باقىتجان مومىش ۇلى
سەيسەنبى, 11 جەلتوقسان 2012 7:08
ارامىزدان تاعى ءبىر اسىلدىڭ سىنىعى الىستادى. 72 جاسقا قاراعان شاعىندا بەلگىلى قالامگەر, اۋدارماشى باقىتجان مومىش ۇلى دۇنيەدەن وزدى.
ول 1941 جىلى 3 قازاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. نەكراسوۆ اتىنداعى №10 ورىس ورتا مەكتەبىن, شەت تىلدەر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ءار جىلداردا جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋداندىق گازەتىندە ءتىلشى, جامبىل وبلىستىق گازەتىندە اۋدارماشى, «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە رەداكتور بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتكەن. ءاردايىم ابىروي بيىگىنەن كورىنە بىلگەن.
سەيسەنبى, 11 جەلتوقسان 2012 7:08
ارامىزدان تاعى ءبىر اسىلدىڭ سىنىعى الىستادى. 72 جاسقا قاراعان شاعىندا بەلگىلى قالامگەر, اۋدارماشى باقىتجان مومىش ۇلى دۇنيەدەن وزدى.
ول 1941 جىلى 3 قازاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. نەكراسوۆ اتىنداعى №10 ورىس ورتا مەكتەبىن, شەت تىلدەر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ءار جىلداردا جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋداندىق گازەتىندە ءتىلشى, جامبىل وبلىستىق گازەتىندە اۋدارماشى, «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە رەداكتور بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتكەن. ءاردايىم ابىروي بيىگىنەن كورىنە بىلگەن.
شىعارماشىلىق جولىن اۋدارماشىلىقتان باستاعان. ش.مۇرتازانىڭ «تابىلعان تەڭىز», «بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي» پوۆەستەرىن, ج.مولداعاليەۆتىڭ, د.دوسجانوۆتىڭ, و.بوكەەۆتىڭ, ق.نايمانباەۆتىڭ, ب.بوداۋباەۆتىڭ, ب.توعىسباەۆتىڭ, ش.شاۆاەۆتىڭ, م.ايىمبەتوۆتىڭ, ك.توقاەۆتىڭ, ت.ب. جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن اسقان شەبەرلىكپەن, ءساتتى اۋدارعان.
بىرنەشە اڭگىمە, پوۆەست, روماندار جيناقتارى جارىق كورگەن.
قالامگەردىڭ قالامىنان تۋعان «دوبرىە موستى», «راسكالەننىە كامني», «پروزراچنىە لدينى», «تيحيە گولوسا», «يا ەششە رەبەنوك», «كوگدا تى ريادوم», «مەن ءالى ءسابيمىن», «ۆوسحوجدەنيە ك وتتسۋ», «دەتي-ۆەليكانى», «جانىمنىڭ جارىق جۇلدىزى», «ۆو يميا وتتسا», «زۆەزدا براتا», «تۋركسيب – زەمليا پولكوۆودتسا», «سىنوۆيا ۆەليكوگو ۆولكا», «ۆ پويسكە سۆەتا», «پۋت وگنەننوگو ورلا», «سەردتسە ۆولكا», «وردا الايا ي مەچەت بەلايا», «پرەلوملەنيە سۆەتا» سياقتى كىتاپتارى قالىڭ وقىرمان قاۋىمنان, سىنشىلاردان جوعارى باعاسىن الىپ, ادەبيەتتىڭ التىن قورىنا قوسىلعان كوركەم دۇنيەلەر. ونىڭ پروزالىق شىعارمالارىن ادام تاعدىرىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ اسقاق ۇلگىسى ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن. ول كونە تۇركىلىك باستاۋلارعا دەن قويىپ, ۇلتتىق تانىمدى, كوركەمدىك قالىپتى دامىتۋعا بار جازۋشىلىق تالانتى مەن كۇللى كۇش-قۋاتىن جۇمسادى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. بىرنەشە مارتە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانعان. مەدالدارمەن, «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى, مايدانگەر-جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوڭىنداعى ءىزىن جالعاستىرار ۇرپاعى بولعان, اياۋلى جار, ارداقتى اكە بولا بىلگەن سابىرلى قالىپ, سىرباز مىنەزدى, ومىردە قاراپايىم, ادامگەرشىلىگى مول قالامگەر-اۋدارماشى ۇلكەن قاجىر-قايراتپەن تالماي ەڭبەك ەتىپ ەدى. ادەبيەتتەر دوستىعىنا التىن كوپىر بولا ءبىلدى.
قازاقتىڭ بەكزادا بولمىس, تالانتتى قالامگەرى, اۋدارماشى, ەلىن سۇيگەن ازامات باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ اياۋلى بەينەسى ەل جۇرەگىندە ۇزاق ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى.
باقىتجاننىڭ ەرلىگى
كورنەكتى جازۋشى, اسقان شەبەر اۋدارماشى, اكەسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ داڭقىن اسىرىپ, حالقىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن باقىتجان مومىش ۇلى ماڭگىلىك الەمىنە ساپار شەكتى. وتباسى, جاقىن اعايىن تۋىسى قارا جامىلىپ, حالقىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتتى. بىراق قايعىلانساق تا, كوڭىلگە مەدەت تۇتار حالقىمەن كەلەر ۇرپاققا رۋحاني قازىناسىن مولىنان قالدىرىپ, اباي اتاسى ايتقانداي: ء«ولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان», ايتۋلى تۇلعاعا اينالۋىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىز.
مۇنى باقىتجاننىڭ جۇرت تانىعان ەرلىگى دەسەك, ونىڭ ەكىنشى ەرلىگى ءوزى شالاقازاق بولسا دا, ناعىز قازاققا اينالۋى دەر ەدىك. ارينە, مۇندا وتباسىنىڭ, اسىرەسە, قازاق حالقىنا ۇلگىلى كەلىن اتانعان زەينەپتىڭ دە ۇلەسى بارلىعى شىندىق. اكەسى باۋكەڭ بالاسىن قازاقشا وقىتىپ, ۇلتتىق رۋح نەگىزىندە قالىپتاسۋىن ارماندادى. ءوزىنىڭ جاقىن سىرلاسىنا جازعان حاتىندا: «ۆچەرا وتۆەل باحىتا ۆ شكولۋ, ون تەپەر ۋچەنيك 56-وي رۋسسكوي شكولى (سامايا بليزكايا ك ناشەمۋ دومۋ – 1 كۆارتال). ەدينستۆەننىي نە جەلاتەلنىي منە (موەگو سوزنانيا) تو, چتو ون بۋدەت پولۋچات ناچالنوە وبرازوۆانيە نە نا رودنوم يازىكە, ت.ە. سرازۋ ناچنەت س «شوقىنعانستۆا…». ك موەمۋ وگورچەنيۋ, ۆ ستوليتسە كازاحستانا ناچالنايا كازاحسكايا شكولا داۆنىم داۆنو وكازالوس نە ۆ پوچەتە, يح ۆسەگو دۆە ي وني نا ساموي وكراينە گورودا», دەپ قاپالانعان ەدى. بىراق اكەسىنىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, «قازاققا قارا سوزگە دەس بەرمەگەن» شەشەن سويلەيتىن, ويىن وبرازبەن جەتكىزە الاتىن, ۋىزىنان جارىعان قازاقتىڭ ءوزى بولىپ شىقتى…
تاعدىر… نە دەيىن, باۋىرىم, ءىنىم, رۋحاني تۋىسىم, اسىلىم باقىتجان! جانىڭ ءجانناتتا بولسىن. سەن حالىقتىڭ ماڭگىلىك ەسىندەسىڭ.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور.
العاشقى جەڭەشەسى ەدىم
تاعدىر ءبىزدى وسى تەكتى اۋلەتپەن تابىستىرعانىنا جارتى عاسىر اسىپتى. باۋكەڭ باقىتجاندى «سارى بالام», مەنىڭ جولداسىم كاكەڭدى – كاكىمجان قازىباەۆتى «قارا بالام» دەۋشى
باقىتجان ەسى كىرگەندە تاپقان اعاسىنىڭ الدىنان كولدەنەڭ وتپەي, كاكەڭنىڭ كوزى جۇمىلعانشا جاناعا دەپ ءوتتى. كاكەڭ ەكەۋمىز باس قوسقاندا, كەلىن بولىپ باۋكەڭنىڭ ۇيىنە ءتۇستىم. ءبىزدىڭ مومىش ۇلى اۋلەتىمەن سىيلاستىعىمىز بەن ارالاس-قۇرالاستىعىمىز ەشقاشان ۇزىلگەن ەمەس.
باقىتجان اسىلدىڭ تۇياعىنا ءتان عۇمىر كەشتى. ەكى تىلگە بىردەي جەتىك بولاتىن. ءومىر بويى اۋىلدان تامىرىن ۇزگەن جوق. جازۋشىلىعى ءبىر بولەك, اۋدارماشىلىعى ءبىر بولەك تالانت ەدى. كاكەڭ ءىنىسىنىڭ تارجىمەسىن كورىپ: «قارامايسىڭ با, ءسوزىنىڭ اراسىنا قىل سىيمايدى», دەپ ءتانتى بولىپ وتىراتىن.
بىرگە تۋماساق دا تۋعاننان ارتىق بولىپ وتكەن, ءسوزدى اكەسى سياقتى تاۋىپ سويلەيتىن, ادال, شەشەن ءارى قالجىڭباس قاينىم سەن دە ءوتتىڭ-اۋ ومىردەن. باقۇل بول!
ورىنشا قارابالينا-قازىباەۆا,
كسرو جانە قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ
ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى.
الماتى.
تۇلپاردىڭ تۇياعى
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اۋلەتى مەنىڭ جانىما اسا جاقىن ەكەنىن دالەلدەپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس. اسكەري ىلىمدە, ەرلىكتە باۋكەڭدى ءپىر تۇتقان اداممىن. سول سەبەپتەن دە باتىردىڭ بالاسى باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ قايتىس بولعان حابارىن زور وكىنىشپەن, قايعىرا قارسى الىپ وتىرمىن.
باقىتجاندى مەن ەڭ الدىمەن باۋكەڭنىڭ ۇرپاعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى رەتىندە قۇرمەت تۇتىپ باعالايمىن. اتاعى زور اكەنىڭ شاڭىراعىن ابىرويمەن ۇستاپ تۇردى. جاستارىمىزدى وتانشىلدىق, پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ورايىندا باقىتجان مومىش ۇلىمەن بىرلەسە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ, سان الۋان ءىس-شارالارعا ۇيىتقى بولۋعا تۋرا كەلدى. باكەڭ سونىڭ بارىنە ەرىنبەي-جالىقپاي قاتىسىپ, ءبىزدىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا كوپ كومەگىن تيگىزدى.
ول باتىر اكە مۇراسىنىڭ باس ناسيحاتشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. باۋكەڭ تاعىلىمى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا جۇعىستى بولۋىنا ۇلان-عايىر ەڭبەك ءسىڭىردى. اكە تۋرالى ءوزى دە قالىڭ-قالىڭ ءۇش كىتاپ جازدى. ءسويتىپ, باۋكەڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن ادال ورىندادى. «ماعان حالىق باتىرىنىڭ بالاسى بولۋدان ارتىق ەشتەڭە كەرەك ەمەس», دەۋشى ەدى. ول سول تىلەگىنە جەتتى. باۋكەڭنىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ ورنى ويسىرامايدى, وڭالادى دەپ بىلەمىن. ەرجانى بار. ءۇشىنشى, ءتورتىنشى بۋىن مومىش ۇلىلارى اتا مەن اكە رۋحىن جاڭعىرتىپ, ءداستۇردى جالعاي بەرەرىنە كامىل سەنەمىن.
كيم سەرىكباەۆ,
الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اسكەري عىلىمداردىڭ كانديداتى, پولكوۆنيك.
ءبىزدى باۋكەڭ ءوزى دوستاستىرعان بولاتىن
باتىر اعامىز باۋىرجان مومىش ۇلىمەن وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. سول ۋاقىتتا «جازۋشى» باسپاسىنان باۋكەڭنىڭ ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارى جارىق كورىپ, وسى كىتابىن مايدانگەر جازۋشى ماعان ارابشا اۆتوگراف جازىپ سىيلاعان ەدى. سوندا ءبىر كەزدەسىپ وتىرعاندا ماعان: «مەنىڭ باقىتجانىم ەكەۋىڭنىڭ جاستارىڭ قاتار ەكەن. سوندىقتان, بۇدان بىلاي جاقسى دوس بولىڭدار, ءبىر-بىرىڭە باس-كوز بولىپ قارايلاسىپ جۇرىڭدەر», – دەپ تاپسىردى.
سودان باقىتجان ەكەۋمىز ۇنەمى ءبىر-بىرىمىزگە تىلەكتەس بولىپ جۇردىك. ىلعي اماندىق سۇراسىپ, حال-جايىمىزدى ءبىلىپ وتىراتىنبىز. دوس بولۋدى بىزگە باۋكەڭنىڭ ءوزى وسيەت ەتكەنىن ەستەن استە شىعارمايتىنبىز. جاقىندا تەلەفون سوققاندا زەينەپ باقىتجاننىڭ ينسۋلت الىپ اۋىرىپ جاتقانىن ايتىپ ەدى. قاتتى مازاسىزدانعانمىن.
باقىتجان ادال جۇرەكتى تاماشا ازامات بولاتىن. ورىس تىلىندە ورىستاردىڭ وزىنەن ارتىق ساۋاتتى جازاتىن. ونداعان كوركەم شىعارمالار تۋدىردى. اكەسى تۋرالى كىتاپتارى تۇنىپ تۇرعان ءپالسافا, وي مارجاندارىنان تۇزىلگەندەي. باۋكەڭ مۇرالارىن شاشاۋ شىعارماي جيناستىرىپ حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋدا زايىبى زەينەپ ەكەۋىنىڭ ەڭبەگى زور. ەكىنشىدەن, باقىتجاننىڭ ءوزى قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا دەپ ايتامىن. ول ادەبيەتىمىزدە لايىقتى ورنى بار ۇلكەن قالامگەر.
تەك ەڭبەك ەتۋدى عانا ءبىلدى. باتىر اكەسىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەي, پەرزەنتتىك پارىزىن اقتادى. قازاق حالقى بۇگىنگى قازا ۇستىندە تۇلپاردىڭ تۇياعىنان, سۇڭقاردىڭ قياعىنان ايىرىلدى. باقىتجان اكە رۋحىمەن تابىستى. ال ونىڭ شىعارمالارى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەدى.
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
اياۋلى, اسىل باۋىرىم-اي!..
باقىتجان مومىش ۇلى تاعدىردىڭ سىنىنا سىر بەرمەي, شار بولاتتاي شىڭدالىپ وسكەن, ءوز قابىلەت-دارىنىنا سەنىپ, كەزدەسكەن قيىندىق-كەدەرگىنىڭ ءبارىن قايسارلىقپەن, پاراساتتىلىقپەن جەڭە بىلگەن, ءسويتىپ, ءوز ماقساتىنا اداسپاي جەتكەن اياۋلى, اسىل باۋىرىمىز ەدى. ول اكەسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, اتى ەرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان, بۇكىل حالقىمىز سۇيگەن باۋكەڭنىڭ داڭقىنا كولەڭكە تۇسىرمەي, قايتا بارىنشا اكە داڭقىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان ازامات-تىن. ونىڭ قالامىنان كوپتەگەن كىتاپتار جارىق كوردى. ول تۋىندىلارىنىڭ ءبارىن قالىڭ وقىرمان ىزدەپ ءجۇرىپ, ءسۇيىپ وقىدى. اسىرەسە, اكەسى باۋىرجان مومىش ۇلى ومىرىنەن جازعان ءۇش كىتابى قولدان قولعا تيمەي, تەز تاراپ كەتتى.
باقىتجان – شىن مانىندە تالانتتى سۋرەتكەر, سۇڭعىلا ويشىل رەتىندە تانىلىپ, جان-دۇنيەمىزدى رۋحاني بايىتقان جازۋشى. وزىمەن ۇزاق جىلدار سىيلاسىپ, سىرلاسقان ساتتەرىمدە سەزگەنىم – باقىتجان الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق تۋىندىلارىن كوپ وقىعان, سول وقىعاندارىن كوڭىلىنە ۇمىتىلماستاي ەتىپ توقىعان, ىزدەنگىش, جاڭالىققا جانى قۇمار ەدى. تابيعاتتى, ادامداردى سۇيۋگە دەگەن قۇشتارلىعى شەكسىز بولاتىن.
كەيدە بەلگىلى اقىن-جازۋشى, ويشىل ازاماتتارمەن پىكىر تالاستىرعان كەزدەردە تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىم يەسى, ويشىل ەكەنىن ناقتى مىسالدار نەگىزىندە دالەلدەي تۇسەتىن. قانداي جاعداي كەزدەسپەسىن, ءوز كوزقاراسىنان, ءوز ۇستانعان ۇستانىمىنان ەشقاشان اينىعان ەمەس. بۇل تەك جانى, ارى تازا ازاماتقا عانا ءتان قاسيەت دەر ەدىم.
…سۋىق حاباردى ەستىگەندە تۇلابويىم مۇزداپ سالا بەردى. وكىنىش وتى وزەگىمدى ورتەدى. امال قانشا؟ ءولىم تۇگىلى, ءبىر قاتتى سوزگە قيمايتىن اسا قۇرمەتتى ازاماتىمىز ەدى. يمانى سەرىك, الدى جارىق بولسىن. ءوزى كورمەگەن قىزىقتى تۋعاندارى, ۇرپاعى, ەلى كورسىن…
ءمۇسىلىم دايىربەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
