«حالىق جاۋىنا» اينالعان پروكۋرور
سارسەنبى, 18 شىلدە 2012 7:42
حح عاسىر باسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاپپاي ورىن العان بەلسەندى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس لەگىنە ارالاسقانعا دەيىن, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ پاتشالىق سوت ورگاندارىندا قىزمەت اتقارىپ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىسپەن شۇعىلدانعان. العاشقىدا ورال اۋماقتىق سوتىنىڭ جانىنداعى سوت لاۋازىمىنا ۇمىتكەر رەتىندە قىزمەت اتقارىپ, بىتىمگەرشىلىك سوتى جانە قىلمىستىق ءبولىم حاتشىسى كومەكشىسىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداعان.
سارسەنبى, 18 شىلدە 2012 7:42
حح عاسىر باسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاپپاي ورىن العان بەلسەندى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس لەگىنە ارالاسقانعا دەيىن, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ پاتشالىق سوت ورگاندارىندا قىزمەت اتقارىپ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىسپەن شۇعىلدانعان. العاشقىدا ورال اۋماقتىق سوتىنىڭ جانىنداعى سوت لاۋازىمىنا ۇمىتكەر رەتىندە قىزمەت اتقارىپ, بىتىمگەرشىلىك سوتى جانە قىلمىستىق ءبولىم حاتشىسى كومەكشىسىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداعان. 1912 جىلدىڭ جازىندا بارناۋىل ۋەزىنىڭ 10-ۋچاسكەسىندەگى بىتىمگەرشىلىك سوتىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ءۇشىن ىسساپارعا شىعىپ, كەيىن ومبى سوت پالاتاسىنا اعا ۇمىتكەر رەتىندە اۋىستىرىلدى. 1913 جىلى اتالعان لاۋازىم بويىنشا زمەينوگورسك ۋەزىنىڭ 1-ۋچاسكەسىنە جانە وسى جىلدىڭ كۇزىندە بارناۋىل قالالىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا شاقىرىلىپ, 1914 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كاين ۋەزى بويىنشا توم وكرۋگتىك سوتىندا پروكۋروردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. وسى مىندەتتى اتقارىپ ءجۇرىپ, ول ادىلەت گەنەرالى شەنىن يەلەندى.
1915 جىلعى «پامياتنايا كنيگا تومسكوي گۋبەرني» اتتى كىتاپقا تومسك گۋبەرناتورىنىڭ نۇسقاۋىمەن سول وڭىردەگى كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ اتى-جوندەرى ەنگىزىلگەن. سونداعى «پروكۋرورلىق قاداعالاۋ» بولىمىندە ج.دوسمۇحامەدوۆتىڭ دا ەسىمى تۇر.
ءبىز قانداسىمىزدىڭ رەسەي زاڭدارىن تەرەڭ ءبىلىپ, ادالدىعى مەن شىنايىلىعى ارقاسىندا زور بەدەلگە يە بولعاندىعىن اڭعارامىز.
وسىنداي تۇلعانىڭ 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن الاشوردانىڭ باتىس قازاقستانداعى بولىمشەسىن باسقارعاندىعى بەلگىلى. ول جازۋشى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اقجايىق» تريلوگياسىندا وتە جاقسى جازىلعان. ال ودان كەيىن شە؟ 20-شى جىلدارى ج.دوسمۇحامەدوۆ تاشكەنتتە تۇرعان. ءتۇرلى قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسقان. سونىڭ ءبىرى وعان زاڭگەر رەتىندە تۇركىستان ادىلەت حالىق كوميسسارياتىنىڭ ءوتىنىشىمەن «رسفسر-دىڭ قىلمىستىق كودەكسىن» قازاق تىلىنە اۋدارۋ تاپسىرىلادى. ج.دوسمۇحامەدوۆ اۋدارمانى باسقاردى جانە 1924 جىلى تاشكەنت قالاسىندا تۇڭعىش رەت تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حكك ارنايى كوميسسياسىنىڭ باسپاسىمەن «رسفسر-دىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ» قازاق ءتىلىندەگى اۋدارماسى تۇڭعىش رەت جارىققا شىقتى.
1927 جىلدىڭ قاراشا ايى مەن 1929 جىلدىڭ ارالىعىندا ج.دوسمۇحامەدوۆ قىزىلوردا قالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى بانكىنىڭ زاڭ كەڭەسشىسى بولىپ, 1928 جىلى ادۆوكات قىزمەتىن اتقاردى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مۇراعات جانە قۇجاتتاما بولىمىنەن تابىلعان دەرەكتەرگە سايكەس, قىزىلوردا وكرۋگتىك حالىق سوتىنىڭ قورىنان 1927 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ج.دوسمۇحامەدوۆكە سەنىمحات بەرىلگەن. وندا قازاق كسر حالىق شارۋاشىلىعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ زاڭ كەڭەسشىسى دوسمۇحامەدوۆ جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنا اتالعان ۇيىمنىڭ اتىنان بارلىق سوت وتىرىستارىندا تالاپكەر جانە جاۋاپكەر رەتىندە شىعۋ, ىستەرگە ءۇشىنشى تۇلعا رەتىندە قاتىسۋ جانە ىسكە ءۇشىنشى تۇلعالاردى تارتۋ, تالاپ ارىز ۇسىنىپ, سوتتان قامتاماسىز ەتۋىن سۇراۋ, اكتىلەردىڭ شىنايىلىعىنا كۇمان كەلتىرۋ, جالعاندىعى تۋرالى نارازىلىق ءبىلدىرۋ نەمەسە داۋلاسۋ جانە مۇنداي تالاپتار مەن ارىزدارعا جاۋاپ بەرۋ, ايىپ تاعۋ جانە مۇنداي ىستەر بويىنشا جاۋاپ بەرۋ, سوت وتىرىستارىندا قازاق كسر حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ ىستەرىن قورعاۋ جانە ت.ب. وكىلەتتىلىكتەر بەرىلگەن.
استانانىڭ 1929 جىلعى كوشىرىلۋ كەزەڭىندە ج.دوسمۇحامەدوۆ الماتىعا كەلىپ, ماماندىعى بويىنشا جۇمىس جاسايدى, 1930 جىلدىڭ اقپان ايىندا جۇمىس بابىمەن ماسكەۋگە اۋىستىرىلىپ, ءبىرىنشى قاماۋعا الىنعانعا دەيىن جۇبايى ولگا كونستانتينوۆنامەن سوندا تۇرادى.
1930 جىلدىڭ 31 قازانىندا ج.دوسمۇحامەدوۆ ماسكەۋ قالاسىنداعى «مال شارۋاشىلىعى» باسقارماسىندا اعا ەكونوميست قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە «الاش» پارتياسى جانە بۇرىنعى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قازاق كسر بسمب (وپگۋ) ورگاندارىمەن قاماۋعا الىندى. ماسكەۋدە, زاموسكۆورەچەنسك اۋدانى, شابلوۆكا-حاۆسكي كوشەسى, 11 ءۇي قيىلىسى, 265, 7 كورپۋس مەكەنجايىندا ۇستاپ, بۋتىركا ءتۇرمەسىنە جىبەرىلدى. كەيىن الماتىعا اۋىستىرىلدى.
انىقتالعان پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردىڭ, الدىن الا تەرگەۋ كەزىندەگى بەتتەستىرۋ, جاۋاپ الۋ حاتتامالارى نەگىزىندە, ج.دوسمۇحامەدوۆ وزىنەن جاۋاپ الۋ بارىسىندا ءوزىن كىنالى دەپ مويىندامادى جانە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولماعانىن جانە ەشقانداي كونتررەۆوليۋتسيالىق جۇمىستارمەن شۇعىلدانباعانىن مالىمدەدى. كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ ءمۇشەلەرىمەن ءوزىنىڭ بايلانىسىن جوققا شىعارىپ, مۇنداي ۇيىم تۋرالى ەستىمەگەنىن, كەڭەسكە قارسى ۇگىت ناسيحات جۇرگىزبەگەنىن اتاپ كورسەتتى.
1930 جىلدىڭ 5 قاراشاسىنداعى ج.دوسمۇحامەدوۆتان جاۋاپ الۋ حاتتاماسىندا ول: «مەن ءماسكەۋدەن تاشكەنتكە 1920 جىلدىڭ قازان ايىندا كەلدىم. بۇل جىلى جانە 1921 جىلى دا تاشكەنتتەگى قازاق جيىندارى تۋرالى ءبىلمەيمىن. 1922 جىلدىڭ كوكتەمىندە, كەشكى مەزەتتە «اق جول» گازەتىندە جۇمىس جاسايتىنداردىڭ ءبىرى, كەشكىلىكتە «ارقالىق» قازاقتارى (ياعني, سولتۇستىكتىڭ قازاقتارى) ءبىر ءىس جونىندە اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن جينالاتىنىن ايتتى. قانداي ءىس تۋرالى دەگەن مەنىڭ ساۋالىما بارعان سوڭ بىلەتىندىگىم تۋرالى ايتتى. سول كۇنى مەنىڭ ۇيىمە 7-10 قازاق ازاماتتارى كەلدى, ولاردىڭ كەيبىرى ەسىمدە, ج.دوسمۇحامەدوۆ, م.دۋلاتوۆ, ءبىرىمجانوۆ سەكىلدى, ال قالعاندارى ەسىمدە جوق. كەلگەندەر, «الاش» قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ بۇرىنعى باعدارلاماسى ەشكىممەن قابىلدانباعانىن, ۋاقىتىلى جاسالماعانىن جانە جاساۋ قاجەتتىگىن, ساياسي ساۋالدارعا قاتىستى بۇرىنعى الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ ءراسىمدەلگەن ساياسي پىكىرى بولعانىن ايتتى. مەن اشىق تۇردە, مۇنداي قايتا وڭدەۋگە قارسىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, بىرىنشىدەن, ءبىز, الاشوردالىقتار ساياساتتىڭ جەكەلەگەن ساۋالدارى بويىنشا ءار ءتۇرلى ساياسي كوزقاراستا ەكەندىگىمىزدى, بۇرىن ءبىزدى تەك ۇلتتىق بەلگىلەرىمىز بىرىكتىرگەنىن جانە قازىر بىزدەر ساياسي جاعىنان ءنول, سوندىقتان دا اتالعان ماقساتسىز باعدارلامانى جاساۋ توتەنشە ورگاندار تاراپىنان تەك جاعىمسىز سالدار الىپ كەلەتىنىن جەتكىزدىم.
الايدا, ساياسي كەلبەتتىڭ قاجەتتىگى تۋرالى قىزۋ پىكىرلەردەن سوڭ, باعدارلاما جوباسى جاسالىپ, بۇرىنعى الاش وردانىڭ قايراتكەرلەرىمەن كەلىسۋگە ورىنبورعا جولداۋ ءۇشىن ونى «اق جول» گازەتىنىڭ جۇمىسشىلارى الىپ كەتتى.
كەيىن, مەن تۇركوندىرىسكەڭەستىڭ جۇمىستارىمەن پرجەۆالسكىگە (قاراكول) ىسساپارمەن كەتىپ قالدىم, تاشكەنتكە ءۇش ايدان سوڭ, كوكتەمدە كەلدىم. ءىسساپاردا بولعان مەزەتتە, مەنىڭ بالدىزىم نادەجدا كونستانتينوۆنا ت.رىسقۇلوۆقا تۇرمىسقا شىققان. ت.رىسقۇلوۆ تاشكەنتكە تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق كەڭەسى كوميسسارياتىنىڭ توراعاسى رەتىندە كەلگەن. ەكەۋمىز جاقسى ارالاسىپ, ءجيى كەزدەستىك. سول مەزەتتەن باستاپ, جوعارىدا اتالعان تۇلعالاردىڭ قىزمەتى, باعدارلامامەن نە جاساعاندىعى تۋرالى ءبىلمەيمىن. قىزىلوردادا مەن ولارمەن اتالعان باعدارلاما تۋرالى سويلەسپەدىم, ولاردان مۇلدەم الىستاپ, ءوزىمنىڭ كاسىبىممەن شۇعىلداندىم. بۇل جايتتەردى العاشقى جاۋاپ الۋ بارىسىندا حابارلاماۋ سەبەبىم, بىرىنشىدەن, مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, اتالعان ارەكەتتى «ەرىككەن سارت … ۋقالايدى» دەگەن قازاق ماتەلىمەن سيپاتتاۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, ماعان وزگە فاميليالاردى اتاۋ قيىن بولدى. مەن كسرو-دا كەڭەستىك بيلىكتى توڭكەرەتىن كۇش بار ەكەندىگىنە بۇرىن جانە قازىر دە جول بەرمەگەنمىن جانە بەرمەيمىن دە, ەشقاشان كەڭەس بيلىگىنە قارسى شىققان جوقپىن, جانە قازىر ون جىل بويى ءوزىمنىڭ كاسىبىم بويىنشا ادال ءارى شىنايى جۇمىس جاساۋدامىن», دەپ ايتقان.
ج.دوسمۇحامەدوۆتى ايىپتاۋ تۋرالى قىلمىستىق ءىستىڭ زەردەلەنگەن ماتەريالدارى, سونداي اق, تەرگەۋدىڭ پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتارى نەگىزىندە كەلەسىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى, ول جاۋاپ الۋ بارىسىندا ءبىر ۇستانىمدا بولىپ, انىق ءارى ناقتى جاۋاپ بەرىپ, ۇسىنىلعان ايىپتى شىنايى ءدالەلدەمە جوقتىعىنا بايلانىستى مويىندامادى.
كەڭەستىڭ قىلمىستىق زاڭناماسىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىستىڭ جالپى ۇعىمىنا جانە ونىڭ ناقتى قۇرامدارىنا قاتىستى تۇجىرىمدامانىڭ تياناقسىزدىعى تۋرالى ەرەكشەلىكتەردى اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل تەرگەۋ, انىقتاۋ جانە سوت ورگاندارىنىڭ الدىنا فاكتىلەرگە ەركىن قاراپ, مانيپۋلياتسيا جاساۋعا, ىستەردى جاساندى جالعان جاساۋعا, كىناسىز تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا نەمەسە نەعۇرلىم اۋىر جازالارمەن ايىپ تاعۋعا مۇمكىندىك بەردى.
پروتسەسسۋالدىق قۇقىق قۋعىنداپ, جازالاۋ ماقساتتارىنا بەيىمدەلىپ, تازا ايىپتاۋ باعىتىنا يە قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ جانە تەرگەۋ ءراسىمىن, كىناسىزدىك پريزۋمپتسياسى قاعيداسىن بۇزىپ, پروتسەستە وبەكتيۆتى شىندىققا قول جەتكىزۋگە باعىتتالماۋدى بەكىتكەن.
قازاقستاندا 1932 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندەگى بسمب (وگپۋ) جانىنداعى ۇشتىك وتىرىسىنىڭ №3/ك حاتتاماسىنان ۇزىندىگە سايكەس, رسفكر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-7, 58-10, 58-11 جانە 59-3-باپتارى بويىنشا ج.دوسمۇحامەدوۆ سوتتالىپ, سوت شەشىمىمەن 5 جىل مەرزىمگە ۆورونەجگە ايدالدى. ۆورونەجدە جاھانشا زايىبى ولگا كونستانتينوۆنامەن 9 قاڭتار كوشەسىندە تۇرىپ, ماماندىعى بويىنشا قىزمەت اتقارىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرگەن.
ايداۋ مەرزىمىن وتەگەن سوڭ, ج.دوسمۇحامەدوۆ 1938 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا ماسكەۋ وبلىسى بويىنشا كسرو ىىحك باسقارماسىنىڭ (نكۆد) ورگاندارىمەن قايتادان قاماۋعا الىندى. قاماۋعا الۋ كەزىندە وتباسىمەن ماسكەۋ قالاسى, حاۆسكو-شابلوۆسك قيىلىسى, 11 ءۇي, 265 پاتەردە تۇرعان. ول «كونتررەۆوليۋتسيالىق, ۇلتتىق, كوتەرىلىس ۇيىمىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى, كوتەرىلىسشىلەر قۇرامىنا تارتۋمەن اينالىسۋ, ادامداردى كونتررەۆوليۋتسيالىق رۋحتا تاربيەلەۋ», ياعني رسفكر قك-ءنىڭ 58-بابىنىڭ 10 جانە 11-بولىكتەرىمەن قاراستىرىلعان قىلمىستار ءۇشىن ايىپتالدى.
1938 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندەگى ماسكەۋ وبلىسى بويىنشا ىىحك باسقارماسىنىڭ (نكۆد) جانىنداعى ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن جاھانشا دوسمۇحامەدوۆكە جەكە ءوزىنە تيەسىلى مۇلكى تاركىلەنىپ, اتۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. ۇكىم 1938 جىلدىڭ 3 تامىزىندا ورىندالدى.
ج.دوسمۇحامەدوۆ باسىم كوپشىلىك قازاق قايراتكەرلەرى سەكىلدى, قۇرىلتاي جينالىسىن بەلگىلەۋى ءتيىس بۋرجۋازيالىق دەموكراتيالىق فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكانى جاقتاعان. ول قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە اۋماقتا جالپى, اۆتونومدى باسقارۋ ارقىلى دەموكراتيالىق قۇرىلىم بولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەدى جانە اقش-تىڭ قوعامدىق ساياسي قۇرىلىمىن ۇلگى رەتىندە ۇسىندى. ناتيجەسىندە, ۇلتشىلدار قازاق ايماعىنىڭ كەڭەستەنۋىنە جول بەرمەۋ تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلدادى. 1917 جىلدىڭ جازىندا الاش بەلسەندىلەرىنىڭ جارتىسىندا اۆتونومدىلىق جانە كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇستانىم قالىپتاستى.
ماسكەۋ وبلىسىنىڭ ىىحك باسقارماسىنىڭ (نكۆد) 3-ءبولىم, 5-بولىمشەسىنىڭ توتەنشە وكىلى ح.كايتوۆ جاۋاپ بەرۋشىگە: «تەرگەۋ ءسىز 1930 جىلى قاماۋعا الىنعانعا دەيىن, جانە ايداۋدان كەلگەن سوڭ قازىرگى ساتكە دەيىن كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتتەرىڭىزدى جالعاستىرعاندىعىڭىز تۋرالى ءمالىمەتتەرگە يە», دەپ مالىمدەدى. جاھانشا: «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل, دەموكراتيالىق قۇرىلىمنىڭ جاقتاۋشىسى, وزىندىك ۇستانىمىم بويىنشا حالىقشىل, پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنا قارسىلاسۋشى رەتىندە, ەسەر پارتياسىنىڭ جاعىندا بولىپ, كەڭەس بيلىگىنە قارسى بولدىم, ءتۇرلى كەزەڭدەردە كەڭەس بيلىگىنە دەگەن كوزقاراسىم وزگەرىپ وتىردى. 1923 جىلدان بەرى كەڭەس بيلىگىنە قارسى بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزبەدىم. 1929 جىلى ۇجىمداستىرۋعا بايلانىستى كەڭەس بيلىگىنە دەگەن مەنىڭ كوزقاراسىم مۇلدەم جاعىمسىز جاققا وزگەردى. سەبەبى, ۇجىمداستىرۋدى قازاق حالقى ءۇشىن جويۋشى, ال وتكىزىلۋ ءادىسى قازاقستان ءۇشىن تۇبەگەيلى قولايسىز دەپ ەسەپتەدىم», – دەدى.
ج.دوسمۇحامەدوۆتى ايىپتاۋ تۋرالى قىلمىستىق ءىس 1957 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا ماسكەۋ قالالىق سوتىنىڭ پرەزيديۋمىمەن قايتا قارالدى. 1938 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندەگى ماسكەۋ وبلىسى بويىنشا كسرو ىىحك (نكۆد) باسقارماسىنىڭ جانىنداعى ءۇشتىكتىڭ شەشىمى بۇزىلدى, 1887 ج.ت. ج.دوسمۇحامەدوۆكە قاتىستى ءىس ارەكەتىندە قىلمىس بەلگىلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءوندىرىسپەن قىسقارتىلدى.
1958 جىلدىڭ 28 اقپانىندا ج.دوسمۇحامەدوۆتى ايىپتاۋ تۋرالى قىلمىستىق ءىس قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىمەن قارالدى, رەسپۋبليكا پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىمەن, قازاقستانداعى بۇرىنعى بسمب (وگپۋ) ۇشتىكتىڭ 1932 جىلدىڭ 20 ءساۋىرىندەگى قاۋلىسى بۇزىلىپ, قىلمىس بەلگىلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءىس وندىرىسپەن قىسقارتىلدى.
«جاپپاي ساياسي قۋعىن-ءسۇرگiندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى 14 ساۋiردەگi N2200 زاڭىنىڭ نەگىزىندە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ ساياسي قۋعىن-ءسۇرگiن قۇربانى رەتىندە اقتالدى.
راۆيل ماجيتوۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق پروكۋرورىنىڭ اعا كومەكشىسى 2-ءشى سىنىپتى زاڭگەر, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
