تۇرسىنعازى
سارسەنبى, 12 جەلتوقسان 2012 7:10
كوپتەن بەرى ءبىر كورسەم دەپ كوڭىل كەتىپ جۇرگەن, كوپتەن بەرى داۋىسىن ءوز اۋزىنان ەستۋدى اڭساپ جۇرگەن كۇمىس كومەي, جەزتاڭداي ءانشىم تاپ قازىر الدىمدا وتىر. جانە جايدان-جاي وتىرعان جوق, كۇمبىرلەگەن دومبىراسىنىڭ ۇنىنە قوسىلىپ, اڭىراتىپ ءان سالىپ وتىر. كەڭ كومەيىنەن كەدەرگىسىز لىقسىپ شىعىپ, كوككە ىرشىعان داۋىسى بىردە قارشىعانىڭ شاڭقىلىنا ۇقساپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ وتسە, بىردە بودەنەنىڭ بىتپىلدىعىنا سايىپ, جاننىڭ نازىك ءيىرىمدەرىن تەربەپ تۇرىپ الادى. وسىلايشا ءبىردە شالقىپ, بىردە تولقىپ شىرقالعان اۋەز ءاربىردەن سوڭ قارا ءتۇننىڭ قۇشاعىن قاق جارىپ بارىپ, اينالادا سامساپ وسكەن بيىك قاراعايلاردىڭ ۇشار باسىنا قوناقتاپ تۇرىپ قالعانداي اسەر بەرەدى. شاماسى, ناعىز «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الاتىن» اۋەن وسىنداي-اق بولار.
سارسەنبى, 12 جەلتوقسان 2012 7:10
كوپتەن بەرى ءبىر كورسەم دەپ كوڭىل كەتىپ جۇرگەن, كوپتەن بەرى داۋىسىن ءوز اۋزىنان ەستۋدى اڭساپ جۇرگەن كۇمىس كومەي, جەزتاڭداي ءانشىم تاپ قازىر الدىمدا وتىر. جانە جايدان-جاي وتىرعان جوق, كۇمبىرلەگەن دومبىراسىنىڭ ۇنىنە قوسىلىپ, اڭىراتىپ ءان سالىپ وتىر. كەڭ كومەيىنەن كەدەرگىسىز لىقسىپ شىعىپ, كوككە ىرشىعان داۋىسى بىردە قارشىعانىڭ شاڭقىلىنا ۇقساپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ وتسە, بىردە بودەنەنىڭ بىتپىلدىعىنا سايىپ, جاننىڭ نازىك ءيىرىمدەرىن تەربەپ تۇرىپ الادى. وسىلايشا ءبىردە شالقىپ, بىردە تولقىپ شىرقالعان اۋەز ءاربىردەن سوڭ قارا ءتۇننىڭ قۇشاعىن قاق جارىپ بارىپ, اينالادا سامساپ وسكەن بيىك قاراعايلاردىڭ ۇشار باسىنا قوناقتاپ تۇرىپ قالعانداي اسەر بەرەدى. شاماسى, ناعىز «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الاتىن» اۋەن وسىنداي-اق بولار.
ءبىزدىڭ بۇل «الىستان سەرمەپ, جۇرەكتى تەربەپ,.. تاعىنى جەتىپ قايىرعان» ءانشىمىزدىڭ اتى-ءجونى تۇرسىنعازى راحيموۆ ەدى. ال ونىمەن ويدا جوقتا بولا قالعان بۇل كەزدەسۋ تالما تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە سەمەي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى نۋ قاراعايلى ورماننىڭ ىشىندە وتكەن. سول جەردە جەرگىلىكتى ونەرپازداردىڭ شاعىن كونتسەرتىن تاماشالاپ وتىرعان مەيماندار اقىر سوڭىندا ءبارىن جيىپ قويىپ, ءبىرجولا تۇرسەكەڭنىڭ رەپەرتۋارىنا قاراي ويىسقان. «ءتاتتى ارمان ايالاعان سول ءبىر كەشتە» ول اۋەلەتىپ ءان دە سالدى, توپەلەتىپ كۇي دە توكتى. سونىڭ ءبارى جانىمىزدى تەربەتتى, جۇرەگىمىزدى شىمىرلاتتى, بويىمىزدى بالقىتتى, كوڭىلىمىزدى شالقىتتى.
تۇرسىنعازى كۇتپەگەن جەردەن جەكە كەشىنە اينالىپ كەتكەن وسى جۇزدەسۋدىڭ جۇلگەسىن كەزىندە ءوزىن قالىڭ جۇرتشىلىققا كومپوزيتور رەتىندە بىردەن تانىتقان «ءسابي بولعىم كەلەدى» انىنەن باستادى. ەداۋىر ەكپىنمەن جەلپىنىپ الا جونەلگەن اۋەن بىرتە-بىرتە بيىككە يىرىلە كوتەرىلىپ بارىپ, قايتا قۇلديلاعان ساتتە ءوزىڭدى بوزتورعاي قۇستىڭ قاناتىنا ىلەسىپ ۇشىپ جۇرگەندەي سەزىنەدى ەكەنسىڭ.
قۇس تا بولعىم كەلمەيدى, قاناتىم بار,
قاناتىم بار كۇمىستەن جاراتىلعان.
ءسابي بولعىم كەلەدى, ءسابي بولعىم,
بۇل ومىردەن حابارسىز جاڭا تۋعان.
اسپەتتەلىپ ورىلگەن اۋەز ەندى ءبىر ءسات ءوزىمىزدىڭ سانامىزدىڭ ساياسىنا بەرىك ورىن تەۋىپ, ءتىلىمىزدىڭ ۇشىنا ورالىپ, ارتىنشا ونى ىشتەي قوسىلا شىرقاپ وتىرعانىمىزدى اڭعارماي قالىپپىز.
تار بەسىگى – كەڭ جاھان, تارىلماعان,
بىرەۋگە بار, بىرەۋگە تابىلماعان.
ءسابي بولعىم قەلەدى, ءسابي بولعىم,
انا ءسۇتى اۋزىنان ارىلماعان.
كەزىندە جاڭا ءان جازا باستاعان كومپوزيتور تۇرسىنعازىنى قالىڭ جۇرتقا بىردەن تانىمال ەتىپ شىعارا سالعان قۇدىرەتتى ءان وسىلاي ساي-سايدىڭ بويىن قۋالاپ, شاپقىلاپ بارادى. ال قاققان قازىقتاي قادالىپ وتىرعان ورىنداۋشىمىز تۋرا ءمۇسىن ءتارىزدى. شىرقاعان كەزىندە ورنىنان كوپ اسا قوزعالا قويمايتىن, شالقايىپ-شالقاقتامايتىن, ەڭكەيىپ-ەربەڭدەمەيتىن ونىڭ كومەيىنەن وسىنشاما قۋاتتى, وسىنشاما تەگەۋرىندى, وسىنشاما سازدى, وسىنشاما نازىك ۇندەر ءيىرىمىنىڭ قالاي قۇيىلىپ-توگىلىپ جاتقانىن بىلمەيسىڭ.
سوندىقتان دا تۋمىسى بولەك تۋىندىنىڭ سوڭعى شۋماعى:
قانات قاعىپ ومىرگە ۇشارىمدا,
كەسىلمەسە ءبارىبىر تۇساۋىم دا.
ءسابي بولعىم كەلەدى, ءسابي بولعىم,
ءسابيى جوق انانىڭ قۇشاعىندا, – دەپ باسىلعاندا عانا موينىمىزدان اۋىر جۇك تۇسكەندەي كەرە دەم الدىق. مانالى بەرى سيقىرلى اۋەننىڭ ىرعاعىنان شىعا الماي, ەرىكسىز سونىڭ تۇتقىنى بولىپ وتىرعان سىڭايلىمىز. وسى ءسات ورىنداۋشىعا قاراپ وتىرىپ, ونىڭ ءوزىنىڭ ءدال قازىر ءسابي بولعىسى كەلىپ وتىرعانىنا دا ەرىكسىز يلاناسىڭ. بۇعان ءاندى بارىنشا بەرىلىپ, ەگىلىپ شىرقاپ وتىرعان ءانشى-سازگەردىڭ ءوزى قاپىسىز سەندىرەدى.
مۇنىڭ ارتىنشا «اياگوز-ارۋ» كەتتى كوك اسپاننىڭ تۇندىگىن ءتۇرىپ. بىردەن قۇلاققا شاڭقوبىزدىڭ نازىك ءتىلىن دىرىلدەتىپ قاققانداي بولىپ ەستىلەتىن ءاننىڭ جۇرەككە تيەتىن تۇستارى كوپ ەكەن. سودان شىعار, كەنەتتەن بويىڭدى ەرەكشە ءبىر سەزىمنىڭ كەرنەپ بارا جاتقانىن پايىمداپ ۇلگەرەسىڭ. اۋەنى اسەرلى ءاننىڭ ءسوزى دە سونداي ادام جانىنىڭ نازىك پەرنەلەرىن سەرپە باسىپ وتەدى.
اياگوز دەگەن اياداي بۇلاق دەسەدى,
جۇرتتاردا قالعان جۇمباقتى
كىمدەر شەشەدى؟
اياگوز بولىپ عاسىرلار العا كوشەدى,
ايا, كوز, ايا – ارۋلار ەلى كەشەگى…
وسىلاي قاراعاي بويىن قاۋمالاي ۇشقان تولعانىستى تىڭداپ وتىرىپ, ەجەلگى اياگوز ءوڭىرىن, ونىڭ باۋرايىن بايان ەتكەن اياگوز اتتى وزەندى كورگىڭ كەلىپ كەتەدى. قۇداي ءساتىن سالعاندا, مۇنىڭ رەتى شىنىندا ەرتەڭىنە كەلە كەتتى. سۇلۋ قالا سىمباتىندا سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان سەمەي سورابىنان ۇشاقپەن تۇستىكتەگى ءۇرجار وڭىرىنە قاراي بارا جاتقانىمىزدا تومەننەن اياگوز وزەنىنىڭ اتىرابىن كوزبەن ىزدەۋمەن بولدىق. ءبىر كەزدە كەڭ جازىقتى-جىقپىلدى ولكەنىڭ تابانىمەن يرەلەڭدەي اعىپ جاتقان سىلاڭداعان ارناعا كوزىمىز تۇسكەندە, اقىن ولەڭىنىڭ ورمەگىندە ورىلگەن جولدار تاعى دا قيالدىڭ قامساۋىندا قاباتتاسا قانات قاعا جونەلگەن. ال ەكى جاعالاۋىن قالىڭ جىنىس باسقان وزەكتىڭ جوعارىدان قاراعاندا اياداي بۇلاق سياقتى بولىپ كورىنەتىنى راس ەكەن.
قاراعايلى قالىڭ ورماننىڭ ورتاسىنداعى قىزىقتى كەشتەن كەيىن ءوزىمىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزبەن ارنايى جۇزدەسىپ, از-كەم ءسات سىرلاسىپ ۇلگەرگەنىمىز دە جاقسى بولىپتى. شىرايىمىزدان شۇعىلا شاشىلعان سول شاقتاردا ءانشى-كومپوزيتور جونىندە بۇرىننان بىلەتىن كەيبىر دەرەكتەردى قايتارا سۇراپ, پىسىقتاپ العانبىز. سوندا ءتىل ۇشىنا ورالعان ءبىرىنشى ساۋال تۇرسەكەڭ اندەرىنە نەگە كوبىنە مۇقاعالي جىرلارىن تاڭداپ الاتىنى تۋرالى بولىپ ەدى. البەتتە, كومپوزيتوردىڭ بۇعان نە دەپ جاۋاپ بەرەتىنىن دە شامالادىق. سويتكەنمەن, مۇنى كومپوزيتوردىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋگە دەگەن قۇشتارلىق كەۋ-كەۋلەتىپ اكەتكەن.
ءبارى دە دۇرىس. ءبىزدىڭ بۇرىن ەستىپ جۇرگەنىمىزگە ۇقسايدى. دەگەنمەن, ەپتەگەن تولىقتىرۋلار دا بار. شىنىندا, تۇرسەكەڭنىڭ قازاقتىڭ ءبىرتۋار مۇزبالاق اقىنى مۇقاعالي جىرلارىنا ىنتىق بولۋىنىڭ باسى 1967 جىلدان ارنا تارتادى ەكەن. البەتتە, مۇنى ءوزى قازىر دە تەگىن نارسە دەپ ايتا المايدى, تەگىندە تاعدىردىڭ ءبىر شەبەرلىكپەن ءيىپ اكەلىپ تۇرعانى عوي, سول جىلعى اقپان ايىندا جەتىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەنىندە ول ويدا-جوقتا قازاقتىڭ ءبىرتۋار مۇزبالاق اقىنىمەن تانىسىپ قالادى.
– اياگوز اۋدانىنىڭ بiز تۇراتىن تارباعاتاي اۋىلىنان جەتi-سەگiز شاقىرىم جەردە قويشىلاردىڭ قىستاۋى بار ەدى, – دەيدى قازىر تۇرسىنعازى. – اكەمنiڭ مال باعاتىن iنiسi جىل سايىن سوندا قىستايتىن. بiردە الماتىدان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi, جازۋشى نەمەرە اعام ەرعازى كەلiپتi دەپ ەستiگەسiن, ۇلكەن ۇيدەگi سالكۇرەڭمەن سالدىرتىپ وتىرىپ, كوز بايلانا بەرە قىستاۋعا جەتىپ باردىم. داستارقاندى تويداعىداي جايناتىپ, قازانعا ەتiن قايناتىپ دەگەندەي, ءۇي يەلەرi ءماز-مەيرام ەكەن. تورگi بولمەدەگi دوڭگەلەك جەر ۇستەلدە ەكi ادام وتىر. بiرi – ءوزiمنiڭ قامقورشىم, اقىلشىم بولا بiلگەن ەرعازى اعايىم دا, ەكiنشiسi – بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن ماڭدايى كەرەقارىس, ەڭگەزەردەي قازاق. ول كەزدەردە اقىن-جازۋشى دەگەندەرiڭiزدە شاش قوياتىن ءۇردiس بار. بۇلاردىڭ شاشتارىنىڭ ورەسكەل وسكەندiگi سونداي, كوزىمە كادiمگi ارىستاننىڭ جالىنداي كورىندى. كوپتەن كورمەگەن اعايىمنىڭ موينىنا اسىلا كەتتiم. امانداسىپ بولعان سوڭ توردە وتىرعان سەرiگiن نۇسقاپ: «مىنا كiسi مەنiڭ دوسىم, قازاق حالقىنىڭ ءمۇيiزi قاراعايداي اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ, مەنiمەن بiرگە اياگوز جەرiنە قىدىرا كەلدi», دەدi. اقپاننىڭ سارىشۇناق ايازىنان ۇيگە كiرiپ, بiراز بوي جىلىتىپ العان سوڭ: «اعالارىڭا ءان ايتىپ بەر» دەپ, جەڭگەم دومبىرا ۇسىندى. ۇنەمi وسى ءۇيدiڭ تورiندە تۇراتىن قارا دومبىرانى بۇرىن دا بiرنەشە رەت شەرتكەم, وتە شەشەن سويلەيتiن. قۇلاق كۇيiن كەلتiرiپ الىپ, ۇكiلi ىبىرايدىڭ «اڭشىنىڭ ءانi», ءماديدiڭ «قاراكەسەك», «قارقارالى» اندەرiمەن قاتار, قاسىم امانجولوۆتىڭ «ءوزiم تۋرالى» ءانiن ايتىپ بەردiم.
وسىعان دەيiنگi ورىندالعان اندەردi جاي سامارقاۋ تىڭداپ وتىرعان اقىن, كەنەت قاسىمنىڭ ءانiن ەستiگەندە ۇيقىسىنان شوشىپ ويانعان ادامداي, باسىن شالت كوتەرiپ الدى. ۇزاق جولدان كەلگەندەرiمەن مانادان بەرi ازداپ العاندارى بار, ەكi جولاۋشى شارشاڭقى كورiنگەن. وسى كەزدە مۇقاعاليدىڭ ەكi كوزi شوقتاي جايناپ: «اپىر-اي, قايران قاسىمىم-اي, بار ەكەنسiڭ عوي», دەپ داۋىسى جارىقشاقتانىپ كەتتى. ءسويتتى دە, وڭ جاعىندا وتىرعان ماعان بار دەنەسiمەن بۇرىلىپ: «تۇرسىنجان, وسى ءانiڭدi تاعى بiر ورىنداپ بەرشi», دەگەن ءوتىنىش ايتتى.
ەستەن كەتپەستەي سول كەشتە قىستاۋ باسىنداعى قوڭىر ءۇيدىڭ ىشىندە قازاقتىڭ تالاي اقىن-جازۋشىلارى, اسiرەسە, قاسىم امانجولوۆ تۋرالى بiراز سىر شەرتىلەدى. سول كەشتە بالا تۇرسىن مۇقاڭنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «ءوزiم تۋرالىنى» بىرنەشە رەت ورىندايدى. سول كەزدە مۇقاعالي داستارقان باسىندا وتىرعاندارعا قاراتىپ: «مەن بiلسەم, ق ۇلىن داۋىستى مىنا بالادان بولاشاقتا ۇلكەن ءانشi شىعادى», دەگەن كەسىم ايتىپ قالادى.
– سول ءسوز مەنى انشىلىككە, اقىن ولەڭدەرىنە ءان جازۋعا جەتەلەدى. مەكتەپتە جۇرگەندە ونسىز دا مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ, جارىسىپ جۇرەتىنبىز, – دەيدى تۇرسىنعازى. – اقىننىڭ تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيەتىن, اينالاسى تەپ-تەگىس جۇمىر كەلەتىن جىر جولدارى بارىمىزگە ۇنايتىن. ونىڭ ءوزى جىرعا قوسقانداي, «شەكپەن جاۋىپ, وزىنە قايتاراتىن» قازاقى قارا ولەڭى ءبارىمىزدىڭ جانىمىزعا جاعاتىن.
ايتكەنمەن, جىر جامپوزىنىڭ ءوز جانىن تەربەگەن ومىرشەڭ ولەڭدەرىنە ءبىر كەزدەرى ءان جازارمىن-اۋ دەگەن وي سول كەزدەرى ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن ەدى. قاراپ تۇرسا, مۇنى وسىعان الىپ بارعان, وسكەلەڭ ونەر جولىنا جەتەلەگەن ءۇش ادام كورىنەدى. جارىقتىق مۇقاعالي ومىردەن «ءۇش باقىتىم بار مەنىڭ» دەپ جىرلاپ ءوتىپ ەدى عوي. تاپ سول مۇقاڭ سياقتى, مۇنىڭ دا وزىنە وشپەس ونەگە بەرىپ, بايىرقالى باعىت سىلتەگەن ءۇش بىردەي ۇستازى بار. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ بۇعان رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىندا جولىقتى. وسىندا اتاقتى ونەر تارلانىنىڭ كلاسىندا وقىپ, تىكەلەي ءدارىس الدى. بۇل كىسى دومبىرا قاعۋدىڭ تەحنيكاسىن عانا تەرەڭ ۇيرەتۋمەن شەكتەلىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار, مۇنىڭ ءان شىعارىپ, سازگەرلىك جولعا تۇسۋىنە العاش باعىت سىلتەدى. ول كەزدە ءان شىعارماق تۇگىل, كوكىرەگىندە وزىندىك اۋەزى وركەن جايىپ كورمەگەن بۇل اعايىنىڭ توسىن ۇسىنىسىنا قايران قالاتىن. «سەنى ەلگە تانىتاتىن, سەنى اسىرايتىن قارا دومبىراڭ بولادى» دەگەندى دە ابىز سىندى جۇسەكەڭ ءجيى ايتاتىن. شاكىرتىنىڭ ەل كورگەنىن, جەر كورگەنىن, وزىندىك ءومىر مەكتەبىنەن وتكەنىن قالاعان ۇلى ۇستاز بۇل وقۋ بىتىرەردە: «سەن ەندىگى جولىڭدى اتاقتى جاياۋ مۇسا, مايرا, ەستاي, بايعابىل سىندى انشىلەر ومىرگە كەلگەن كەلەلى كەرەكۋ جەرىنەن باستا. ول جەردىڭ قاسيەتتى توپىراعى سەنىڭ ءانشى بولىپ قالىپتاسۋىڭا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى», دەگەندى وسيەت سياقتى ەتىپ ايتىپ ەدى. كەيىن ونىڭ ايتقانىن ورىنداپ, پاۆلودار اۋماعىنا بارعانىنا, وندا ون جىلعا جۋىق ۋاقىتىن وتكىزگەنىنە قازىر دە ەش وكىنبەيدى. ال جۇسەكەڭ شىنىندا كورەگەن ەكەن. ونىڭ بولجام ايتقانىنا تۋرا ون جىل تولعاندا, 1979 جىلى تۇرسىنعازى كوكىرەگىن جارىپ شىققان ءبىرىنشى ءانىن ومىرگە كەلتىردى. ال ەكىنشى ۇستازى – بەلگىلى كومپوزيتور تەمىرجان بازارباەۆ سول ءتول تۋىندىسى ومىرگە قانات قاققاندا جانىندا بولىپ, ءوزىنىڭ اق باتاسىن بەرگەن ەدى. وسىلايشا سول جىلعى 13 ءساۋىر ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ەسىندە ماڭگى قالىپ قويدى. سول كۇنى تۇرسىنعازىنىڭ تۇلا بويى تۇڭعىش سۇڭقار دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ سەبەبىمەن «ءسابي بولعىم كەلەدى» دە, كوككە شارىقتاي جونەلدى. انگە ەڭ العاشقى بولىپ باعا بەرگەن كومپوزيتور اعايى بۇعان ءان جازۋدىڭ الىپپەسى مەن تەحنيكاسىن دا ءبىراز ۇيرەتكەن. تۇرسىنعازى وسى كىسىلەردەن كەيىنگى ءۇشىنشى ۇستازى رەتىندە بەلگىلى رەجيسسەر ەسمۇقان وباەۆتىڭ ەسىمىن اتايدى. ول تۇرسەكەڭ سەمەيگە كەلگەنىندە تەاتر ساحناسىنا شىعارىپ, العاش رەت ءرول ۇسىنعان. ساحناعا شىعۋ ءۇشىن دە ۇلكەن شەبەرلىك كەرەك ەكەنىن ەرەكشە ۇعىندىرعان دا وسى كىسى.
سودان بەرى ءحانتاڭىرىنىڭ قىران تەكتەس ۇلانىنىڭ جىرلارىنا ولەڭ جازۋعا دەگەن ىنتاسى بىردەن ارتىپ كەتتى. شىن مانىندە ءوزىنىڭ ءان الەمىندەگى بەتىن اشىپ بەرگەن «ءسابي بولعىم كەلەدىدەن» كەيىن ونىڭ مۇقاعالي ولەڭدەرىنە عاشىقتىعى كۇرت ارتىپ, ونىڭ ماتىندەرىنە ءبىر اننەن كەيىن ءبىر ءان شىعارا باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا كەيىن ماقاتاەۆ ەسىمىمەن بايلانىستى «اياگوز-ارۋ», «داريعا, دومبىرامدى بەرشى ماعان!», «يا, جاراتقان اللا», «وتىزدان اسىپ بارامىن», «پاي, پاي, قازاعىم-اي» اتتى اندەرى قاتارعا قوسىلدى. بۇگىندە تۇرسىنعازىنىڭ شابىتىنان الپىستان استام ءان تۋسا, سولاردىڭ تەڭ جارتىسى مۇقاعالي ولەڭىمەن ورنەكتەلىپتى. وسى جىلداردا تۇرسىنعازى سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ءبىرجان, اقان, جاياۋ مۇسالاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءانىنىڭ ۇلتتىق بوياۋىن جويماي, شىعارمالارىنىڭ بويىنا سىڭىرگەن كومپوزيتور بولىپ تا قالىپتاستى. سول ءۇردىستى ۇستانعان ول حالقىمىزدىڭ ءان كوگىندە اقان سەرىنىڭ سازىمەن قالىقتاعان «قۇلاگەر», «ماڭماڭگەر» سىندى تۋىندىلارعا ۇقساستىرىپ «ەكى جيرەن» دەگەن ءان دە شىعاردى. ونىڭ ءسوزى سەمەيلىك اقىن مەرعالي يبراەۆتىڭ قالامىنان تۋدى.
ەندى بىلتىر عانا الپىس جاستىڭ اسۋىنان اسقان وسىنداي تالانتتى تارلاننىڭ ومىرلىك جولى قالاي باستالعانىنا دا توقتالا كەتۋدىڭ ورايى كەلدى. ول 1951 جىلدىڭ 10 قازانى كۇنى قىتايدىڭ ءدوربiلجiن اۋدانىنا قاراستى ورقاشار تاۋىنىڭ بوكتەرiندە راحىمنىڭ تولەۋبايىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى ونىڭ اتىن ءىنىسىنىڭ ەرعازى, دۇيسەنعازى, سەرعازى بولىپ اتالاتىن ۇلدارىنا ۇقساستىرىپ, تۇرسىنعازى دەپ قويىپتى. ولەڭ-سوزگە ءبىر تابان جاقىن تولەۋباي اسا ءبىر داۋلەتتى بولماسا دا, وتقا قاراپ وتىرعان جان ەمەس ەكەن. سوسىن بالاسىنىڭ شىلدەحانا تويىن دۇرىلدەتىپ وتكىزىپتى. سول تويدىڭ ۇستىندە ومىرگە كەلىپ جاتقان نارەستەنىڭ اتىنا ءبىراز جاقسى تىلەكتەر ايتىلىپتى. بەرتىندە, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىتايمەن اراداعى شەكارا از ۋاقىتقا اشىلعان كەزدە بۇلاردىڭ اۋلەتى دە بەرگى بەتتەگى اعايىندارىنا كەلىپ قوسىلادى. ارادا تاعى ءبىر جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە, تۇرسىنعازى وزىنە جاسالعان شىلدەحانا ۇستىندە ايتىلعان كوپ تىلەكتەردىڭ ءبىرىن ورىنداپ, ءيسى قازاققا تانىمال ءانشى بولىپ شىعا كەلدى.
ءبىر بايقاعانىمىز, تۇرسىنعازى تابيعاتىنان سوزگە ساراڭ, بوس ماقتاننان ادا, كولگىرسۋ مەن وتiرiككە جوق كىسى ەكەن. ونىڭ ءسابي سەكىلدى اڭقاۋ ەكەنىن دە سەمەي ساپارىندا بىزگە تالاي ادام ايتىپ بەرىپ ەدى. جانە ءجاي ايتا سالعان جوق, سونى دالەلدەيتىن ءبىراز مىسالدى تارقاتىپ وتكەن. وسى مiنەزiن بiلەتiن ونەر سالاسىنداعى ارالاس-قۇرالاس ءجۇرگەن قۇرداستارى مەن جورا-جولداستارى ونى قوجاناسىرعا بالايتىن كورىنەدى. بىراق بۇعان اشۋ شاقىرىپ, نامىس جىرتىپ جاتقان تاعى تۇرسەكەڭ جوق.
سول تۇرسىنعازى ءوزىنىڭ ونەرگە قالاي كەلگەنىن قاراپايىم تىلمەن ادەمى ەتىپ جەتكىزىپ بەردى.
– بەس جاسىمنان ونەرگە قۇشتار بولىپ, قولىما دومبىرا ۇستاپ ەدىم دەپ ءوتىرىك ايتپاي-اق قويايىن, – دەدى ول وسى ءسوزدىڭ ورايىندا. – ءالى ۇمىتپايمىن, 1964 جىلى بiز تۇراتىن اياگوز اۋدانىنا كەيىن وزىمە ۇستاز بولاتىن بەلگiلi ءانشi جۇسiپبەك ەلەبەكوۆ كونتسەرت قويا كەلدi. جارىقتىق جۇسەكەڭنiڭ دومبىرا تارتۋ, ءان ورىنداۋ مانەرi ەرەكشە ەدi عوي. ساحنادا وتىرىسىنىڭ ءوزi كەرىم. ەس بiلگەلi تiرi ءانشiنi كورگەنiم دە وسى. ول كەزدەرى ەل ارالايتىن ونەر ادامدارى كوبىنە ورتالىقتان قايتىپ جاتاتىن. جۇسەكەڭ سىندى شالعاي اۋىلدارعا باراتىنى سيرەك. وسى كونتسەرت ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ءماز-مەيرام بولعان اۋىلداستارىمنىڭ ورتاسىندا مەن ەرەكشە شابىتتانىپ وتىردىم. ءدال سول كۇنى ون ۇشتەگى مەنىڭ جۇرەگىمە ءبىر شوق ءتۇسىپ, لاپىلداپ جانعان وتقا اينالا باستادى. ايگiلi ءانشiنiڭ اسەم سازدارى سۇمدىق اسەر ەتكەنi سونشا, ەشكiمنiڭ كومەگiنسiز-اق دومبىرا تارتىپ, ءان ايتۋدى ۇيرەنiپ الدىم. ول كەزدە تەلەديدار, ماگنيتوفون دەگەن دۇنيەلەر وتە تاپشى. سوسىن ەرتەلى-كەش قازاق راديوسىنىڭ كونتسەرتتەرىن قۇر جىبەرمەيتىن بولدىم. ودان بەرiلەتiن قازاق اندەرiنiڭ ءبارىن دەرلىك جاتتاپ الىپ, ەكi-ءۇش جىلدىڭ كولەمiندە انشiلiك ونەردi اجەپتاۋiر مەڭگەرىپ قالدىم.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جادىندا مىنا ءبىر كەزدەسۋ دە جاقسى جاتتالىپ قالىپتى. 1992 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءبىر توپ سەمەيلىك ءانشى-ونەرپازدار الماتىدا وتكەن تۇرسىنعازى راحيموۆتىڭ ەسەپ بەرۋ كونتسەرتىنە قاتىسادى. ءۇش ساعاتقا سوزىلعان شىعارماشىلىق كەشتىڭ سوڭىندا نەبىر ونەر ادامدارىنىڭ ىشىندە قازاق تەاتر ونەرىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى اسقار توقپانوۆ تا بولىپتى. كەش سوڭىندا اسا تەبىرەنە سويلەگەن ول, اق باتاسىن بەرەدى.
سوندا اسەكەڭنىڭ اۋزىمەن ايتىلعان:
جولى كوپ ءومىردىڭ بۇرالاڭ, قياسى,
ەل ءۇشىن تىرنەكتەپ اسىلىن جياسىڭ.
ءتاڭىرىم ساقتاسىن, كەۋدەڭە ورناعان,
جەزتاڭداي بۇلبۇلدىڭ ءشۇپىرلى ۇياسىن, – دەگەن باتا جۇرەگىن قاتتى تولقىتتى.
قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرi, م.ماقاتاەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ وتىرعان تۇرسىنعازى راحيموۆ ەرەكشە قۋانعان شاقتا دا, كوڭىلىن مۇڭ جايلاعان كەزدە دە وسى جولداردى ءجيى ەسكە تۇسىرەدى. سوسىن كەۋدەسىنە ۇيالاعان جەزتاڭداي بۇلبۇل ۇياسىن جاراتقاننىڭ ساقتاپ كەلە جاتقانىنا تاۋبەشىلىك ەتەدى.
ء…بىز بولساق, كوك جۇزىندە ءۇرجاردان شىعىپ, الماتىعا قاراي ۇشىپ بارا جاتىرمىز. قۇلاعىمىزدا سىزىلىپ سالىنعان ءاننىڭ اۋەنى. ونى تەبىرەنبەي تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ول:
«اياگوز دەگەن اياداي بۇلاق دەسەدى», دەگەن سىڭسىعان سۇلۋ سازدى جولدارمەن جۇرەكتىڭ قىلىن قايتا-قايتا تارتا بەرەدى…
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
