حان كەنەنىڭ سەنىمدى سەرىگى
جۇما, 28 قىركۇيەك 2012 7:03
قىزىلوردا حالقى بۇقارباي باتىردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىن
سىر ەلi – تالاي سىردى باۋىرىنا باسقان تاريحى كەنەن, كەلەشەگى كەمەل, ەرلەرى ەرەن, ەڭبەككەرلەرى بەرەن, الاشقا انا, قازاققا پانا بولعان قاسيەتتى دە قۇتتى مەكەن. ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار اقمەشiت قالاسى ءبىر كەزدە قازاقتىڭ استاناسى بولعانى قىزىلوردالىقتاردىڭ ەرەكشە ماقتانىشى. شەجiرەلi شاھاردىڭ قويناۋىنداعى سەيحۋن داريانىڭ تولقىنىمەن اتامىز قازاقتىڭ اقتاڭداق عۇمىرى شىمىرلاپ اعىپ جاتقانداي.
جۇما, 28 قىركۇيەك 2012 7:03
قىزىلوردا حالقى بۇقارباي باتىردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىن
سىر ەلi – تالاي سىردى باۋىرىنا باسقان تاريحى كەنەن, كەلەشەگى كەمەل, ەرلەرى ەرەن, ەڭبەككەرلەرى بەرەن, الاشقا انا, قازاققا پانا بولعان قاسيەتتى دە قۇتتى مەكەن. ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار اقمەشiت قالاسى ءبىر كەزدە قازاقتىڭ استاناسى بولعانى قىزىلوردالىقتاردىڭ ەرەكشە ماقتانىشى. شەجiرەلi شاھاردىڭ قويناۋىنداعى سەيحۋن داريانىڭ تولقىنىمەن اتامىز قازاقتىڭ اقتاڭداق عۇمىرى شىمىرلاپ اعىپ جاتقانداي.
جاسىراتىنى جوق, كەشەگi كەڭەستiك يدەولوگيانىڭ پارمەنiنەن يمەنiپ, توم-توم تاريحىمىز ارحيۆتەردiڭ قابىرعاسىنان اسا الماي قالعان ەدi. تاۋەلسiز ەلدiڭ تاڭى اتقالى كونە زاماننىڭ كوشiندە تاراۋ-تاراۋ iزi قالعان تولعاقتى وقيعالاردىڭ تەرەڭiنە بويلايتىن دا ۋاقىت جەتتi. شۇكiر دەيمiز. وسىنداي وقيعالاردىڭ بiرi حIح عاسىرداعى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان قازاق حاندىعىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiسi بولاتىن. وسى كوتەرiلiستiڭ الدىڭعى شەبiندە ايقاسىپ, ارباسقان جاۋدان ايبىنىن اسىرعان سىر ەلiنiڭ دارا پەرزەنتi, حان كەنەنiڭ سەنiمدi سەرiگi بولعان بۇقارباي باتىر ەدى. ول قيان-كەسكi شايقاستاردا قارۋلى قولدى باستاعان. ونىڭ تاعى بiر ەرەكشە قىرى – ۇرىمتال ساتتە ۇتىمدى بيلiك ايتقان زەردەسi زەرەك جان بولعانىن جازبا دەرەكتەردە ءجيى جولىقتىرامىز.
جالاعاش توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن باتىر جايلى ەل ەسiندە قالعان ەستەلiكتەر اۋىز ادەبيەتi ارقىلى بۇگiنگە جەتiپ وتىر. دەگەنمەن, اۋىز ادەبيەتiنiڭ ادامنىڭ جادىنا, قوعامنىڭ قۇبىلىسىنا قاراي وزگەرiپ وتىراتىنى دا بار. وسى ورايدا قانداي ماقساتپەن قالدىرسا دا, پاتشا ۇكiمەتiنiڭ تۇسىنداعى جازبالار بۇگiنگi تاريحشىلارىمىزدىڭ قاجەتiنە جاراپ وتىر. ايتالىق, 1837 جىلعى ادiلەتتiلiك جولىنداعى كوتەرiلiستە كەنەسارى حاننىڭ بەتكە ۇستار ساربازدارىن بۇقارباي باتىر باستاعانىن مۇراعات دەرەكتەرi ايعاقتايدى.
ال 1838 جىلعى ايگiلi اقمولا بەكiنiسiن الۋ شايقاسىندا ەرەن ەرلiگiمەن تانىلعان بۇقارباي باتىر نىسانباي جىراۋدىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» داستانىنا جانە I.ەسەنبەرليننiڭ «قاھار» رومانىنا ارقاۋ بولادى. سول اقمولا بەكiنiسi – بۇگiنگi ازاتتىق سيمۆولىنا اينالعان, تاۋەلسىزدىكتىڭ بويتۇمارىنداي بولعان استانا قالاسى. ولاي بولسا, وسىدان ەكi عاسىر بۇرىنعى الاش ۇرپاعىنىڭ ارمانى اقيقاتقا اينالعانىنا انىق كوزiمiز جەتiپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ورتا ازيانىڭ كiندiگi سانالاتىن ارقا توسiنە استانا ورناتقان ەل پرەزيدەنتi ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندi كوشباسشىلىعىنا, كەمەل پاراساتىنا تاڭدانىپ, وركەنيەت كوشiندەگi ەلدiڭ باياندى بولاشاعىنا سەنىم ارتا تۇسۋدە.
حIح عاسىردىڭ ورتا شەنiندە ورىس پاتشالىعى مەن قوقان, حيۋا حاندىقتارىنىڭ قىسپاعىندا قالعان سىر بويى قازاقتارى iرi قيمىل ۇيىمداستىرماسا دا وسى ەلدەرمەن وقتا-تەكتە iلiنiسiپ, قاقتىعىسىپ قالىپ جاتاتىن. ارينە, مۇنىڭ باستى بiر سەبەبi, قوقاندىقتار مەن حيۋالىقتاردىڭ سالعان سالىعىنان, سەبەپسiز تالاپ توناۋىنان تۋىندايتىن. وسىنداي قاقتىعىستار مەن بارىمتا جورىقتاردىڭ باسىندا ءجۇرiپ, ەرلiگiمەن ەلدi اۋزىنا قاراتقان بۇقارباي ەستەكباي ۇلىنىڭ باتىرلىق بولمىسى بiرتە-بiرتە بيiكتەي تۇسكەن بولاتىن. وسى رەتتە باتىردىڭ ەل ءۇشiن جاساعان ەڭ iزگi امالىنىڭ بiرi – قارابوگەتتi بۇزۋى جايلى ايتىپ وتكەنiمiز ورىندى بولار ەدى. مۇنداعى ماقسات – ەلدi وتىرىقشىلىققا ءۇيرەتiپ, ەگiن سالدىرۋ, تۇرمىسىن تۇزەۋ بولعانى ايدان انىق.
قازاقتىڭ قابىرعالى حالقى, قۇنارلى قارا جەرى قوقاننىڭ قول استىندا قالىپ, جۇرت جابىعىپ, اقتان تارىعىپ, مەرەكەسىنەن ءمان, بەرەكەسىنەن ءسان, جەرىنەن ءدان كەتكەن سوڭ بۇقارباي باتىر سوڭىنا ەكi ءجۇز قارالى شاڭىراقتى ەرتiپ, قوقان جەرiنەن iرگەسiن اۋدارادى. حيۋاعا قاراستى قوجانياز قامالى ماڭىنا كەلiپ قونىستانادى. كوپ ۇزاماي ءوزiنiڭ تۇپكi ماقساتىنا تالاپ قىلعان بۇقارباي باتىر ءوز قوسىنىنداعى 200 ادامدى جۇمىلدىرىپ, قارابوگەتتi بۇزادى. سىردىڭ ساعاسىندا ءومiر ءسۇرiپ وتىرىپ, سۋدان تاپشىلىق كورگەن قازاققا قىرۋار تiرلiكتiڭ تiنiن اشىپ بەرگەن باتىردىڭ بۇل ەرلiگi – تاريحتىڭ سەلiنە شايىلماعان شىندىقتىڭ بiرi. ولاي بولسا, بۇقارباي ەستەكباي ۇلىن تەك باتىرلىق بەينەسiندە قالدىرماي, ونىڭ ءوز داۋiرiندەگi الەۋمەتتiك احۋالدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كوسەمدiك كەلبەتiن دە تانىعانداي بولامىز.
بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلداندى. وسى قۇجاتتى باسشىلىققا الا وتىرىپ, سىر بويىندا ءدۇبiرلi تويعا ارنايى ازiرلiك جۇمىستارى قولعا الىنعان بولاتىن.
وتكەن كۇنگە وي جiبەرسەك, وسىدان 20 جىل بۇرىن باتىردىڭ 180 جىلدىق تويى اتالىپ وتكەن ەدi. ارينە, ول قارجى ماسەلەسىنiڭ قيىنداۋ كەزi. دەگەنمەن, ايماق جۇرتىنىڭ اۋىزبiرشىلiگiنiڭ ارقاسىندا جانە ەل اراسىنداعى بەدەلi بيiك ازاماتتاردىڭ iسكەرلiگiنiڭ ناتيجەسiندە اتالعان تويدى اعا ۇرپاق وكiلدەرi اڭىزداي شەرتiپ, اقىندار جىرىنا ارقاۋ ەتتi. ال بۇگiنگi تويدىڭ ەرەكشە سيپاتى – تاۋەلسiز ەلدiڭ ۇرپاعى ات جالىن تارتىپ مiنگەن ازامات بولىپ ەرجەتتi. تاريحىن تانىپ بiلەر, تiزگiن ۇستار ۇرپاققا ۇلتىمىزدىڭ وتكەنi مەن بۇگiنiن ۇعىندىرىپ, بولاشاعىنا باعىت سiلتەۋ – بiزدiڭ بورىشىمىز. مiنە, وسىنداي iزگi ماقساتتا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ءدۇبiرلi تويدى داقپىرتقا ۇلاستىرماي داڭقىن اسىرۋ ءۇشiن ايماقتىڭ الەۋمەتتiك سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ولاردىڭ ەڭ باستىسى – قىزىلوردا قالاسىنىڭ ورتالىعىندا, ناقتى ايتار بولساق, ع.مۇراتباەۆ جانە بۇقارباي باتىر كوشەلەرىنiڭ قيىلىسىنا ءباھادۇر بابانىڭ ەسكەرتكiشi ورناتىلدى. بەلگiلi ءمۇسiنشi جاركەن سمايىلوۆتىڭ دايىنداعان جوباسى ۇزدiك دەپ تانىلىپ, باتىر بەينەسiن سومداعان باعالى ەسكەرتكiش تاس تۇعىرعا قوندىرىلدى. سونداي-اق استانا قالاسىنىڭ كورiكتi بiر كوشەسiنە بۇقارباي باتىردىڭ ەسiمi بەرiلدi.
باتىر تويىن وتكiزۋگە ارنايى قابىلدانعان باعدارلامانىڭ اياسىندا بiرiنشi كەزەكتە باتىر بولمىسىن بەينەلەيتiن تانىمدىق, تاعىلىمدىق شارالار قولعا الىندى. راسىندا بۇل تويدىڭ بiز ءۇشiن ماڭىزى ەرەكشە. ماقسات – ۇلت تاريحىن ۇرپاققا ۇعىندىرۋ. ماسەلەن, كۇنi بۇگiنگە دەيiن «حالىق جاۋى, بۇلiكشi» اتالىپ كەلگەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiسiنiڭ باستاماشىسى – كەنەسارى حاندى تاريحشىلار اقتاپ الىپ, ونىڭ قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعىن كوكسەگەن كوسەمدiگiن جاريا ەتۋدە. مiنە, سول ۇلى تۇلعامەن ۇزەڭگiلەس ءجۇرiپ, جوسىن جورىقتاردا قالىڭ قولدى باستاعان بۇقارباي باتىردىڭ تۇلعالىق ەرەكشەلiگiن سومداۋ, ونىڭ ۇلاعاتتى iسiن ۇرپاققا تانىتۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن مiندەت. وسى باعىتتا ەڭ الدىمەن ەل تاريحىنداعى كەنەسارى حان جايلى قاتتالعان دەرەكتەردi قازبالاپ, سول ارقىلى باتىر بابامىزدىڭ بولمىسىن اشۋ ماقساتىندا ايماعىمىزدىڭ بەلگiلi عالىمدارى مەن تاريحشىلارى رەسپۋبليكالىق ورتالىق مۇراجايدا, ورىنبور, تاشكەنت مۇراجايلارىندا ۇلكەن شىعارماشىلىق iزدەنiسپەن ەڭبەك ەتiپ, باتىر بولمىسىن ايشىقتايتىن تاڭدامالى تۋىندىنى جارىققا شىعاردى. بۇل جۇمىسقا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ عالىمدارى سۇبەلi ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتكەن ءجون. كiتاپتىڭ ادەبي جانە كوركەمدiك ساپاسىنا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتi جۋرناليسi, باتىر جايلى بiرنەشە ادەبي كوركەم شىعارمالاردىڭ اۆتورى احات جاناەۆ جەتەكشiلiك ەتتi. سونداي-اق جەرگiلiكتi باسىلىمدار ارقىلى باتىردىڭ ەرلiگiن دارiپتەۋگە ايماقتاعى قالامگەر قاۋىم دا ءوز ۇلەسiن قوسىپ جاتىر.
جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق ءتاربيەگە باۋلۋ ماقساتىندا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا عىلىمي جوبالار بايقاۋى, جاس اقىندار جانە ارداگەرلەر اراسىندا اۋداندىق, وبلىستىق جانە ايماقتىق جىر ءمۇشايرالارى ۇيىمداستىرىلىپ, پوەزيا, پروزا جانرلارىنداعى تاڭداۋلى شىعارمالار ارنايى جيناققا توپتاستىرىلدى.
بۇقارباي باتىردىڭ 200 جىلدىق تويىن اتاپ وتۋگە باعىتتالعان مادەني شارالاردىڭ ەڭ باستىسى – «ۇلت ازاتتىعى قوزعالىسى جانە بۇقارباي باتىر» تاقىرىبىنداعى كونفەرەنتسيا. رەسپۋبليكا ايماعىنداعى بەلگiلi عالىمداردىڭ, تاريحشىلار مەن ادەبيەتشiلەردiڭ قاتىسۋىمەن وتەتiن بۇل كەلەلi باسقوسۋدا ەل تاريحىنداعى تولعاقتى وقيعالار تارازىلانىپ, باتىر بابامىز جايلى تىڭ دەرەكتەر ايقىندالارى ءسوزسiز. سونداي-اق ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «ەل باتىرى بۇقارباي» اتتى سپەكتاكلدiڭ پرەمەراسى قويىلاتىن بولادى.
ال تويدىڭ ەكiنشi كۇنi باتىردىڭ تۋعان جەرi – جالاعاش اۋدانىندا جالعاسىن تابادى. اتاپ ايتساق, اۋدان كولەمiندە جىل بويى ازiرلiك جۇمىستارى جۇرگiزiلiپ, جالاعاش كەنتiنiڭ پاسپورتى ورناتىلدى. اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ءۇيi جانە بۇقارباي باتىر اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيi, №33 ورتا مەكتەپ, «بالدىرعان» بالاباقشاسى سەكiلدi الەۋمەتتiك نىساندار كۇردەلi جوندەۋدەن وتكiزiلدi. جالاعاش كەنتiنiڭ ورتالىق الاڭىنا جاڭا ۇلگiدەگi ساحنا ورناتىلىپ, تاس توسەنiشتەرi جاڭارتىلدى. سونىمەن بiرگە, اۋدان ورتالىعىن اباتتاندىرۋ, اۋىل كوشەلەرiن جوندەۋ, اۋداندىق ماڭىزداعى اۆتوجولداردى اعىمداعى جوندەۋدەن وتكiزۋ, جول بەلگiلەرiن ورناتۋ جانە جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى تالاپ دەڭگەيiندە اتقارىلدى. ال توي قارساڭىندا بۇقارباي باتىر اۋىلىندا ءباھادۇر بابا اتىنداعى مۇراجاي اشىلعالى وتىر. جەرگiلiكتi كاسiپكەر, «مەليوراتور» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بەردiبەك مىحانوۆ ەسiمدi ازامات ءوز قارجىسىنا اۋىل ورتالىعىنداعى مەشiتتi قايتا سالىپ, پايدالانۋعا بەردi. سونىمەن بiرگە, ات بايگەسiنە ارنالعان يپپودروم سالىنىپ, اۋدان ورتالىعىنداعى ستاديون تالاپقا ساي جابدىقتالدى. بۇقارباي باتىر كەسەنەسiن قالپىنا كەلتiرۋ, باتىردىڭ جارى – شىنار انانىڭ باسىنا بەلگi قويۋ جانە كەسەنەگە باراتىن جولدى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلدi.
توي كورiگiن قىزدىرار ايتىس اقىندارىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن قايراتكەرi, اقىن ءجۇرسiن ەرماننىڭ ءوزi باستاپ كەلمەك. ءدۇبىرلى تويدا ايماقتاعى ايتۋلى جىر-داستان ورىنداۋشىلارى دا ءوزارا سىنعا تۇسپەك.
بۇل شارادا سونداي-اق ات ءبايگەسى ۇيىمداستىرىلادى. سپورتتىق شارالار قاتارىندا قازاق كۇرەسi جانە گiر كوتەرۋ سايىستارى بويىنشا دا بالۋاندار باسەكەگە تۇسەدi. ال مەرەكەلiك گالا-كونتسەرتتە قازاقستاندىق ەسترادا جۇلدىزدارى, بەلگiلi انشىلەر ونەر كورسەتەتiن بولادى.
وسى ورايدا بۇقارباي باتىر اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ءاۋىزبىرشىلىگى مەن ىنتىماعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. اۋىل حالقى تويعا دايىندىقتى جىل باسىندا-اق باستاپ كەتكەن. ارقايسىسى ءوز اۋلاسىن رەتتەپ, قورالارىن جاڭارتىپ, ەسىك الدىنا اعاش ەگىپ, كوشەلەرىن جوندەپ, رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلەتىن قوناقتاردى كۇتىپ الۋعا ساقاداي ساي وتىر. بالۋاندار تۇسەتىن, شاباندوزدار قوناتىن, ءانشى-جىرشى, تەرمەشىلەر باراتىن ۇيلەردى اۋىل تۇرعىندارى ءوز اراسىندا كەلىسىپ, ءبولىپ العان. قىسقاسى, باتىر بابا اتىنداعى اۋىل مەرەيتويعا جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلىپ وتىر.
سىر ەلiنiڭ داڭقتى پەرزەنتi بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلىنىڭ 200 جىلدىق تويى ايماقتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار ايتۋلى شارانىڭ بiرi بولعالى تۇر. ءدۇبىرلى تويعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان ارنايى قوناقتار شاقىرىلدى. تويعا كەلۋشiلەرگە جەتپىستەن استام ءۇي تiگiلiپ, باتىرعا ارنايى اس بەرiلەدi. تاريحىمىز تولىسقان سايىن تۇلعاسى بيiكتەي تۇسەتiن باتىر بابامىزدىڭ تويى بارشامىزعا شاپاعاتىن تيگiزiپ جاتىر. بiزدiڭ مiندەت – ۇلت تاريحىنىڭ ۇلاعاتىن ۇرپاق قولىنا جۇيەسىن بۇزباي, جۇلگەسىن ۇزبەي تابىستاۋ.
بولاتبەك قۋاندىقوۆ,
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى.
قىزىلوردا.
