• 27 جەلتوقسان, 2012

41-ءشى جىلعى حاتتار

21 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

41-ءشى جىلعى حاتتار

بەيسەنبى, 27 جەلتوقسان 2012 7:36

سوعىسقا كىرگەن سولداتتىڭ ساعىنىشتى سالەمىن تۇيگەن بۇل ۇشكىل حاتتاردىڭ مازمۇنى كوپشىلىككە تانىس ەمەس, ارينە. مازمۇنىن ايتپاعاندا, تاريحىنىڭ ءوزى قىزىق. جەتپىس جىل بۇرىن جازىلىپ, جولدانعان جەرىنە جەتپىس جىل كەشىگىپ جەتكەن, ءتىپتى ءبىرازى ءالى دە ارنالعان ادامداردىڭ قولىنا تيمەگەن حاتتار.
ال مۇنىڭ سىرى مىنادا: 1941 جىلعى 22 ماۋسىمدا سوعىس باستالىپ, كوپ ۇزاماي ۋكراينانىڭ كامەنەتس-پودولسكي قالاسىن جاۋ باسىپ الادى. وسى وڭىردە اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن كەڭەس سولداتتارىنىڭ 1941 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا جازىلعان حاتتارى سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى جىبەرىلمەي, پوشتا جاشىگىندە قالىپ قويادى. ۇزىن سانى 1208 حات ەكەن. گيتلەر اسكەرى بارلىق حاتتى جيناپ الىپ, «سوعىس باستالعان كەزدەگى كەڭەس حالقىنىڭ كوڭىل-كۇيىن زەرتتەپ ءبىلۋ» دەگەن ماقساتپەن ولاردى اۆسترياعا جونەلتىپ جىبەرەدى.

بەيسەنبى, 27 جەلتوقسان 2012 7:36

البەتتە, بىزگە «كەڭەس حالقىنىڭ كوڭىل-كۇي» اۋانى قالاي زەرتتەلگەنى بەيمالىم, الايدا جاۋىنگەر حاتتارى 2009 جىلعا دەيىن ۆەنا قالاسىنىڭ (اۆستريا) مۇراجايلار قورىندا ءدىنى بۇزىلماي ساقتالىپ كەلگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. كيەۆتەگى «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايى» مەموريالدىق كەشەنى باسشىلىعىنىڭ حابارلاعانىنداي, بۇگىندە «1941 جىلعى وقىلماعان حاتتار» دەگەن جالپى اتاۋ العان وسىناۋ بىرەگەي قۇندى ەپيستولا كوللەكتسياسى رەستيتۋتسيالىق (سوعىس كەزىندە باسىپ الىنعان م ۇلىكتى قايتارۋ) ۇدەرىستەر شەڭبەرىندە ۋكراينا شەكاراسىنا قايتا ءوتىپ, 2010 جىلدىڭ باس كەزىندە اتالعان مۇراجايعا كەلىپ ءتۇسىپتى. قازىر ولار تۇگەلگە جۋىق وڭدەلىپ, مۇراجايدىڭ تۇراقتى مەملەكەتتىك قورىنا الىنعان. بۇگىنگە دەيىن 500-دەن استام حاتتىڭ كوشىرمەسى يەلەرىنە تابىس ەتىلىپتى.
شەكارا اسىپ, قايتا ورالعان ۇشكىل حاتتارداعى ءۇشبۋ سالەم گەوگرافياسى بۇرىنعى كەڭ بايتاق كسرو-نى تۇگەل قامتيدى. سونىڭ ىشىندە جەرىنە جەتپەي قالعان 19 حات قازاقستانعا جولدانعان ەكەن. «حات يەسىنە جەتۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز. سول سەبەپتى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋ ۇستىندە», دەيدى مۇراجاي باسشىلىعى. بىزگە ءمالىم دەرەك بويىنشا, وسى 19 حاتتىڭ ازىرگە 9-ى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىنىڭ قولىنا تيگەن. ونىڭ ۇستىنە, سوعىس جاڭا باستالعان كەزدە ۇرىسقا كىرىسكەن جاۋىنگەرلەردىڭ كەيىنگى تاريحى, تاعدىرى جانە بەلگىسىز. ولاردىڭ اراسىندا ءتىرى قالعان, امان-ەسەن ورالعاندارى بولۋى مۇمكىن. نەمەسە وسى ۋاقىتقا دەيىن سوعىستا حابارسىز كەتكەندەردىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇرۋىن دە جوققا شىعارا المايمىز. بىراق جەتپىس جىل بۇرىن جازىلعان حاتتاردىڭ مازمۇنىن ءبىلۋ, سونىڭ ىشىندە قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتى-ءجونىن ايعاقتاۋ ۋاقىتقا باعىنبايتىن قاجەتتىلىك ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتا الماسا كەرەك.
مىنە, مىناۋ كودەك ەسىمدى جاۋىنگەردىڭ (فاميلياسى بەلگىسىز) ولەڭمەن جازعان ەكى حاتى. ول جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنداعى «قاسىق» سەلوسىندا تۇراتىن (حات الۋشىنى «ەرشيبىلوۆ ج.» دەپ وقي الدىق, باسقاشا دا بولۋى مۇمكىن, جاۋىنگەردىڭ قولتاڭباسى ءارى قاراي انىق تانىلمادى – س.ب.) تۋىسقاندارىنا ارنالىپتى.
«قادىرلى اپكە, جەزدە, بەردىم قولدى,
گەرمانمەن سوعىسۋعا تارتتىق جولدى.
قۇدايىم قوي بوعىنداي قورعاسىننان,
ساقتاۋمەن, ەسەن-امان كورسەك بولدى.

شىبىن جان ءتۇيىلىپ تۇر شۇبەرەكتە,
شەت ەلدەر قىسىپ جاتىر توڭىرەكتە.
كۇن ىستىق جاياۋلاتىپ بارام كەتىپ,
تۇسپەدى-اۋ شولدەۋمەنەن تۇكىرىك تە.

بۇراڭداپ جۇرە المايمىن بۋىنىم جوق,
بەلىمە ءتىزىپ بەردى قان توگەر وق.
كوزىمدى ىلىندىرسەم ءتۇس كورىپپىن,
باتىستان كۇن شىعىپتى جارىعى جوق».
كودەكتىڭ ەكىنشى حاتى جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانى, ۋسپەنوۆكا سەلوسى, روزا ليۋكسەمبۋرگ كولحوزىندا تۇراتىن يساليەۆ وقاتايعا ارنالعان. حات مازمۇنىنا قاراعاندا, باۋىرىنىڭ اعاسىنا جازعان حاتى سياقتى.
«اماندىق قات!
اسىل تۋعان, ارداقتى, قادىرلى, جاكەم,
بەلبۇلاق,
ءىنىڭنىڭ حاتىنا مويىن بۇرىپ, سال قۇلاق.
وتكەن ءتۇنى تۇسىمدە 30-يۋندە,
41-جىل, VI اي,
مىلتىعىمنىڭ ىستىگى ۇشى سىنعان
سالبىراپ.
جەڭسىكبايمەن ىلەسىپ جىلقى باقتىم
ءبىر ءتۇنى,
قورقامىن سونان قالجىراپ!

وسى حاتتى مەن جازدىم, الىپ-ۇشىپ
جۇرەگىم,
پەندەم دەسەڭ بەر, اللام, ۇمبەتىڭنىڭ
تىلەگىن,
كەبەنەك كيگەن كەلەر دەپ, بۇرىنعى
ايتقان ءبىر ماقال,
ۋايىمسىز-قايعىسىز, باۋىرىڭنىڭ
ءومىرىن سىزدەر دە, جاكە, تىلەگىن!

جازعان جەرىم بۇل حاتتى ورمان-توعاي,
دولانا,
اجال جەتسە اللادان, جازۋدان ارتىق
بولا ما,
ءدام-تۇز ەلدەن بۇيىرسا, قايتا
تارتىپ كەلەرمىز,
كوكەم جاۋعا كەتتى دەپ قايعىرىپ
بوسقا جىلاما!

بىزدەر ءجۇرمىز ورماندا ارالاسىپ
اڭمەنەن,
كەيدە ءجۇرىپ كەتەمىز تۇتىگىپ
توپىراق شاڭمەنەن.
كۇندىز كۇلكى كورمەيمىز, تۇندە ۇيقى,
كىرپىك قاقپاي قارىسىپ ءتىلسىز
تۇيىق تاڭمەنەن!
كورسەتتى ءتاڭىرىم جۇرتقا مۇنشا قورلىق,
باتىستان جاۋ تىقسىردى ەتىپ زورلىق.
قالانى ءتورت اتاقتى باسىپ الدى,
كۇش جيىپ شەكاراعا ەتىپ ورنىق!

قاندى كۇن 22-ءسى بولدى ءيۋننىڭ,
مازاسىز الدى جاۋىز كۇن مەن ءتۇننىڭ.
جيناعىن جەتى كۇننىڭ ەسەپتەسە,
قازاسى بىردەن جەتكەن ون بەس مىڭنىڭ.

قاھارلانىپ جاۋ نەمىس قارۋىن كەزەپ
بەكىندى,
جالىندى وقتىڭ ەكپىنى بۇرشاقتاي
بوران سەكىلدى,
قوي بوعىنداي قورعاسىن اجال بولىپ
جابىسىپ,
قازا تاپتى مايداندا تالاي بوزداق
كەكىلدى!

اينالايىن, جاكەشىم, قايعىرىپ,
بوزداپ, وكىنبە,
جۇمىسىڭدى ىستەي بەر, بەلىڭدى بۋىپ
بەكىن دە.
ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ,
وتانىن قورعاپ ءىنىڭ تۇر,
جاۋ فاشيسپەن الىسىپ
وداقتىڭ قيىر شەتىندە!

قولىما حات جازۋعا الدىم قالام,
كىشى ءىنى, ۇلكەن اعا بولسىن امان.
ءجۇز كورىپ جولىققانشا ەسەن بوپ تۇر,
وسىمەن مەنىڭ ءسوزىم بولدى تامام!
وسى حاتتى 1 يۋل كۇنى جازدىم. قاشان سالارىمدى قايدام. كودەك».
حاتتىڭ ەڭ سوڭىندا: «پولشادا – كارپات قاسىندا دنەستر وزەنىنىڭ بويىندا ءىنىڭىز كودەك», دەگەن جازۋ بار.
كەلەسى حاتتار ماۋلەت دوسكەنوۆ جانە مۇحيت وسپانوۆ ەسىمدى ەكى جاۋىنگەردىڭ قوستاناي وبلىسى, ۇزىنكول اۋدانى, نوۆوپوكروۆسكي اۋىلدىق كەڭەسى, كارل ماركس كولحوزىندا تۇراتىن نۇركەنوۆاعا رىستىعا جازعان حاتتارى:
«رىستى!!! قارىنداس, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز كورمەسەك تە حات ارقىلى تانىپ, ماۋلەتتىڭ حاتىنا مەنى دە جازعان ەكەنسىز. ونىڭىزعا ۇلكەن راحمەت. جاقسىدا جاتتىق جوق دەگەن. جاتىرقاماعانىڭىز جاقسى. ءسىزدىڭ ۇيدەگى اعايدى قايتىس بولدى دەپ ەستىدىم, قايعىڭىزعا ءبىز دە ورتاقپىز. رەنجىگەنمەن, قولدان ەش نارسە كەلمەيدى. جاس ومىرگە مىناداي سوعىس جاعدايى كەز بولدى. الداعى ءومىردىڭ قانداي بولاتىنىنا ءبىزدىڭ دە كوزىمىز جەتپەيدى. قارىنداس, تەك قۇداي اجالدى ەلدەن جازسا, ارمان جوق دەپ ويلايمىز. ءوزىڭىز تەز حات سال. بۇرىنعى ادىرىسكە. كوپ جازار اڭگىمە جوق. امان قايتساق, سىزدەن جاسىرار اڭگىمە بولماس. ءۇي ىشىنە ماۋلەت ەكەۋمىزدەن ءۇش قايتارا سالەم ايتىڭىز. ازىرگە قوش. تەك كورىسۋگە جازسىن. اماندىق ءبىلدىرۋشى اعاڭىز ماۋلەت جانە مۇحيت. 30.VI.41 ج.

* * *
قىمباتتى قارىنداس رىستى!!! ءسىزدىڭ جازعان حاتىڭىزدى الدىق. اماندىق حابار ءبىلىپ, قۋانىپ قالدىق. بىراق ءسىز ول حاتىڭىزدا بولعان جاماناتتى جاسىرىپ جازباپسىز. لۇقماشتىڭ حاتىنان بىلدىك. ولگەننىڭ بەتىنەن جارىلقاسىن. قيىنىراق بولعان ەكەن. ءبىز رەنجىگەنمەن بولا ما, بارلىعى دا قۇداي ءىسى عوي. كوپ ويلاپ جۇدەمەڭىزدەر. باپاما سالەم ايت.
ال ەندى بىزدەن حال بىلمەك بولساڭدار, دەن ساۋ, تۇرمىستى وزدەرىڭىز دە ەستىپ جاتقان شىعارسىزدار. قازىر ماۋلەت ەكەۋمىز دە پرونتتا ءجۇرمىز. قازىر سوعىس وتە قىزۋ, ازىرشە سوۆەت اسكەرىنىڭ بەتى تەرىس ەمەس. ءوزىمىز ازىرگە اناۋ-مىناۋدان امانبىز. سوعىستى تەز اياقتاپ, امان بولساق سەنتيابر ايىندا قايتامىز. رىستى, حاتتى بۇرىنعى ادىرىسكە جاز, سودان كەلەدى. قارىنداس! سوكپەڭىز, اكوپتا وتىرىپ اسىعىس جازدىق. حات جازساڭىز مەنىڭ ءادىرىسىم (ەسكى) ۋسسر, گ.كامەنەتس-پودولسك پ/يا 64/1-3, پولۋچيت وسپانوۆۋ مۋحيتۋ دەپ جازساڭىز كەلەدى. ماۋلەتتىڭ دە ءادىرىسى وسى. حات كۇتەمىز».
كەلەسى حات – اقتوبە وبلىسىنىڭ جۇرىن اۋدانىنداعى باقتىوزەن اۋىلدىق كەڭەسىندەگى № 16 اۋىلدا تۇراتىن تاكەنوۆ مارابايعا ارنالعان. حات يەسى – يبراەۆ ۋ. (كورىنبەيدى, شامامەن وسىلاي وقىلادى).
«3/VII-41. اماندىق حات. قۇرمەتتەپ اسا ارتىق كورۋشى ناعاشىمىز ماراباي جانە قازىبايعا. ال, ماكە, ەكەۋىڭنىڭ دە ءۇي-ءىش, بالا-شاعالارىڭ امان با؟ قازىبايدىڭ بالاسى ۇلكەن جىگىت بولدى ما؟ ساعىنعازى دا ۇلكەن جىگىت بولدى ما؟ وقۋدا… بولىپ الداعى كلاسىنا كوشتى مە؟… ال, ماكە, مەنەن حال-جاي سۇراساڭ – مەن دە دەنىم ساۋ, امان-ەسەن ءجۇرمىن. ءوزىڭ دە ەستىپ جاتقان شىعارسىڭ ۇرىسقا كەتكەنىمىزدى. ءبىز ۇرىسقا «كامەنەتس-پودولسك» قالاسىنان 29/VI كۇنى سوعىسقا كەتتىك. ال ەندى … جاراقاتتان… ءولىپ قالۋدان ءازىر امانبىز. ماكە, … ءبىزدىڭ ءۇي-ءىش امان با؟ اجەم مەن اكەم دە كۇيلى, جاقسى تۇرا ما؟ كۇيلەرى قالاي؟ اش ەمەس پە؟ امىرەنىڭ, ابىلعازىنىڭ دا ۇيلەرى امان با؟ ولاردىڭ دا كۇي-جاعدايلارى جاقسى ما؟ ەل-حالىقتىڭ كۇيلەرى جاقسى ما؟ ەلدەگى سۇراعان ازاماتتارعا سالەم ايتارسىڭ بارلىعىنا دا؟ ال, ماكە, ساعان اقشا سال دەپ… ەدىم, ەندى سەن اقشا سالما؟ مەن ونى الا المايمىن. ءبىزدىڭ ءۇي… ماي سالعان ەكەن, ونى مەن الا المادىم. وسى كۇنى ەلدەگى ازاماتتاردىڭ بارلىعىن اسكەرگە الىپ جاتىر ما؟ … ەندى بوتەن ايتاتىن ءسوز جوق. سەندەر ەندى حات جازباڭدار, وزىمنەن بولار حابار. امان تۇرسام, حات جازىپ تۇرامىن. ال بىردەڭە بولىپ كەتسە… «سەلسوۆەتتەن» ىزدەنىڭدەر. ۇكىمەتتىڭ ءوزى ايتادى وسىنداي بولدى دەپ. اسكەرىمىز حابار بەرەدى… ال, ماكە, ساعان ايتاتىن ءسوز… كەمپىر-شالعا كوزىڭنىڭ قىرىن سال. حات جازۋشى جيەنىڭ… ماكە, قازىباي, قولىڭدى بەر, جولىققانشا…».
ەندى جاۋىنگەر ورىنباي نيازمەتوۆتىڭ حاتىنا توقتالايىق. ول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, فرۋنزە اۋدانى, فرۋنزە اتىنداعى كولحوزدا تۇراتىن ايتباي نيازمەتوۆكە ارنالعان. مازمۇنى تومەندەگىدەي:
«اماندىق حات. قادىردوم قادىر, جاننان ارتىق كورۋشى ۇلكەن ەتىپ وسىرگەن اياما 2). اتا ورنىنا اتا بولعان ايتبايعا 3) شورناقتاعى كوز كورگەندەرگە مەن ورىنبايدان كوپتەن كوپ سالام. قالاي, امان-ەسەن, ويناپ-ك ۇلىپ جۇرگەن شىعارسىڭدار. سىزدەر ماعان پوسەلكە جانە اقشا سالعانسىزدار. ونىڭ نە كەرەگى بار, قايىر, سالىپسىزدار, السام الارمىن, الماسام وزدەرىڭىزگە قايتىپ بارار, مەن سىزدەرگە ۇلتان دەگەنىم جوق, ۇستارا دەگەن ەدىم, ۇلتاننىڭ ماعان نە كەرەگى بار, ۇلتاننىڭ كەرەگى جوق. اپا, ەندى قاپا بولما, ءبىز وراق ورعان مايدانعا كەلىپ جاتىرمىز, ءبىز جاراتۋشىدان ءومىردى سۇراپ تۇرمىز. بىزدەرگە ول جاقتا ءومىردى سۇراپ وتىرا بەرىڭدەر. امان بولساق, وراقتىڭ ۇشىنا جاراتۋشى شالىپ جىبەرمەسە, امان-ەسەن شىعىپ, اۋىلعا بارىپ قالارمىز. پايزىنى دە الىپتى, ونان حات الدىم. اپا, قاپا بولما! قاپا بولما! حات جازىپ تۇرا بەرىڭىزدەر. مەنەن ەرگەش, قۇدايبەرگەنگە سالام ايت ۇزىلمەستىك, اپا, قايىر, امان بولساق, كوز كورىسەرمىز. وسى حاتپەن وزدەرىڭىزبەن كوز كورىسىپ قايىرلاسقانداي بولدىم. جان ءتىرى بولسا حات سالارمىن سىزدەردىڭ حاتتارىڭىزدى الدىم دەپ, قايىر قوش, ءبىر بىرىمىزبەن كوز كورىسەيىك. سىزدەر ول جاقتا, ءبىز بۇل جاقتا امان بولايىق دەپ, ۇلكەن ەتىپ وسىرگەن ءوزىڭىزدىڭ بالاڭىز ورىنباي. 2/VII 41 جىل».
ورىنبايدىڭ تاعى ءبىر حاتىنىڭ ساقتالعان نۇسقاسى: «… مەنەن بابايداعى, تۇركىستانداعى توتىمىزعا جانە اعايىندارعا سالام ايتارسىز, قاپا بولماڭىزدار. كازەتتەن دە وزدەرىڭىز ەستىپ جاتقان شىعارسىزدار. جاراتۋشى وسى ءسوزدى پەشەنەگە جازىپ قويعان عوي, قايىر, قايىر, قايىر…».
ماحمۋد ەسىمدى سولداتتىڭ (فاميلياسى بەلگىسىز) حاتى مىنا مەكەنجاي بويىنشا جولدانعان ەكەن: وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان قالاسى, قىزىلوردا كوشەسى, رايپرومكومبينات, № 38 ايتورەەۆا انيپاعا. «30|VI-41 گ. ءانيپا جانە احمەتكە, قۇرمەتتى ءازيز انامىزعا! ارداقتى جاننان ءازيز كورۋشى ءۇي-ىشىمىزگە مەن جاۋىنگەر ماحمۋدتان قۇرمەتتى اماندىق سالەم! مەن امان-ەسەندىكتەمىن, سىزدەردىڭ امان-ەسەن بولىپ تۇرۋلارىڭىزعا تىلەكتەسپىن… قايىر قوش. حال جاقسى. ءادىرىسىم بەلگىسىز (قول قويىلعان). حاتتىڭ شەتىنە قيسايتىپ: «31|VI-41, ءبىر حات الدىم, ودان بەرى حات المايمىن» دەپ جازىپتى.
جاۋىنگەر ماحمۋدتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان ستانتسياسى, كيروۆ اتىنداعى № 104 ماقتا زاۋىتى مەكەنجايى بويىنشا وتەپوۆ قامزا مەن سەيىتجانعا جازعان حاتى تومەندەگىدەي (حاتتىڭ باس جاعىن وقۋ قيىن. وقۋعا مۇمكىن بولعان جەرىنەن باستادىق): «…ال مەنەن حال-جاي سۇراساڭ, امان-ەسەندىكتەمىن. جۇمىستىڭ جاعدايى ويداعىداي. حال جاقسى. قامزا, سىزدەرگە بىرنەشە رەت حات سالدىم. سۋرەتىمدى دە جىبەردىم. الدىڭىزدار ما؟ نەعىپ حات جازبايسىزدار؟ جوق, مەنى ۇمىتىپ كەتتىڭىزدەر مە؟ بىراق مەن سىزدەردى ۇمىتقانىم جوق. ەندى حات الىسىپ تۇرۋ قيىنشىلىقتى. امان بولىڭىزدار… (ارمانىم ىشىمدە)… قايىر قوش… حات جازۋشى باۋىرىڭىز ماحمۋد.ء31/Vى -41 گ.».
جاۋىنگەر سارى قاراجانوۆتىڭ ساقتالعان حاتتارىنىڭ ەكەۋىن ءوزى جازعان, ال ءۇشىنشىسى وعان ەلدەن كەلگەن حات ەكەن. اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر قالاسى, گراچەۆسكي سەلولىق كەڭەسى, «پۋت ك سوتسياليزمۋ» كولحوزىندا تۇراتىن و.باشكەنوۆكە ول بىلاي دەپ جازادى: «ۇرىستىڭ جايى. 22/VI-23|VI كۇندەرى ازداپ ءبىز گەرمانيانىڭ جەرىنە كىرىپ ەدىك. قازىر دە ول ازداپ كىرىپ ءجۇر. ۇرىس وراسان كۇشتى. قۇدايدىڭ ءوزى ساقتاماسا, قازىردە گرانيتسادامىز. حات سو بۇرىنعى ادىرىسپەن كەلەدى, سول ادىرىسكە سالا بەرىڭ. ءبىزدىڭ ۇيگە دە ايتىڭ, بۇرىنعى ادىرىسكە حات جازسىن. ونى مەن كەلمەيدى عوي دەپ ەدىم. 3 كۇن ۇرىستا بولامىز, 1 كۇن دەم الامىز. 3/VII-41».
ەكىنشى حاتى: «اماندىق سالەم حات. 3/YII. ارداقتى ارتىق كورۋشى 1) اپامىزعا, 2) ومارعاليعا, جيەنىمىز بوبەنگە حات جولداۋشى وتان قورعاۋشى ءارى ءىنىڭ سارىدان سالەم. ال, اپا, دەندەرىڭ ساۋ, سونداي امان, كۇيلى, جاقسى وتىرسىڭدار ما؟ سەنىڭ مىنا سالعان حاتىڭدى 1/VII كۇنى الىپ, دەنساۋلىقتى ءبىلدىرىپ حات جازىپ وتىرمىن. ۇلى قىزىل تويدىڭ ىشىندە ءازىر امان ءجۇرمىن. 22/VI كۇنىنەن تويدى تويلاپ جاتىرمىز, ءازىر شىبىن جان امان. ال, اپا, جەزدە, مەنى سۇراعان جولداس كورگەنشە قوش ساۋ بولىڭدار. ءبىر دەم ءارى, ءبىر دەم بەرى دەگەن عوي. وسىمەن ءسوزىم ءبىتتى».
مىناۋ جەزدەسى ومارعاليدىڭ سارىعا جازعان حاتى: «اماندىق حابار. ارداقتى ارتىق كورۋشى ىنىمىزگە سالەم. ال, سارى, دەنىڭ ساۋ ما, نەگە جازبايسىڭ ال, سارى, سەن بىزدەن حال جاي سۇراساڭىز, ءبىز دە ءوزىڭ كورگەندەي امانبىز. كۇي جاعداي ورتاشا, اقشا كوپتەن كەلگەن جوق, بىلمەيمىز قاشان كەلەتىنىن, سوسىن مايدىڭ ونىنا بارىپ اۋىلدان سيىر ايداپ كەلدى, سيىر بار, نان بەرىپ تۇرادى ايتەۋىر, ماتا-شاي دەگەننەن ىشتەڭە كەلگەن جوق. وقىپ شوپىرلىق بولىپ شىقتىڭ با؟ الدە وقىپ جاتىرسىڭ با؟ ويناپ جاتىرسىڭ با؟ حات يەسى التىن, بالدىزىمىز سارىعا ومارعالي».
ۋكراينا مۇراجايىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە تيەسىلى ورىسشا-قازاقشا جازىلعان ون توعىز حاتتىڭ ازىرگە ون ءۇشى ۇرپاقتارىنىڭ, ارتىندا قالعان تۋىسقاندارىنىڭ قولىنا تيگەن. بۇلاردىڭ ىشىندە, جوعارىدا ايتىلعانداردان باسقا, قازاق جاۋىنگەرلەرى – ك.نياروۆتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا تۇراتىن د.نياروۆقا, قۇمار احمەتقاليەۆتىڭ وسى وبلىستىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا تۇراتىن ا.احمەتقاليەۆقا, قوجابەكوۆتىڭ ارىس ستانتسياسىندا تۇراتىن بيجىگىت الدياروۆقا جازعان حاتتارى بار.
ۋكراينالىق مۇراجايشىلار بۇل حاتتاردى ءىزسىز قالدىرماق ەمەس. جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونىن, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن, كەيىنگى تاعدىرىن ءالى دە ناقتىلاپ, حاتتاردىڭ قىسقاشا مازمۇنىن ۋكراين تىلىنە اۋدارىپ, ارناۋلى كاتالوگ-باسىلىم ازىرلەۋ ۇستىندە. وندا كوپتەگەن جايتتەر جۇيەلەنەدى, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا – قازىرگى تاۋەلسىز ەلدەر بويىنشا جۇرگىزىلگەن جاۋىنگەر حاتتارىن مەكەن-جايعا جەتكىزۋ جولىنداعى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى دا قامتىلادى. بۇل ورايدا, بەلگىسىز جاۋىنگەر تۋرالى دەرەكتەردى تولىقتىرۋعا – جەتپىس جىلدان كەيىن قولىنا تيگەن ەلدەگى اعايىننىڭ دا سىرت قالماسى انىق.
سوعىستىڭ العاشقى ايلارى – جاپپاي جاساق جيۋ (موبيليزاتسيا) ءالى كۇشىنە ەنە قويماعان كەز. سوعان قاراعاندا, حات يەلەرى – تۇراقتى اسكەردە, ازاماتتىق بورىشىن وتەپ جۇرگەن, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ اسكەري قىزمەت مەرزىمى اياقتالىپ تا قالعان جىگىتتەر ءتارىزدى. ويدا-جوقتا باسىپ كىرگەن جاۋدىڭ باستى سوققىسىنا شەكارادا تۇرعان قالىڭ اسكەردىڭ تاپ بولعانى بەلگىلى. مۇنى مۇحيت وسپانوۆتىڭ «سوعىستى تەز اياقتاپ, امان بولساق سەنتيابر ايىندا قايتامىز», سارى قاراجانوۆتىڭ «قۇدايدىڭ ءوزى ساقتاماسا, قازىردە گرانيتسادامىز» دەگەن سوزدەرى دە ايعاقتايدى.
تازا قازاق تىلىندە, لاتىن قارپىمەن جازىلعان بۇل حاتتاردى ورتاق تاريحىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى دەپ تانىماسقا حاقىمىز جوق. ارينە, ۇشكىل حاتتارعا ۋاقىتتىڭ تابى تۇسكەن, كەيبىر سوزدەرى وشكەن, دۇرىس وقىلمايدى, ونىڭ ۇستىنە اركىمنىڭ جازۋى ءارتۇرلى بولاتىندىقتان, قولتاڭبانى ايىرىپ وقۋ دا وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, ناقتى ىزدەۋشى تابىلسا, وسى حاتتارعا سۇيەنىپ, جەرگىلىكتى اسكەري مۇراعات قۇجاتتارى ارقىلى حات يەلەرىنىڭ ەسىمىن بۇدان ءارى تولىقتىرىپ, تاعدىر-تالايىن ناقتىلاپ, پىسىقتاۋعا بولار ەدى. بۇگىن ءبىز العا تارتقان جاۋىنگەر كودەكتىڭ قوس ولەڭىن سوعىس جىرلارىنىڭ جيناعىنا ىركىلىسسىز قوسۋعا بولاتىن دا سياقتى. سايىپ كەلگەندە, ءبىر كەزدە كەڭەس حالقى باستان كەشىرگەن «كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سوعىستىڭ» ءىزى قازاقتىڭ جۇرەگىنەن دە ءالى وشكەن جوق. جەتپىس جىلدان كەيىن ءجۇزى اشىلعان جۇرەكجاردى حاتتار وسىنى اڭعارتادى.
سەرىكقالي بايمەنشە,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.