• 12 قىركۇيەك, 2012

جاھانشا

22 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

جاھانشا

سارسەنبى, 12 قىركۇيەك 2012 7:30

الاشتىڭ ايماقتىق ۇكىمەت باسشىسى تۋرالى تولعانىس

بۇل جادىگەردە: «كۇنباتىس جانە تورعاي الاش وردالارىنىڭ باسشىلارى. سولدان وڭعا قاراي: 1) مىرزاعازى ەسبول ۇلى; 2) حالەل دوسمۇحامەد ۇلى; 3) جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى; 4) مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. باسقالارى نوكەرلەرى» دەپ جازىلعان.

سارسەنبى, 12 قىركۇيەك 2012 7:30

الاشتىڭ ايماقتىق ۇكىمەت باسشىسى تۋرالى تولعانىس

قازاقتىڭ رەسەي پاتشالىعى قۇرساۋىنان بوساعان شاقتاعى ءوز جولىن ءىزدەۋ ۇدەرىسىنە اتسالىسقان تۇلعالار شوعىرى قوماقتى. سولاردىڭ ءبىرى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ. ول پاتشا وكىمەتى تۇسىندا بۇراتانادان شىعىپ روسسيا يمپەرياسى وكرۋگىنىڭ ورىنباسار-پروكۋرورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. تيىسىنشە – يۋستيتسيا (ادىلەت) گەنەرالى مارتەبەسىنە جەتتى.
جاھانشا ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى اۋدانىنداعى 3-ءشى اۋىلدا (قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى, سىرىم اۋدانىنىڭ بۇلدىرتى اۋىلىندا) مالشى وتباسىندا 1887 جىلى تۋعان. جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر. ول ءوزىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنىڭ تۇڭعىش رەت كوپشىلىك كوزىنە ىلىگىپ باستالعان ۋاقىتىن تەرگەۋلەردە 1910 جىل دەپ كورسەتتى. «مەن بۇل جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ ورال وبلىسىنا كەلگەن سوڭ, ورال قالاسىندا ورىس تىلىندە شىعىپ تۇرعان «ۋرالسكي ليستوك» گازەتىندە بىرنەشە ماقالا جاريالادىم. بۇل ماقالالارىمدا مەن ىشكى روسسيادان قازىرگى قازاقستاننىڭ اۋماعىنا شارۋالاردى جۇيەسىز كوشىرىپ قونىستاندىرۋعا قارسى شىققان ەدىم, – دەدى ول 1930 جىلعى كورسەتۋىندە. – وسى ماقالالار ءۇشىن مەنى ورال گۋبەرناتورى وبلىستىق باسقارمادا ستيپەنديامەن قىزمەت ىستەۋ حۇقىمنان ايىردى».
سودان ول سوت لاۋازىمىنا كانديدات رەتىندە ورال وكرۋگتىك سوتىندا ىستەدى. مۇندا ءبىراز ۋاقىت باسبۇزارلىق ىستەردى قاراۋ ءبولىمشەسىندە جانە نەگىزىنەن ۇساق باسبۇزارلىق ىستەر مەن ازاماتتىق ىستەردى قارايتىن ميروۆوي سۋديانىڭ كومەكشىسى مىندەتتەرىن اتقارىپ ءجۇردى. جاھانشا تەرگەۋشىگە: «ودان كەيىنگى جىلدارى مەن سىبىردەگى سوت ورگاندارى جەلىسىندە اقپان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن ىستەدىم», – دەپ كورسەتتى.
1912 جىلدىڭ جازىندا جاھانشا ومبى سوت پالاتاسىنداعى لاۋازىمعا اعا كانديدات ەتىپ اۋىستىرىلدى, سول جەردەن بارناۋل ۇيەزىنىڭ ونىنشى ۋچاسكەسىنىڭ ميروۆوي سۋدياسى ءمىندەتتەرىن اتقارۋعا ءجىبەرىلدى. 1913 جىلى تاپ سونداي ميروۆوي سۋديا لاۋازىمىمەن زمەينوگور ۇيەزىنىڭ ءبىرىنشى ۋچاسكەسىنە اۋىستىرىلدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە بارناۋل قالاسىنا شاقىرتىپ الىندى. مۇندا ول ءبىراز ۋاقىت پروكۋراتۋرادا ىستەدى دە, 1914 جىلعى ناۋرىزدا توم وكرۋگتىك سوتى پروكۋرورىنىڭ كاين ۇيەزى بويىنشا جولداسى (ورىنباسارى) لاۋازىمىنا تاعايىندالدى.
جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ توم وكرۋگتىك سوتى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە سىبىرگە ساياسات تۇرعىسىنان ايدالعاندارعا, وكرۋگتىڭ ساياسي احۋالىنا باقىلاۋ جۇرگىزدى. وسى كەزدە ادىلەت گەنەرالى شەنىنە جەتتى. 1930 جىلعى دا, 1938 جىلعى دا تەرگەۋدەگى جاۋاپتارىندا ول پاتشا تاقتان قۇلاعاننان كەيىن سوندا, سىبىردە, كاين ۇيەزدىك اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانعانىن كورسەتكەن.
ورالدا جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى جەرلەستەرىنىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن وبلىس قازاقتارىن باسقارۋ قۇرىلىمى مەن ەرەجەسىن جازدى. 1917 جىلعى 19-22 ءساۋىردە وتكەن وبلىستىق ءبىرىنشى قازاق سەزىن باسقاردى. وسىندا باسقا دا ماڭىزدى شەشىمدەرمەن قاتار, ول جاساعان قۇجات ءبىر اۋىزدان قابىلداندى. سەزد ورال وبلىسىنىڭ قازاقتار مەكەندەيتىن بولىگىن باسقارۋدىڭ قالىپتاسقان بيۋروكراتيالىق جۇيەسى «ۋاقىت تالابىنا سايكەس ەمەستىگى بىلاي تۇرسىن, جەرگىلىكتى تۇرمىس جاعدايىنا مۇلدەم جاۋاپ بەرمەيدى» دەپ اتاپ ءوتىپ, ونى «حالىقتىق القالى باسقارمامەن اۋىستىرۋ قاجەت» دەپ تاپتى. حالىقتى قۇرىلىم بۋىندارىنا سايلانعان القا ارقىلى باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ جانشا ازىرلەگەن ەرەجە بويىنشا جۇرگىزىلەدى دەپ كوزدەلدى. تيىسىنشە, جەرگىلىكتى باسقارۋ قۇرىلىمى بەلگىلەنىپ, بيلىك جۇرگىزەتىن تۇراقتى قازاق كوميتەتى سايلاندى.
تەرگەۋدەگى كورسەتۋلەرىندە ورال قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوزىنىڭ ءتوراعالىعىمەن وتكىزىلگەنىن, سەزدىڭ قاۋلىلارى, قارارلارى جانە باسقا دا شەشىمدەرى مارتىنەنكو قۇراستىرعان «الاش-وردا» كىتابىندا باسىلىپ شىققانىن ايتتى. سوسىن: «وسى سەزد ءوز قاۋلىسىمەن مەنى سول شاقتا ماسكەۋ قالاسىندا شاقىرىلعان بۇكىلروسسيالىق مۇسىلمان سەزىنە جىبەرىلەتىن دەلەگاتتاردىڭ ءبىرى ەتىپ سايلادى», – دەدى.
بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى 1917 جىلعى 1-11 مامىردا ءوتتى. «بۇل سەزدە مەن «شۋرا» بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان كوميتەتى (سول كەزگى ورىس تىلىندە قولدانىلعان اببرەۆياتۋرا بويىنشا – يكومۋس, ياعني مۇسىلمان كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى – ب.ق.) ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندىم» دەيدى كەيىپكەرىمىز. وسىناۋ بۇكىلرەسەيلىك لاۋازىمعا سايلانۋ ونىڭ بۇرىنعى يمپەريا تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى بيىك بەدەلىنىڭ ءناتيجەسى ىسپەتتى ەدى. ونىڭ بەدەلى يكومۋستا قىزمەت اتقارعان ۋاقىتتارىندا دا ءتومەندەگەن جوق. كۇللى رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ماسكەۋ سەزىنەن سوڭ «كوپ ۇزاماي مەنى قۇرىلتايشى جينالىسقا سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جاساۋ جونىندەگى كوميسسياعا ەنگىزدى, – دەپ كورسەتتى ول كەيىن وگپۋ تەرگەۋشىسىنە. – اتالعان جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن مەن پەتەربۋرگتە 1917 جىلعى قاراشانىڭ ورتاسىنا دەيىن بولدىم».
«بۇدان كەيىن مەن بۇكىلقازاق سەزىنە قاتىستىم, سەزد بوكەيحانوۆ, بايتۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ جانە باسقالاردىڭ باستاماسىمەن ورىنبور قالاسىندا شاقىرىلعان ەدى». بۇل تاريحي قۇرىلتايدىڭ 1917 جىلعى جەلتوقساننىڭ 18-26-ى كۇندەرى (ەسكى كالەندار بويىنشا – 5-13 جەلتوقساندا) وتكەنى بەلگىلى.
تەرگەۋدە دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ ءبوكەيحانوۆپەن ۇنەمى پىكىرلەس بولا بەرمەگەنىن, مىسالعا, قازاق اۆتونومياسىن جاريالاۋ مەرزىمى جايىندا كوزقاراستارىنىڭ ەكى جارىلعانىن, ماسەلەنىڭ دەلەگاتتاردىڭ اتتارىن اتاپ داۋىس بەرۋىنە دەيىن بارعانىن كورسەتتى.
تەرگەۋ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ پەن ونىڭ جاعىنداعىلار, ورتالىقتان لىقسىپ كەلە جاتقان انارحيادان قورعانۋ ماقساتىندا, اۆتونوميانى شۇعىل جاريا ەتىپ, قازاق اسكەرىن قۇرۋ كەرەكتىگىن كوتەرگەن. ولار ورال وبلىسى, بوكەي ورداسى, تورعاي وبلىسىنىڭ اقتوبە جانە ىرعىز ۇيەزدەرى جانە سىرداريا وبلىسى دەلەگاتتارى ەدى. ال ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان ەكىنشى تاراپ, مايداننان قاشقان سولداتتاردىڭ قارۋسىز قازاقتى قىرىپ تاستاۋى ىقتيمالدىلىعىنان ساقتانعاندىقتان, اۆتونوميانىڭ جاريالانۋىن كەيىنگە قالدىرۋدى كوزدەگەن.
«بۇل سەزدىڭ ارتىنشا ورال قازاقتارىنىڭ ەكىنشى وبلىستىق سەزى شاقىرىلدى, – دەپ كورسەتتى جاھانشا تەرگەۋشىگە. – سەزد مەنى جوعارىدا كورسەتىلگەن اۋماقتاعى «الاش-وردا» بيلىگىن مويىنداۋ جونىندە رسفسر حالكومكەڭەسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ماسكەۋ قالاسىنا ىسساپارعا جىبەردى».
بۇل قىسقا ماعلۇمات ارتىندا ءبىراز وقيعا جاتقان-دى. ورىنبورداعى تاريحي سەزدەن كەيىن حالىق كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ دەنى سەزدە ورتالىق ۇكىمەت جۇمىس ىستەيتىن استانا رەتىندە بەلگىلەنگەن شاھارعا – سەمەيگە ىرگەلەس الاش (زارەچنايا سلوبودكا) قالاسىنا اتتانعان. الايدا ونداعى كەڭەس بيلىگى قازاق ۇكىمەتىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە ىقىلاس تانىتقان جوق. كەڭەس اسكەرىنىڭ ورىنبوردى الۋىنا بايلانىستى ۋاقىتشا ۇكىمەت كوميسسارى لاۋازىمىمەن قىزمەت اتقارۋىن دوعارعان ءاليحان بوكەيحانوۆ تا سەمەي وبلىسىنا قاراي كەتىپ, جازعا دەيىن جاسىرىن جاعدايدا جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى.
ال ورال وبلىسىنىڭ قازاق كوميتەتى ورىنبورداعى ءىى جالپىقازاق سەزىنەن دەلەگاتتارى ورالعان سوڭ, كەزەكتى وبلىستىق سەزدى شاقىرۋدى قولعا الدى. تاريحقا قاراتوبە سەزى دەگەن اتپەن ەنگەن ورال وبلىستىق ءۇشىنشى قازاق سەزى 1918 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءوتتى.
سەزدى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ: «حالقىم, باۋىرلارىم, عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىزدىڭ, ەل قامى ءۇشىن ەتىگىمەن سۋ كەشكەن اسىلدارىمىزدىڭ اڭساعان ازاتتىعى, كوكسەگەن ەركىندىگى ءۇشىن شەشۋشى اتتانىسقا شىققالى تۇرمىز», – دەگەن سوزدەرمەن باستاپ اشىپ, اعىمداعى ساياسي احۋالدى بايان ەتتى. ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ تاريحي شەشىمدەرى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدا كەزدەسۋلى تىعىرىقتار جايىن ايتىپ, سول ورايدا كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان نەگىزگى ماسەلەلەردى اتادى. ورىنبور سەزى شەشىمدەرىنىڭ اۋقىمىندا ايماقتىق ۇكىمەت قۇرۋدىڭ, حالىق اسكەرىن جاساقتاۋدىڭ, دەربەس باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ قىزمەتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەلدەن سالىق تۇرىندە قارجى جيناۋدىڭ ماڭىزى ءسوز بولدى.
وسى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەلەلى پىكىرلەر ورتاعا سالىنىپ, ايتىس-تارتىستار ورىن الدى. قۇندى ۇسىنىستار كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتتى. سەزد ورتالىق كەڭەس وكىمەتىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ قاجەت دەپ تاپتى. سول ءۇشىن دەلەگاتسيا سايلادى.
ايگىلى كۇرەسكەر باقىتجان قاراتاەۆ كەزىندە بالا جاھانشانىڭ زاڭگەرلىك جوعارى وقۋعا تۇسۋىنە كەڭەس-باتا بەرگەن, ونىڭ العاشقى پۋبليتسيستيكالىق جۇمىستارىنا, قىزمەتتەگى جولىنا جاناشىرلىقپەن, تىلەكتەستىكپەن قاراعان ۇستازى, ءتالىمگەرى ەدى. دەگەنمەن, ەكەۋىنىڭ مونارحيا قۇلاتىلعاننان كەيىنگى ەلدىڭ دامۋى حاقىندا تۇيگەن ويلارى بىرتىندەپ ەكى جارىلعان بولاتىن. قاراتاەۆ پاتشالىقتىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى پارلامەنتتىك جولمەن العاش ءىرى كۇرەس جۇرگىزۋشى ۇلت قايراتكەرى بولا تۇرا, اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ۇيىمدىق تۇرعىدا ءراسىمدەلگەن الاش اۆتونوميالىق قۇرىلىمىن قولدامادى. كەيىن سول ۇلتتىق قوزعالىستى سىني تۇرعىدا زەرتتەگەن ەڭبەك جازدى.
قاراتاەۆتىڭ ويىنشا, «زەمستۆو مەن اسكەري ۇكىمەت («ۆويسكو»), سونداي-اق باتىس الاش-وردا بولشەۆيكتەرگە قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ ءۇشىن وداق قۇردى جانە سوۆەت وكىمەتىن ەشقانداي دا مويىندامايدى» دەگەن حاباردى «ۋرالسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي», «يايتسكايا ۆوليا» گازەتتەرى بەتتەرىندە جازعانىنا قاراماستان, ولار «سوۆەت وكىمەتىن كوزبە-كوز الداۋدى» كوزدەگەن بۇل ارەكەتكە «كەڭەس ۇكىمەتىنەن («وت سنك رسفسر») ءىرى كولەمدە قارجى الۋ ءۇشىن» بارعان ەدى. ءسويتىپ, «باتىس الاش-وردانىڭ ءتوراعاسى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, ورال وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ونىڭ ورىنباسارى پوپوۆ, سول باسقارمانىڭ مۇشەلەرى كارىم جالەنوۆ پەن بۋركوۆسكي جايىق سىرتى قازاقتارى قۇددى ءبىر سوۆەت وكىمەتىن تانىعانداي ەتىپ حالكومكەڭەسكە بايانداما بەرۋ» جانە قازاقتار اراسىنا «كەڭەستەردى ەنگىزىپ, قورعاۋ ءۇشىن 40 ملن سوم» اقشا سۇراۋ ماقساتىندا ماسكەۋگە ساپار شەكتى…» دەدى.
ال جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ 1930 جىلى تەرگەۋشىگە: «ورال قالاسىنا ورالعاننان كەيىن مەنى, كەڭەس وكىمەتىمەن قارىم-قاتىناس جاساعانىم ءۇشىن, ورال كازاكتارى تۇتقىنعا الدى (1918 جىلعى ءساۋىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – ب.ق.)», – دەپ كورسەتتى. ساپاردىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭدەگەن جوق. بىردەن: «بىراق كوپ ۇزاماي بوساتتى, – دەدى. – ودان كەيىن مەن باسقا قازاق قىزمەتكەرلەرمەن بىرگە جىمپيتى قالاسىنا كەتىپ قالدىم. سول جەردە «الاش-وردا» بولىمشەسىن قۇردىم (1918 جىلعى مامىر – ب.ق.), ول سول شاقتا «الاش-وردانىڭ باتىس بولىمشەسى» ء(دالىرەك ايتقاندا, ول كەزدە – «ويىل ءۋالاياتى» – ب.ق.) دەپ اتالدى, («الاش-وردانىڭ باتىس ءبولىمشەسى» رەتىندە ءراسىمدەلۋى – سول 1918 جىلدىڭ كۇزىنەن. مامىرداعى ورال وبلىستىق ءتورتىنشى قازاق سەزى سايلاعان ۇكىمەتتىڭ باسقارۋىمەن رەسپۋبليكا رەجيمىندە جۇمىس ىستەگەن بۇل قۇرىلىمنىڭ وسىناۋ ساباقتاس اتاۋلارىندا تۇرعان ءپالەندەي ەشتەڭە جوق بولعاندىقتان, اجىراتىپ ايتپاۋى – تەرگەۋشىنىڭ مىيىن قاتىرمايىن دەگەنى بولار – ب.ق.). وسى ۇكىمەت ودان كەيىنگى جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ تۇردى».
تۇتقىن باتىس بولىمشە ۇكىمەتىنىڭ نەندەي قىزمەت اتقارعانىنا تەرەڭدەمەگەن.

جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى زايىبى (ولگا كونستانتينوۆنا), قارىنداسى, اعاسىمەن.

وگپۋ تەرگەۋشىسى ويىنداعىسىنا جەتۋ ماقساتىندا ەجىكتەپ تالاي ساۋال قويسا كەرەك. جاھانشا بۇرىنعى ايتقاندارىنا قايتا ورالىپ, تولىقتىرادى. «ءسىزدىڭ سۇراقتارىڭىزعا بايلانىستى, بۇدان بۇرىنعى كورسەتۋىمە قوسىمشا, مىنانداي جاۋاپ بەرە الامىن, – دەيدى. – دۋلاتوۆپەن مەن تاشكەنتتە وتە سيرەك كەزدەستىم, ايتپاقشى, ول مەنىڭ قىلمىستىق كودەكستى قازاقشالاعان اۋدارمامدى قاتتى سىناعان بولاتىن. تاشكەنتتە دە, الماتىدا دا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتى وتە سيرەك جانە كەزدەيسوق قانا كەزدەستىرىپ ءجۇردىم. ءبىرىمجانوۆ تۋرالى بىلەتىنىم, ول 20-21 جىلدارى «اق جول» رەداكتسياسى ماڭىندا جۇرەتىن. ستۋدەنت بولدى. سوسىن, تۇركرەسپۋبليكادان گەرمانياعا وقۋعا بارعان ستۋدەنتتەر قاتارىنا ىلىكتى. ونىڭ ءوزىن كورگەن ەمەسپىن. جالپى, مەنىڭ تانىستارىمنىڭ اۋقىمى ەۆروپالىقتار, كوبىنە پارتياشىلدار بولدى. دىنمۇحامەد ادىلوۆپەن ءجۇزتانىس قانامىن, تاشكەنتتە كورگەنمىن, قىزىلوردا مەن الماتىدا ونى كورگەن جوقپىن».
جاھانشا «كازسەلحوزبانكتىڭ» يۋريسكونسۋلتى رەتىندە تاشكەنتتە تۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەرىنەن سالىقتار ءوندىرىپ الۋ جۇمىسىن ءجۇرگىزدى. «مەن ءوندىرىپ الۋ اۋقىمىن 96 پايىزعا دەيىن جەتكىزىپ, بۇل جۇمىستى اياقتاعان سوڭ, اۋىلشاربانك باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى بولگاەۆ جولداس ماعان قىزىلورداعا اۋىسىپ, سوندا كوشىپ بارعان باسقارمادا تىكەلەي قىزمەتتىك مىندەتتەرىمدى ورىنداۋعا كىرىسۋىمدى ۇسىندى. ودان باسقا مەن كازۆودحوزدا (قازاق سۋ شارۋاشىلىعىندا – ب.ق.) زاڭ كەڭەسشىسى بولاتىنمىن, ول دا سول كەزەڭدە تاشكەنتتەن قىزىلورداعا كوشىپ جاتتى. ءسويتىپ, مەن ءوز مەكەمەممەن بىرگە قونىس اۋداردىم».
تەرگەۋشىنى ونىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنداعى قارىم-قاتىناستارى دا قىزىقتىرادى. «قىزىلوردادا بۇرىنعى الاشوردالىقتارمەن ەشقانداي بايلانىسىم بولعان جوق, – دەيدى تۇتقىن. – مەنىڭ تانىستارىم نەگىزىنەن ۆودحوز قىزمەتكەرلەرى ەدى, ولارمەن مەن جاڭا قالادا قاتار تۇراتىنمىن». بىراق بۇنداي اقپارات جەتكىلىكسىز. الايدا, تۇتقىن ءبارىبىر ماردىمدى ەشتەڭە كورسەتپەيدى. «قىزىلوردادا بۇرىنعى الاشورداشىلاردان دۋلاتوۆ تۇردى, ول «ەڭبەكشى قازاقتا» ءىستەيتىن. حالەل عابباسوۆ گوسپلاندا, ەسبولوۆ كازشەرستتە قىزمەت ەتەتىن. تىنىشباەۆتىڭ قايدا ىستەيتىنىن بىلمەيتىنمىن, ەرمەكوۆ پروفەسسۋراعا دايىندالىپ ءجۇر دەپ ەستيتىنمىن, ەكەۋى دە قىزىلوردادا بولعان جوق, مەن ولارمەن وندا كەزدەسكەن جوقپىن. تىنىشباەۆ قىزىلوردا قۇرىلىسى بويىنشا سوتقا تارتىلعاندا ماعان كىرگەن جوق. مەنىڭ جالپى, تىنىشباەۆپەن جانە حالەل دوسمۇحامەدوۆپەن دوستىعىم جوق بولاتىن, ولاردىڭ ءومىر سالتى مەنىكىنەن مۇلدەم باسقا ەدى».
ولارمەن اراسى, شىنىندا, 1924 جىلى باجاسى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ء(وز ادرەسىنە كەلگەن, الايدا, قابىلبەك سارىمولداەۆقا جازىلعان) حاتىنا وراي ورىن العان وقيعاعا بايلانىستى سالقىن تارتقان-دى.
«قىزىلوردادان ۇكىمەت مەكەمەلەرىمەن بىرگە الماتىعا كوشىپ باردىم, وندا 1930 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن بولدىم. الماتىدا مەن مۇلدەم وقشاۋ ءومىر ءسۇردىم. ەشكىمدى دە كەزىكتىرمەدىم دەۋىمە بولادى. پاتەرىم دە بولمادى. سوندىقتان قوناق شاقىرۋعا ەشقانداي دا مۇمكىندىگىم جوق-تىن, ەشكىمدى قابىلداي المادىم», – دەي كەلە, ول ءوزىنىڭ سول 1930 جىلعى قاڭتاردا الماتىدان, جالپى, قازاقستاننان كوشىپ كەتۋگە بەل بايلاعانىن ايتادى. سوسىن بۇعان يتەرمەلەگەن تومەندەگىدەي سەبەپتى بايان ەتتى: «وسى كەزدە ءوزىنىڭ تاپتىق كۇرەسىمەن استىق دايىنداۋ, ءوزىنىڭ تاركىلەۋىمەن ۇجىمداستىرۋ جانە باسقا ونىمەن قاتار جۇرگەن ونىڭ ساياسي ءىس-شارالارىمەن باستالعان بولاتىن. ادەتتە, مۇنداي جاعدايلاردا الدەكىمدى نىساناعا الىپ اتقىلاپ جاتادى. مەن يدەولوگيالىق جاعىنان قانداي دا ءبىر جازعىرۋدان اۋلاق بولۋ ءۇشىن – قازاقستاننان مۇلدەم كەتسەم دەپ شەشتىم, قازاقستانداعى بارلىق وقيعالاردان الىس بولعىم كەلدى».
شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋعا كىم ءجاردەمدەسكەنىن دە جاسىرمادى: «ماعان بالدىزىم, رىسقۇلوۆتىڭ ايەلى جەدەلحات جولداپ, ماسكەۋدە جۇمىس تابۋعا بولاتىنىن حابارلادى, بالكىم پاتەر ماسەلەسى دە جايعاستىرىلىپ قالۋى ىقتيمال دەدى. مىنە, مەن ءسويتىپ, اقپاندا ءماسكەۋگە كەتتىم, سودان بەرى سوندا قازىرگە دەيىن قىزمەت ىستەپ, تۇرىپ كەلەم».
مۇنداي مالىمدەمەگە ارنايى قىزمەت تەرگەۋشىسى قايدان سەنە قويسىن. وعان ءبارىن تۇبەگەيلى ءبىلۋ كەرەك. «قازاقستانعا مەن «سكوتوۆود» باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى گرۋششەۆسكي جولداسپەن بىرگە كەلدىم – قازولكەكوم مەن قازۇكىمەتكە «سكوتوۆودتىڭ» قازاقستانداعى جۇمىسى جايىندا بايانداما جاساۋ ءۇشىن, مەنى ماسكەۋدەن كومانديروۆكاعا ناۋقاستانىپ جۇرگەنىمدە اكەتتى, ج. گرۋششەۆسكيدىڭ ءوزى جولدا مەنىڭ ىستىعىمدى ولشەپ, 39 گرادۋس شاماسىندا دەپ تاپتى. الماتىعا كەلگەنىمىزدە ءبىز قىزىلوردادان گپۋ-دان جەدەلحات الدىق, قىزىلورداداعى ءبىزدىڭ كەڭسەنىڭ بارلىق جوعارى باسشىلىعى تۇتقىندالعانى جايىندا حابارلاپتى. سوندىقتان دا مەنى جانە پارتياشىل كوتوۆتى ج. گرۋششەۆسكي قىزىلورداعا ىسساپارعا جىبەردى. قىزىلورداداعى ءبىزدىڭ كەڭسەنىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋ ءۇشىن. اسىرەسە, ءبىزدىڭ مالىمىزدى قىسقى كەزەڭگە ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن قاراۋ ءۇشىن. ءبىزدىڭ وسىنداي رەۆيزيامىزدىڭ كەزىندە, جۇمىسىمىزدى اياقتاپ, ماسكەۋگە ورالۋعا جينالىپ جاتقانىمىزدا, مەنى تۇتقىنعا الدى. قىزىلورداداعى كونتورىمىزدىڭ ءىسى جونىنەن مەنى سوندا گپۋ-ءدىڭ ەكونوميكالىق ءبولىمى تەرگەپ, جاۋاپ الدى».
كورسەتۋ-جاۋاپتارىنا تەرگەۋشىنىڭ سەنىمسىزدىكپەن قاراپ وتىرعانىنا كوزى جەتكەندىكتەن, جاھانشا وزىنە كەپىلدىك بەرە الاتىن ادامداردى اتايدى. «مەنىڭ ءومىرىم مەن قىزمەتىم جايىندا قازاقستاننىڭ بارلىق جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنەن جانە ج. بەلسكيدەن – ول مەنىڭ تاشكەنتتە وتكىزگەن ءومىرىمنىڭ بارلىق شاعىندا ورتاازيالىق گپۋ-ءدىڭ باستىعى بولىپ ىستەدى – انىقتاما جيناپ الۋىڭىزدى وتىنەمىن. ولار كۋالاندىرار دەپ ويلايمىن, – دەيدى ول, – مەن ءوز جەكە ءومىرىممەن ءومىر ءسۇردىم, ال اۋىزەكى سوزدە ءالەقانداي سوۆەتتىك ءىس-شارالاردى سىناعان بولسام, تۋرا كوممۋنيست جولداستاردىڭ كوز الدىندا ايتتىم. جانە ەشقانداي دا الدەكىمدى ۇگىتتەۋ ماقساتىمەن ەمەس, ءجاي عانا سۋبەكتيۆتى كوزقاراسىمدى ءبىلدىرۋ تۇرعىسىنان ايتتىم».
ول وزگە ارىپتەستەرىمەن بىرگە رەپرەسسيالاندى. «كونترەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى ءۇشىن» «ۇشتىك» ۇكىمىمەن 5 جىلعا ۆورونەجگە جەر اۋدارىلدى. «ۇلكەن تەررور» جىلدارى (1938 جىلعى 1 ماۋسىمدا) قايتا تۇتقىندالىپ, 1938 جىلعى 16 شىلدەدە نكۆد-ءنىڭ ماسكەۋ وبلىستىق باسقارماسى جانىنداعى «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. وسىناۋ جازانىڭ جوعارعى شاراسى جايىنداعى ۇكىم نەگىزدەمەسىندە جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى «جەر اۋدارۋدان 1935 جىلى ماسكەۋگە ورالعان بويدا» «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم» مۇشەلەرىمەن بايلانىسىن قالىپقا كەلتىردى, «حالىق جاۋى رىسقۇلوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولدى» دەپ ايىپتالدى.
1938 جىلعى 3 تامىزدا «قازاق كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمى ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى, «حالىق جاۋلارىمەن» تىعىز بايلانىستى دجاگانشا دوس-مۋحامەدوۆ» ماسكەۋدەگى بۋتوۆو پوليگونىندا اتىپ تاستالدى. سودان – جەكە باسقا تابىنۋ اشكەرەلەنگەننەن كەيىن ورىن العان ايگىلى ساياسي «جىلىمىق» جىلدارى – 1957 جىلعى 2 جەلتوقساندا رەابيليتاتسيالاندى.
ايتسە دە, تۇڭعىش تا سوڭعى ايماقتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ باسشىسى بولعان جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ادال ەسىمى ەلىنە وڭايلىقپەن قايتارىلمادى. ۋاقىتىندا ونىڭ اتىلعانى جايىندا اشىق ايتىلماعان-دى. حابار-وشارسىز كەتۋىن وتباسىنا «حات جازىسۋ قۇقىنان ايىرىلىپ ون جىلعا جەر اۋدارىلدى» دەپ تۇسىندىرگەن. زايىبىنىڭ «جىلىمىق» جىلدارعى ىزدەنىسىنە كسرو باس پروكۋراتۋراسى 1957 جىلدىڭ 25 مامىرىندا «جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ ەڭبەكپەن ءتۇزەۋ لاگەرىندە جازاسىن وتەپ ءجۇرگەنىندە 1942 جىلعى 13 قاراشادا جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولعان» دەپ حابارلاعان-دى. سول حاباردان جارتى جىل وتكەندە, جوعارىدا ايتىلعانداي, 1957 جىلعى 2 جەلتوقساندا ماسكەۋ قالالىق سوتىنىڭ تورالقاسى ونى اقتادى. سوت تورالقاسى 1938 جىلعى 16 ءشىلدەدەگى «ۇشتىك» ۇكىمىنىڭ كۇشىن جويا وتىرىپ, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ 20-شى جىلدارعى «كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى» ءۇشىن بۇرىن سوتتالىپ, جازاسىن 1930-1935 جىلدارى وتەگەنىن, ودان كەيىنگى «كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى» حاقىندا 1938 جىلعى ءىس ماتەريالدارىندا ەشقانداي دەرەك جوقتىعىن اتاپ ايتتى.
«ۇلكەن تەرروردان» جيىرما جىل وتكەندە, قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ارنايى كوميسسياسى 1958 جىلعى 28 اقپانداعى ۇيعارىمىمەن جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتى وزگە دە الاشورداشىلارمەن بىرگە اقتاپ شىقتى. الايدا, ونىڭ ادال ەسىمى قوعام ومىرىنە قايتارىلا قويمادى. تاعى وتىز جىلدان كەيىن, 1988 جىلعى 4 قاراشادا ونى قازاق كسر جوعارعى سوتى باسقا الاشورداشىلار قاتارىندا تاعى دا اقتادى.
سودان بەرى بۇل قايراتكەردىڭ كۇرەسكەرلىك جولىنا زەرتتەۋشىلەر ەداۋىر ءمان بەرىپ كەلەدى. ماقالالار, مونوگرافيا, دەرەكتى فيلم, وزگە دە ەڭبەكتەر جارىق كورىپ جاتىر. تەك قازاق اۆتونومياسىنىڭ 1918–1920 جىلدارى رەسپۋبليكالىق رەجىمدە جۇمىس ىستەگەن تۇڭعىش, جالعىز دا ەرەك ايماقتىق ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كورنەكتى قايراتكەرگە ازىرگە ءتيىستى دارەجەدەگى لايىقتى باعا بەرىلگەن جوق.
بەيبىت قويشىباەۆ,
جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
الماتى.