاس, يتەلگى كوز, جازىق ماڭداي,
تۇسىندە باعىلان پاتشا عاشىق بولىپ,
سەكىلدى سۇيگەن سۇلۋ كۇلاندامداي, – دەيتىن «اقتوقتىنىڭ سيپاتى» انىندە:
اقتوقتى ايعا بىتسە سەندەي كورىك,
جاتپاس پا تاۋلار بالقىپ, تاستار ەرىپ.
تاماقتان ۇلبىرەگەن ءبىر يىسكەتسەڭ,
كەتەر ەد بويدان قۋات, ويدان ەرىك, – دەيتىن «اقتوقتى» ءانىنىڭ ءبىرىنشى تۇرىندە:
اقتوقتى, كەتكەنىڭ بە, شىنىڭمەنەن,
تار جەردە بال بەرۋشى ەڭ تىلىڭمەنەن.
كەز بولدىق داريانىڭ قايراڭىنا,
زارلانىپ ءان شىرقايمىن ۇنىممەنەن, – دەپ كەلەتىن ەكىنشى تۇرىندە:
قورقامىن شىمىلدىقتىڭ قۇرۋىنان,
ءبىر جامان قولىن سۇعىپ تۇرۋىنان,
جالعاندا قىزدان سورلى جان بار ما, ەكەن,
ايىرىلىپ كەتە بارار رۋىنان, – دەيتىن «اقتوقتىنىڭ اۋجارى» انىندە:
مانار تاۋدىڭ باسىندا قايىڭ, ارشا,
وڭ جاعىندا اكەمنىڭ بولام قانشا,
سۇيگەن جارمەن كەتە الماي ارماندا بوپ,
ءومىر شىركىن وتكەنى وسىلايشا, – دەپ شەر توككەن «اقتوقتىنىڭ زارى» انىندە اقتوقتىمەن بولعان ماحاببات حيكاياسى, مىنە, وسى بەس اندە وسىلايشا شەرتىلەدى. بەس ءان!
اقان سەرى اقتوقتىداي سۇلۋلىق پەرىشتەسىن ءسۇيدى. ول انىق. ويتپەسە وسىنداي كەرەمەت اندەر شىعار ما, ەدى؟ بىراق, بۇل تاعدىر اقتوقتىنىڭ ماڭدايىنا تاعى ءبىر اسىل ارىس – جالمۇقانداي ەردى جازعان ەدى. ول سودان اينىمادى. ال, ونى جالمۇقانعا ۇزاتىلار ءسات – قىزويناق ۇستىندە اقان سەرىنىڭ الىپ قاشۋى ەسسىز ماحابباتتىڭ كوزى تۇنىپ كەتكەن جانكەشتى ارەكەتى ەدى. جولى ءجىڭىشكە, دارمەنسىز قىز نە ىستەسىن؟ ەلدىڭ نامىستى ازاماتتارى ارالاسپاسا اقان سەرىمەن كەتە بارار ەدى. جەمە-جەمگە كەلگەندە شىرقىراعان اقتوقتى جالمۇقاننان ايىرىلمايتىنىن ايتقاندا, بۇل سوزگە سەنەرىن, سەنبەسىن بىلمەي قانى قارايعان اقان سەرى امالسىز توسىلىپ, تاعى دا تاعدىر تالكەگىنە تۇسەدى. جۇرەگىن ۇيىتقان وسى مۇڭنان ول ءومىر باقي ايىققان جوق. كوردىڭىز بە, ءتاڭىر ءىسىن – ءبىر اقتوقتىنى ەكى جىگىت ءدۇرى – اقان سەرى مەن جالمۇقان ءسۇيدى. ەكەۋىنىڭ دە سۇيۋگە قاقىسى بار. سول ءۇشىن ەكەۋى دە جازىقتى ەمەس. ول – ەكى جۇرەكتىڭ ءامىرى! ەكى جۇرەكتىڭ ارەكەتى! ەكى جۇرەكتىڭ قالاۋى!
كۇندەردىڭ كۇنىندە جالمۇقاننىڭ ءبىر اياق اسقا العىسىز سورلى بوپ, قولدان جاسالعان ادەبيەتتە «جاعىمسىز كەيىپكەر» اتانۋى كىمنىڭ كاپەرىنە كەلگەن؟ جالمۇقان سونداي بەيباق پا, ەدى؟
1999 جىلدىڭ قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا كوكشەتاۋدا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ەكى رەت بولىپ, رەكتور, فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اباي ايتمۇحامەدوۆ ەسىمدى جان-جاقتى ءبىلىمپاز ازاماتتىڭ تىلەگىمەن «سال, سەرىلەر مەكتەبىن» ۇيىمداستىردىق. ستۋدەنتتەردىڭ اراسىندا ادەبيەتكە زەرەك جاستاردى زەرتتەۋشىلىك ونەرگە باۋلۋدى ماقسات ەتتىك. بۇعان عالىمدار, وقىتۋشىلار مەن تالانتتى جاستار قاتتى قىزىقتى.
2000 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا مەن قاسىمدا بەلگىلى ءانشى ەربول ايتباەۆ بار, كوكشەتاۋعا كەلدىم. ۋنيۆەرسيتەتتە سال-سەرىلەرگە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا, ادەبي-مۋزىكالى كەش وتكىزدىك. مىنە, وسى كەشتە سال-سەرىلەردىڭ ءومىرىنەن جارتى جىل ىشىندە قىرۋار دەرەك جيعان ۇستازدار, ستۋدەنتتەر جاساعان باياندامالار مەن اڭگىمەلەردە, جازىلعان كۋرس جۇمىستارىندا جالمۇقان – اقتوقتىنىڭ كوپ قۇپياسى جارقىراپ تۇرىپ اشىلىپ, بۇعان ءوزىمىز دە تەبىرەنە تاڭعالدىق.
ەرتەڭىندە رەكتور اباي ايتمۇحامەدوۆ ءوزى باسقارىپ, تالعات, امانجول سياقتى ۇستازدار قوسا ءجۇرىپ, كوكشەتاۋ اۋدانىنداعى قىزىلاعاش اۋىلىنا قاراي جول تارتتىق. بۇل جان-جاقتى جاراقتالعان فولكلورلىق ەكسپەديتسيا ەدى. جولشىباي ماشينا ىشىندە ەربول كۇندەي كۇركىرەگەن كەڭ تىنىستى جارقىن ۇنىمەن اقان سەرىنىڭ «ماقپال», «سىرىمبەت», «شامشىقامار», «اقتوقتى» اندەرىن ايتىپ, قيالىمىزدى سان-ساققا جۇگىرتتى.
ارقيلى ويعا سالعان اقان سەرى ءانىنىڭ اسەرىمەن قىزىلاعاشقا قالاي جەتىپ قالعانىمىزدى بايقامادىق تا. ءبىر اۋىلدىڭ تۇسىنان وتە بەرگەندە جول ەكى ايىرىلدى. قايسىسىنا تۇسەرىمىزدى ءبىلمەي داعدارىپ تۇرعاندا ءبىر قىزىل «اۋدي» كەزىگە كەتتى. ءبىز سالەمدەسىپ, جول سۇراي بەرگەنىمىز سول ەدى: «و, يليا اعا!», – دەپ ەڭگەزەردەي ەكى جىگىت ماشينادان شىعا كەلدى.
بويى تەرەكتەي ءتىپ-تىك, قاراتورى, قۇس مۇرىندى, قىران كوز, سىمباتتى جىگىت: «اعالار, جول بولسىن. مەن جالمۇقاننان تۋعان ءۋاليدىڭ بالاسى ءجامەننىڭ ۇلى بالتاش دەگەن ءىنىڭىز بولام. ال, مىنا شاشى تىكىرەيگەن ءداۋ سارىنىڭ ەسىمى – يبراگيم. ءوزى مۇعالىم. باتىراش – قوتىراشتىڭ تۇقىمى. ءبىز جالمۇقان اتامىز بەن اقتوقتى اجەمىزگە كۇمبەز تۇرعىزامىز, دەپ كوكشەتاۋ مەن ەكى ورتادا شاپقىلاپ جۇرگەن جايدا ەدىك. ال, ەندى ءتاڭىر ءيىپ, ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە كەزدەستىك. ءانى, سوناۋ ورماندى القاپتىڭ تورىندەگى اۋىل – ءبىزدىڭ قىزىلاعاش. ەل ىرگەسىنە كەپ تۇرسىزدار, جۇرىڭىزدەر. جالمۇقان مەن اقتوقتى اۋلەتىمەن تانىساسىزدار», – دەدى.
قىز بۇرىمىنداي بۇراڭداعان قارا جولدا زىرعىتىپ وتىرىپ, كوك بەلەسكە شىقتىق تا توقتاي قالدىق. جان-جاققا كوز سالدىق. مۇلگىگەن كوك ورمان. شوق-شوق قايىڭ. قىزىلدى-جاسىلدى تولقىعان كوك مايسا. لىپ-لىپ ەتكەن جىبەك سامال دالانىڭ حوش ءيىسىن جەلپيدى. توبەمىزدە اققۋدىڭ مامىق توسىندەي اقشا بۇلتتار قالقيدى. ءبىزدىڭ وپەراتور جىگىتىمىز تابيعاتتىڭ وسى ءبىر قايتالانباس عاجاپ كورىنىسىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ جاتقاندا بالتاش: «اقتوقتى اجەمىزدى ءوزىنىڭ بۇلاناي ۇلى جالمۇقانعا اتاستىرىپ, كەلىن عىپ تۇسىرگەن سۇتەمگەن باي دەيتىن بابامىزدىڭ اتاقونىسى وسى جەر. تاعدىردىڭ نەبىر قۇقايىن كورسەك تە قىزىلاعاشتاعى جىلى ورنىمىز سۋىعان جوق. وسى جەردە و باستان تامىر جايىپ, ءونىپ-ءوسىپ كەلەمىز. ال, ەندىگى اڭگىمە اۋىلدا بولسىن, اعالار», – دەدى.
ءبىز ءاپ-ساتتە اۋىلعا دا كەلدىك. ماشينامىز كەڭ قاقپالى ساۋلەتتى ءۇيدىڭ الدىنا كەپ توقتاعاندا قيمىلى تەز, ەلگەزەك بالتاش: «بۇل – ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ قارا شاڭىراعى, جالمۇقاننىڭ سۇلتان دەيتىن بالاسىنىڭ ۇلى سابىر اعامىزدىڭ ءۇيى. مىنە, ول كىسىنىڭ ءوزى دە الدىمىزدان شىقتى. قانە, تورلەتىڭىزدەر!» – دەپ بايەك بولا ىزەت كورسەتتى.
جالمۇقان مەن اقتوقتى بايانى وسى ۇيدە شەرتىلدى.
اقتوقتىنىڭ كەلىن بوپ تۇسكەن جەرى – جاقسىلىق ەلى. بۇل – جامىراسىپ جاتقان ءانشى ەل قالىڭ قاراۋىلدىڭ ىرگەلى اتاسى. ەندى شەجىرەنى تاراتىپ كورەيىك: قاراۋىلدان جاقسىلىق, جاقسىلىقتان ەسەنباي, ەسەنبايدان بايان, باياننان قوجامبەت, قوجامبەتتەن جالمىرزا, جالمىرزادان سامەن, سامەننەن سۇتەمگەن.
ارىدەن باق-داۋلەتى ۇزىلمەي كەلە جاتقان جۋان تۇعىر, ءسىڭىرلى تۇقىمنىڭ ايبارلىسى, ارىستانى وسى سۇتەمگەن باي. باي بولعاندا دا پەشەنەسى جازىق, پەيىلى كەڭ, «الاعان قولىم بەرەگەن», دەيتىن قۇرىعى ۇزىن, دىتتەگەن جەرىنەن تاۋى شاعىلىپ كورمەگەن, ۇيىمى مىعىم, بەرەكەلى جان بولعان. كەيبىر دۇنيەقوڭىز كور پەندەلەر سياقتى ساسىق ىرىسپەن ەمەس, كوشەلى كىسىلىگىمەن كۇللى ارقاعا داڭقى جەتكەن ادام. «مەنمىن» دەگەن ىرىلەر سۇتەمگەنمەن قۇدا, سۇيەك جاقىن, ىلىك-شاتىس بولۋدى كوزدەگەن. ونىڭ اق ورداسىندا ەل ارداقتاعان شەشەندەر مەن كوسەمسوزدى بيلەر, ءانشى-اقىندار كەڭەس قۇرعان. ارقانى انمەن قىرعان ءبىرجان سال دا كەزىندە وسى قىزىلاعاشتى دۇبىرلەتە شالقىعان. سۇتەمگەننىڭ دارقاندىعى, ۇلگىلى جولى بالالارىنا دارىعان.
سۇتەمگەن ەكى ايەل العان. ەكىنشى ايەلى ناۋان قىرعىزدىڭ قىزى ەكەن. وسى ناۋاننان – بەكەن مەن جالمۇقان تۋادى. بەكەننەن ۇرپاق جوق.
جالمۇقان, اقتوقتىدان – توقمۇقامبەت (توقان), ۋالياحمەت ء(ۋالي), ءابۋساپيا, مۇقامبەتقالي ( ەل جايلاۋعا شىققاندا تۋعان سوڭ جايلاۋ اتانىپ كەتكەن), سۇلتاناحمەت جانە مايرا, قانيپا. بەس ۇل, ەكى قىز. مايرا ۇزاتىلايىن دەپ وڭ جاقتا وتىرعاندا كەنەت قايتىس بوپ كەتەدى دە ونىڭ ورنىنا قانيپا ۇزاتىلادى.
سۇتەمگەننىڭ بار داۋلەتىن جالمۇقان ۇستاعان. ول «باي بالاسىمىن» دەپ شولجىڭداپ, ويىنا نە كەلسە سونى ىستەپ, اعىل-تەگىل ىرىستى ءراسۋا قىلىپ, تەككە شاشپاعان. قاراعايدان اشەكەيلەپ ۇيلەر سالدىرىپ, ءىشىن كوز جاۋىن العان جيھازدارمەن بەزەندىرىپ, ورىس قالالارىنا ساۋدا كەرۋەنىن جۇرگىزىپ, اۋىلعا ورەلى مادەنيەتتىڭ قالپىن ەنگىزگەن. ارعى اتالارىنان جالعاسقان يماندىلىق قاسيەتتى قاستەرلەپ باققان. مەدرەسە سالدىرىپ, ءدىني كىتاپتار جيىپ, تەرەڭ ءبىلىمدى مولدالار ۇستاپ, بالالاردى اللانىڭ اق جولىنا, ىزەتتىلىك پەن ىزگىلىككە, اق-ادال ەڭبەككە تاربيەلەگەن. ىشكەنى ماس, جەگەنى توق توعىشارلارشا شىرەنبەي, مال-جانىن باققان قاراپايىم جاندارعا جىلى قاباقپەن قاراپ, ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ, سول بەينەتتىڭ ىشىندە بىلەك سىبانىپ, ءوزى بىرگە جۇرگەن. كەم-كەتىك, جوق-جىتىكتەرگە قول ۇشىن بەرىپ, بالالارىن مەدرەسەگە وقىتقان.
جالمۇقاننىڭ الاپات ىستەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – ورىستار سىرىمبەت وڭىرىنە دەندەپ كىرىپ, قايماعى شايقالماعان ەلدى اتاقونىسىنان ايىرىپ, جان-جاعىن جىلانداي جالماپ, اقتوقتىنىڭ داۋلەتتى اكەسى باقتىبايدى دا ءوز جەرىنەن ىعىستىرعاندا, جالمۇقان وسى ءبىر اشكوز, قۇتسىز «قاراشەكپەندەرمەن» تالماي سىلكىلەسەدى. اقىرى ورىس وكتەمدىگى باسىم بوپ, باقتىباي ەجەلگى مەكەنىنەن ايىرىلادى. جالمۇقان قايىناتاسىنىڭ مال-جانىن شىعاسىن شىعارماي, ىرعالتىپ-جىرعالتىپ ءوزىنىڭ وسى قىزىلاعاشىنا اكەلىپ ورنىقتىرىپتى. ءبىر-بىرىنە لايىق سۇتەمگەن مەن باقتىباي قۇدالىق يباسى جاراسىپ, بال جالاسىپ عۇمىر كەشىپتى.
اقتوقتىنىڭ جالمۇقانمەن باياندى ءومىرى جاقسىلىق ەلىنە ەرەكشە كورىك بەرگەن. اقتوقتى ەسىك اتتاعان كۇننەن باستاپ, اتاسى سۇتەمگەن, ەنەسى ناۋان اجارىنا اقىلى ساي كەلىنىنىڭ پەيىلىنە كوڭىلى تولىپ, جالمۇقان ەكەۋىنە بار تاۋقىمەتتىڭ ەكى شىلبىر, ءبىر تىزگىنىن ۇستاتىپتى.
اقتوقتى نازىك سەزىمدى, ءان مەن جىرعا زەردەلى, وڭ قولىنان ونەرى تامعان ىسكەر, شارۋاعا تياناقتى, وتە سابىرلى, كوپشىل, داستارقانى كەڭ, ىقپالدى ايەل بولعان. ول جالمۇقاننىڭ جاندى-جاقتى تىرلىگىنە دەم بەرىپ, ونىڭ كەيبىر قىزبا مىنەزىن ادەپپەن, ەپپەن باسىپ, ساباسىنا ءتۇسىرىپ وتىرعان.
جالمۇقاننىڭ ءبىتىم-بولمىسىندا تەكتىلىك پەن بەكزاتتىق قاسيەتتىڭ لەبى جالىنداپ, ۇرىپ تۇرعان. ول – ءبىر ءسوزدى, كەسەك تۋرايتىن بەرەن, نامىسقا كۇيەر جەردە ءوزىن وتقا سالىپ جىبەرەر كوزسىز ەر. سەنسە ولەردەي سەنەدى. كەتىسسە ەندى قايتىپ موينىن بۇرماي, قاتتى كەتەدى. ءارى-ءسارى بۇلتاڭ تىرلىككە جوق. ەكى سويلەگەن الاياقتى ماڭىنا جولاتپاعان. سول ىرىلىگىنەن بولۋ كەرەك, سول كەزدەردە ارقادا سەرىلىكپەن ەمىن-ەركىن بۇلعاقتاعان ءيمانجۇسىپ پەن بالۋان شولاق جالمۇقانمەن ءجيى ارالاسىپ, وعان كوپ ۇيىرىلگەن.
ءبىر حان بازاردا جال-قۇيرىعى جەر سىزعان, ءتورت اياعى دىڭگەكتەي جۋان, ارقاسى تاقتايداي جازىق قارا ايعىردىڭ ۇستىندە شىرەنە سويلەگەن ءدويدىڭ ءيمانجۇسىپ ەكەنىن ءبىلىپ, جالمۇقان اتىنىڭ ارتىنان جايلاپ كەلىپ, قۇشاققا تولار قۇيرىعىن وڭ بىلەگىنە وراپ جىبەرىپ, ءۇن-ءتۇنسىز تۇرادى. ءبىر مەزەتتە ءيمانجۇسىپ جۇرەتىن بولىپ, اتىن تەبىنە بەرگەندە, اتى ورنىنان ءمىزباقپايدى. ءيمانجۇسىپ تۇسىنبەي, ارتىنا جالت قارايدى. اتىن تاپجىلتپاي تۇرعان قىزىل شىرايلى, وتتى كوز, سوم تۇلعالى ەڭسەلى ەردى كورەدى. جۇرت: «جالمۇقان! جالمۇقان!» دەپ ايقاي سالادى. كەيىن وسى وقيعانى ەل: «سوندا پىلدەي اتتى تىرپ ەتكىزبەگەن جالمۇقاننىڭ ساپتاما ەتىگىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر ەلى كەلەتىن بىلعارى تابانى جيىرىلىپ قالعان ەكەن», دەپ گۋلەتە اڭىز قىلعان.
جالمۇقاننىڭ كوپ جويقىن ىستەرىنىڭ تاعى ءبىرى مىناداي, قىزىلاعاشتىڭ جان-جاعىن ورىستار الدى. ءورىسى تارىلدى. جالمۇقاننىڭ جەر قايىسقان جىلقىسى ورىستاردىڭ ەگىنىنە ءتۇسىپ كەتە بەرەدى. ول قىم-قيعاش جانجال.توبەلەس. سونداي ءبىر شاتاقتىڭ ۇستىندە ەلدىڭ جيىرما شاقتى جىگىتى قىزىل الا قان بولىپ, ورىستاردان تاياق جەپ, جىلقىلاردى الا الماي قايتادى. جالمۇقان: «ءوز ەلىم, ءوز جەرىمدە ءبۇيتىپ قور بولعانشا!» دەپ قاراشەكپەندىلەردىڭ جاتقان ەكى-ءۇش دەرەۆنياسىنا جالعىز ءوزى بارىپ, جىگىتتەرىن اتتىڭ باۋىرىنا الىپ, بىقبىرت تيگەندەي قيراتىپ سالىپ, جىلقىلاردى امان-ەسەن شۇرقىراتىپ, ايداپ اكەلەدى. بىراق, ورىستاردىڭ اقىلدى, مەيىربان ادامدارىمەن مامىلەسى جاراسىپ, ۇستالارى مەن شەبەرلەرىن قاتتى قادىرلەگەن. قىس بولسا ولارعا جاساتىپ العان ترويكانى, جاز بولسا قوڭىراۋى سىڭعىرلاعان فاەتوندى مىنگەن. ەستى قاراشەكپەندىلەر جالمۇقاندى قاتتى سىيلاعان.
ەل ءىشى قاشاندا توي-دۋمان. جالمۇقان مەن اقتوقتى سول جيىندارعا سالتاناتتى تۇردە ءسان تۇزەپ بارعان. سوندا ولاردىڭ قاسىندا ءانشى-اقىندارى, ساياتشىلارى مەن اتبەگىلەرى, پالۋاندارى, مەشكەيلەرى مەن جۇيرىكتەرى قوسا جۇرگەن. ءوز ەلىنەن شىققان ەكى جاس سەرى – ۇكىلى ىبىراي مەن بەيسەنبايدىڭ وسپانىن جالمۇقان: «شىرقاساڭ ءبىرجان سال مەن اقان سەرىدەي شىرقا!» دەپ ءدايىم كوتەرمەلەپ, ەركەلەتە شالقىتقان.
ەل جالمۇقان مەن اقان سەرىنىڭ اراسىنداعى رياسىز سىيلاستىقتى وسى كۇنگە دەيىن جىر قىلادى. كەزىندە اقان سەرىنىڭ توڭىرەگىندەگى پىسىقايلار, نە جالمۇقانعا قىرىن قارايتىن ءىشى تار بەيباقتار ەل اراسىنا تاراپ كەتكەن اندەگى:
قورقامىن شىمىلدىقتىڭ قۇرۋىنان,
ءبىر جامان قولىن سۇعىپ تۇرۋىنان… – دەگەن ءسوزدى كوپ قۇتىرتىپ, ەكى ارىستىڭ قادىرلەستىگىنە قىلاۋ ءتۇسىرۋ ءۇشىن وتقا ماي قۇيىپ, وسەك-اياڭدى قارشا بوراتقان. جالمۇقان: «ول ءان اقان سەرىنىڭ جان اشۋى عوي, كۇيىنگەن جان نە دەمەيدى», دەپ قانا تىنعان.
جالمۇقان كوكشە ەلىندەگى كەلەلى جيىنداردا, اس-تويلاردا يگى-جاقسىلاردىڭ ورتاسىندا اقان سەرىمەن دامدەس بوپ, تەرەزەسى تەڭ جۇرگەن. اقان سەرىنىڭ جەرى – كەڭاششى مەن كولدەنەڭ قاراتال, قوسكول. جالمۇقاننىڭ جەرى وسى – قىزىلاعاش. اراسى قىرىق-ەلۋ شاقىرىم عانا. «ءا!» دەگەنى ەستىلەتىن اۋدەم جەر. ارالاس-قۇرالاس ەل. راس, جالمۇقان مەن اقتوقتى باس قوسقان العاشقى جىلداردا اقان سەرى جۇرەگىن ءتىلىم-ءتىلىم ەتكەن ارمانىن ۇمىتا الماعان. اقتوقتىعا اڭسارى اۋىپ, تالاي رەت كەلىپتى دە. اقتوقتى بولسا, ءوز ءومىرىن شايقاعىسى كەلمەي: «اقان, ەندى تۇنىعىمدى لايلاماساڭ بولادى», دەسە: جالمۇقان: «و, سەرىم كەل… كەل! ءانىڭدى ساعىندىق. جات ماسايراپ, وسى اۋىلدا. ماۋقىڭدى باس, سەرىم!» دەپ اقان سەرىنى اتتان ءتۇسىرىپ الىپ, ەل-جۇرتتى تاڭعالدىرا قۇرمەت كورسەتىپ, قىزىلاعاشتى انگە بولەگەن. اقان سەرى جالمۇقاننىڭ وسى ىسىنە سەنەرىن-سەنبەسىن بىلمەي, كەلە-كەلە بۇل اۋىلعا كەلۋىن توقتاتقان. جالمۇقانمەن كەزدەسە قالسا اڭگىمەلەسۋدەن تارتىنىپ, كىنالى ادامداي پۇشايمان بوپ, ىڭعايسىز كۇيگە تۇسكەن. جالمۇقان بولسا اقاندى شىن كوڭىلمەن ىلعي اۋىلىنا شاقىرعان. ەل ىشىندە اقان سەرىگە نەشە ءتۇرلى وسەك تاڭىپ, اقىلعا سىيىمسىز لاقاپ تاراتىپ جۇرگەن سۋسىلداعان جەلبۋازداردى جالمۇقان: «شۋلاڭدار. گۋلەڭدەر. اقان سەرىنىڭ ءبىر ءانىنىڭ ساداعاسى بوپ كەتەتىن وڭشەڭ قيقىم. ءپاني جالعاننان ءبارىمىز دە وتەرمىز. كىمنىڭ ارتىندا نە قالارىن ءبىر اللانىڭ ءوزى بىلەر. ال, اقان سەرىدە ولمەيتىن ءان بار. ول ماڭگى ءتىرى», دەپ قاعىپ تاستايدى ەكەن.
جالمۇقان مەن اقتوقتى ورىس شەبەرلەرىنە ويۋلاپ سالدىرعان اعاش ۇيدە ءساندى, سالتاناتتى تۇرمىس قۇرىپ, بەس ۇل, ەكى قىزىن الپەشتەپ وسىرگەن. شەتىنەن باعىلان دەرلىك بالالارىنىڭ ەڭ ۇلكەنى توقمۇقامبەت (توقان) كوكشە ەلىنىڭ سول كەزدەگى عۇلاماسى ناۋان حازىرەتتىڭ الدىنان ءدارىس الىپ, ءسوزى دۋالى, تەرەڭ مولدا بوپ شىقتى. تەكتىلىگى مەن پاكتىگىنە كىنارات جۇقتىرمادى. سول سەبەپتى جۇرت ونى اۋليە تۇتتى.
جالمۇقاننىڭ جايلاۋ دەگەن ۇلى جونىندە مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتكەن ءجون. اكەسىنىڭ ەسىك پەن توردەي اتاقتى ءبىر قارا ايعىرى بولادى. ونى ول قىستا ءدايىم قاسقىر سوعۋعا مىنگەن. وسى جايلاۋ (مۇقانبەتقالي) ءبىر كۇنى ەشكىمگە ايتپاستان سول ايعىرمەن كوكشەتاۋداعى ناۋان حازىرەتكە تارتىپ وتىرادى. سوندا: «مىناعان نە بولعان؟» دەسىپ كۇڭكىلدەسكەن اعايىندارىنا جالمۇقان: «حاق جولىنا تۇسكەن بالانى كىنالاماڭدار, تۇگە! ءتاڭىر قولداسىن. جايلاۋ اقىلسىز ەمەس, بىلق ەتپەڭدەر. قارا ايعىردى ساتىپ, پۇل قىلادى. ول وعان ءبىراز ۋاقىتقا ناپاقا. سۇتەكەمنىڭ نەمەرەسى تارىقپايدى. جايلاۋىم ناۋان حازىرەتتەي داناعا شاكىرت بولسا, قۇداي ءىسىن وڭدادى دە» دەپ بالاسىنىڭ وسى تىرلىگىن تەرىس كورمەگەن. ءسۇيىنىش ەتكەن. جايلاۋ دا اكە سەنىمىن اقتاپ, ەلگە عۇلاما مولدا بوپ ورالعان.
جەتى اتاسىنان سارقىلماي جەتكەن مول ىرىستى سۇتەمگەن قالاي كۇرپىلدەتىپ ۇستاسا, جالمۇقان ونى ساباسىنان ءبىر ەلى تومەندەتپەدى. وسى مال-جان, باق-داۋلەتتىڭ ىقتياتتى, قاجىرلى يەسى ەتىپ سۇلتان دەگەن بالاسىن باۋلىدى. كەڭەس وكىمەتى كەلگەنشە جالمۇقاننىڭ بەس ۇلى دۇركىرەگەن بەس اۋىل ەدى. ايبارى دا زور ەدى. كەدەي-كەپشىك, كەم-كەتىككە قايىرىمى دا مول ەدى.
كەڭەس وكىمەتى كەلە سالا باردى دا, جوقتى دا كۇيدىرگىدەي كۇيدىرىپ ءوتتى. جالمۇقاننىڭ مال-جانى تالانىپ, كامپەسكەنىڭ تالاپايىنا ىلىكتى. جالمۇقان مەن اقتوقتى باس ساۋعالاپ, ولاي-بۇلاي قاشتى. ءتىپتى, ايلاسى قۇرىعاندا وزدەرىمەن «تامىر» ورىستاردىڭ تاۋىق قوراسىنا تىعىلدى. كەيدە اۋىلدى توڭىرەكتەپ جاسىرىنىپ ءجۇرگەندەرىن سەزىپ قالعان شولاق بەلسەندىلەر ولارعا يت قوسىپ قۋدى. توقان مەن جايلاۋىن «مولدا» دەپ قۋدالادى. بىراق, ەستى جۇرت ولاردى قياناتقا قيماي, وزدەرى اراشالاپ الدى. بۇلاردىڭ ءۇي-جايلارى تاركىلەنىپ, قويماعا, كەڭسەگە اينالدى. جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ ساۋلەتتى ءۇيى مەكتەپكە ءوتتى.
قىزىل قىرعىن الەگىن اكەلگەن وكىمەتتىڭ ۋسويقى ساياساتى وسى ب ۇلىنشىلىكپەن بەيكۇنا ەلدى ابدەن تۇرالاتىپ, 32-ءشى جىلدىڭ ازالى اشارشىلىعىنا ءبىر-اق تىرەدى. كوكشە ەلى باۋداي ءتۇسىپ, قىرىلدى. سول قاسىرەتتى جىلدىڭ قازان ايىندا جالمۇقان مەن اقتوقتى ارىپ-اشىپ, ابدەن تيتىقتاپ, اۋىل شەتىندەگى سۇراعان قىستاۋىندا يەسى ولگەن ءبىر بوز ءۇيدى پانالايدى. ورىستاردان العان ازىعى تۇگەل تاۋسىلادى. تىسكە باسىپ, تالشىق ەتەر ەشنارسە قالمايدى. ەكەۋى وزەگى تالىپ, قاڭىرىعى تۇتەپ, كوزدەرى قاراۋىتىپ, الدەن ايىرىلادى.
بۇلاردىڭ وسىندا ەكەنىن بىرەۋلەردەن ەستىپ بىلگەن توقان مەن جايلاۋ جانۇشىرىپ جەتەدى. ءبارى ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ, جىلاسىپ-سىقتاسادى. سويلەسۋگە ءال جوق. تەك نۇرى تايعان شۇڭىرەك كوزدەرى ءبىر-بىرىنە ءۇنسىز ءسۇزىلىپ, قانى قاشقان جۇزدەرىنەن جاس سورعالايدى. ەس جيعان ءبىر ساتتە اقتوقتى ەكى ۇلىنا «شىعا تۇرىڭدار» دەپ يشارات بىلدىرەدى. توقان مەن جايلاۋ سىرتقا شىققان سوڭ اياعىن زورعا باسقان اقتوقتى تورگە ەكى اق جايما جايادى. جالمۇقاننىڭ ساقال مۇرتىن ادەمىلەپ باسىپ, اياق-قولىنىڭ تىرناقتارىن الىپ, جۋىندىرادى. ءسويتىپ, اق جايماعا ارۋلاپ جاتقىزادى. سونان سوڭ ءوزى جۋىنىپ-شايىنىپ, اق سەلەۋدەي سەلدىرەگەن اق شاشىن سالالاپ تاراپ, ءوز بويىن ءوزى سىلاپ, ەكىنشى اق جايماعا كەلىپ ءوزى جاتادى. اۋەلى جالمۇقان كوز جۇمادى. سالدەن سوڭ وپاسىز جالعاننان ايداي سۇلۋ اقتوقتى وتەدى.
توقان مەن جايلاۋ ءتۇن جامىلىپ, اكەسى مەن شەشەسىن اۋىل ىرگەسىندەگى ەسكى قورىمعا اكەپ جەرلەيدى. ەكەۋىنىڭ باسىنا ساماۋرىنداي ەكى سارى تاستى بەلگى ەتىپ قويادى. ءبىتتى ەندى, كۇنى كەشە عانا كوكشە جۇرتىنا اڭىز بولعان دۋلى ءومىردىڭ تىرلىك ءۇنى!
بۇل – جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ جۇرتقا بەلگىسىز تىلسىم حيكاياسىنىڭ تەك ەلەسى عانا.
سۇلتاننىڭ بالاسى سابىردىڭ ۇيىندە جىلدار بويى كوكىرەكتەرىندە شەر-شەمەن بوپ قاتقان وسى قۇسانى اقتارعان نەمەرە-شوبەرەلەرى, اقتوقتى اجەسىنىڭ ەمشەگىن ەمگەن, ءبىز جولىققاندا جەتپىستەگى شاينۇر اپاي, جايلاۋدىڭ ۇلى – عۇمار, جامەننىڭ ۇلى – بالتاش, وسى اۋلەتتىڭ باسقا دا ادامدارى كوپ جايدىڭ بەتىن اشىپ بەردى. ءسوز اراسىندا وسى تۇقىمنىڭ ءبىر ونەرپاز بالاسى بوراش اقان سەرىنىڭ «سىرىمبەت», «قاراتورعاي», «بالقاديشا», «اۋدەمجەر», «مايداقوڭىر» اندەرىنە قوسا مەنىڭ «ەدىل – جايىعىمدى» تولقىتا شىرقادى. ءۇي يەسى – مەنىمەن تۇيدەي جاستى سابىر: «ەدىل – جايىقتى» ايتسا بيبىگۇل تولەگەنوۆا, قايرات بايبوسىنوۆ ايتسىن. جانە باتىس جاقتاعى الەكساندر دەگەن ورىس جىگىتى ايتسىن! باياعىدا اقان سەرى وسى قىزىلاعاشتا اندەتىپ جۇرگەندە سوڭىندا جەلكىلدەگەن قىز-قىرقىن, جاس ارۋلار, جىگىت-جەلەڭدەر جۇرەدى ەكەن, لەك-لەك بوپ. ەل-جۇرت دۇبىرلەپ, ولاردى بار سىي-سياپاتىمەن كوككە كوتەرىپ, قارسى الادى ەكەن. ال, مىنا زاماندا مەن مىنا ىلەكەڭە نە سىي-قۇرمەت كورسەتە الام؟ جالمۇقان اتام سەكىلدى سونداي توپتى دۇبىرلەتىپ, ىلەكەڭنىڭ قاسىنا جيناي الام با؟ وي, قۇداي-اي, ءبىر عازيز باسىنان تالاي قاسىرەتتى وتكەرسە دە بۇل مەشەۋلىكتى كورمەي كەتكەن اقان سەرىلەر باقىتتى ەكەن.
داۋرەندى مەندەي سۇرگەن كىم بار ەكەن,
سوندا دا قىزىعىڭا ءبىر قانبادىم, دەيدى عوي قايران ساباز!
ءبىز پەندەشىلىك ويمەن اجەمىز اقتوقتىعا عاشىق بولعان اقان سەرىنىڭ جىگىتتىك ءىسىن نامىس كورەمىز. ادام دەگەن قۇدايىنا قاراپ, تاۋبە قىلۋ كەرەك, ەگەر اقتوقتىنى ءان سۇڭقارى اقان سەرى الىپ كەتسە, نامىستىڭ كوكەسى سوندا بولار ەدى. اقتوقتى ءبىزدىڭ اۋلەتكە بۇيىردى عوي. ينشاللا, اقان سەرى ءاننىڭ ءپىرى بولسا, جالمۇقان ءجىگىت سۇلتانى! جاڭا ءبىزدىڭ مىنا بوراش اقان سەرى اندەرىن اۋەلەتكەندە قانداي ادام بالاسى اقان سەرى مەن جالمۇقاننىڭ اراسىنا ارازدىق پەن قىزعانىشتىڭ وتىن جاعا الادى دەگەن ويعا كەلدىم, – دەپ تولقي سويلەپ, كوزىندە جاس كىلكىلدەدى.
وسى جايعا تەبىرەنە قالعان اباي ايتمۇحامبەتوۆ ماعان ويلانا قاراپ: «ءسىز بۇگىن اقان سەرى مەن جالمۇقان اۋلەتىن قايتا قاۋىشتىرىپ, جىلدار بويى وڭالماي كەلە جاتقان پەندەشىلىك ناز-نالانى تارقاتىپ, اعايىن اراسىن جاراستىرىپ, ادىلەتتىڭ شىن, تۋرا ءسوزىن ايتقىزدىڭىز. نە كورمەگەن حالىقپىز… ب ۇلىنگەن تاريحتى جوندەۋ قانداي قيامەت ەدى. ونىڭ ىشىندە ادەبيەتتەگى قولدان جاسالعان «جاعىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ» تاعدىرى…», – دەدى.
شاي ۇستىندە جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ ۇلدارى تاعى دا كوز الدىمىزدان ءوتتى. – ەڭ ۇلكەن ۇلى توقان 79 جاسىندا قايتقان. اكەسىمەن بىرگە كامپەسكەگە ىلىككەن سۇلتان ايدالىپ, قيالى دەگەن جەردە قۋعىندا جۇرگەن. ول كىسى 1983 جىلى 87 جاسىندا دۇنيە سالدى.
جايلاۋعا 1986 جىلى 97 جاسىندا ۋاقىت جەتتى. سۇلتاننىڭ بايبىشەسى – عاينيجامال. بۇل كىسىنىڭ قۇرساعىنان – مىنا كوزى مولدىرەگەن شاينۇر اپا جانە سابىر تۋعان.
بىزگە عايىبىنان كەزدەسىپ, وسى اۋىلعا الىپ كەلگەن مىنا بالتاشتىڭ اتاسى ءۋالي كەزىندە سۇلتانمەن قاتار ءجۇرىپ, ورىس قالالارىندا ساۋدا-ساتتىق جاساپ, جان-جاقتان بىلىكتى مولدالاردى اكەلىپ, بالالاردى وقىتىپ, مەدرەسە ءۇشىن ءزاۋلىم ۇيلەر سالدىرعان. ءوزى سال, سەرىلەرگە ءۇيىر بوپ, ونەرگە قۇلاي بەرىلىپ, ءوز قولىمەن سكريپكا دا جاساعان. بىراق, ەرتە قايتقان. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تۇلعا, ءبىر-ءبىر ءبىتىم! كەيبىرىنىڭ كوپ ءىسى ۇمىتىلعان. ەسكەرۋسىز, ەلەۋسىز قالعان. وسىنىڭ ءبار-ءبارى سەل-سەل اڭگىمە بوپ, اقان سەرى… جالمۇقان مەن اقتوقتى, ولاردىڭ وسى بەس ۇلى, ەكى قىزىنىڭ ارۋاعىنا قۇران وقىلدى.
كوكشەتاۋعا قايتار شاقتا اۋىل شەتىندەگى ەسكى قورىمعا بارىپ, ەكى تومپەشىك بوپ قاتار جاتقان جالمۇقان مەن اقتوقتىنىڭ باسىنا دۇعا جاسادىق. ەكى بەيىتتىڭ قاسىنا تۇسىرە باستاعان قىزىل كىرپىشتەردى كورسەتكەن شوبەرەسى بالتاش: «اقان سەرىنىڭ كۇمبەزىن «وگنەۋپورنىي» كىرپىشتەن سالعان. جالمۇقان اتام مەن اقتوقتى اجەمە دە سونداي مىقتى كىرپىشتەن كۇمبەز ورناتامىز», – دەدى.
ءبىز: «نيەت قابىل بولسىن!», دەپ حوش ايتىسىپ, جولعا شىقتىق.
كۇن ەڭكەيىپ كىشى بەسىننىڭ سامالدى لەبى ءبىلىنگەندە «مادەنيەت» اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى اقان سەرى كۇمبەزىنە كەلىپ, دۇعا قىلدىق. ودان سارىكول مەن قوسكولدىڭ جاعاسىن جاعالاپ, ەربولعا اقان سەرى اندەرىن ايتقىزىپ, باعاناعى شەرتىلگەن كوپ تاريحتى تاعى ءبىر ەسكە تۇسىردىك. بۇل جەر اقان سەرىنىڭ كوز الدىندا قىرمىزى گۇلدەي قۇلپىرعان سىرىمبەت سۇلۋلارىنىڭ ىشىندە قارا باسى «قىز پاتشاسى» دەرلىك اقتوقتىنىڭ وشپەس انگە اينالىپ, اڭىزعا ىلىككەن جەرى.
ءبىز اتباسىن كوكشەتاۋعا بۇرعاندا جول بويى جۇرەگىمدى اقان سەرىنىڭ ارماندى شەرى تولقىتتى دا وتىردى.
يليا جاقانوۆ.
