اقسۇڭقار ازامات ەدى
سەنبى, 8 جەلتوقسان 2012 7:23
اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ كىم ەدى؟ اقسەلەۋ سەيدىمبەك كوشپەندىلەر ەتنومادەنيەتىنىڭ ساباقتى ينەسىنە دەيىن بۇگىنگى كۇنگە جالعاستىرۋشى, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردى ىلگەرى سۇيرەۋشى, قازاق حالقىنىڭ جالپى ادامزاتتىق دامۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى مۋزىكالىق مۇراسى ەكەنىن دالەلدەۋشى, قازاق شەجىرەسىن بۇتىندەۋشى, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر جاناشىرى, «ادامزات تاريحىنداعى ءتۇبىرلى وزگەرىستەردىڭ سەبەپشىسى» بولعان سالت اتتى كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ جىرشىسى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك…
سەنبى, 8 جەلتوقسان 2012 7:23
اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ كىم ەدى؟ اقسەلەۋ سەيدىمبەك كوشپەندىلەر ەتنومادەنيەتىنىڭ ساباقتى ينەسىنە دەيىن بۇگىنگى كۇنگە جالعاستىرۋشى, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردى ىلگەرى سۇيرەۋشى, قازاق حالقىنىڭ جالپى ادامزاتتىق دامۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى مۋزىكالىق مۇراسى ەكەنىن دالەلدەۋشى, قازاق شەجىرەسىن بۇتىندەۋشى, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر جاناشىرى, «ادامزات تاريحىنداعى ءتۇبىرلى وزگەرىستەردىڭ سەبەپشىسى» بولعان سالت اتتى كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ جىرشىسى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك…
ادامزات ساناسى وزعالى – اڭساعانى ءبۇتىن تاريح. بۇل مۇراتتى شيراتا العا وزدىرعان نەمىس ويشىلى يممانۋيل كانت بولدى. «كۇنگە تابىنعاننان بەرگى تاريحتى ابدەن تۇگەندەۋگە بولادى», دەگەندى جۇرەگى داۋالاپ ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە ايتىپ سالدى. ايتىپ قانا قويعان جوق, ىسكە كىرىسىپ, «قىش كىتاپ», «از ي يا», «تاڭبا ءتىلى», «اتامزامانعى ءتۇرىكتەر» دەپ اتالاتىن بىرنەشە ەڭبەك جازدى.
كوشپەلىلەر الەمى تاريحىن بەدەرلەۋ اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ دە ەنشىسىنە بۇيىردى. ونىڭ ەڭبەكتەرىندە ۇشمىڭجىلدىق اياسىنداعى ورلەۋ, ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني ورەسى وركەنيەتتىك دەڭگەيدە پايىمدالدى. ءوز باسىم اقسەلەۋ اعانى وسى ءۇردىستىڭ ساقشىسىنداي كورەمىن. ول: «ءتۇركىلەر وركەنيەت قۇرۋعا بەيىمسىز», دەگەن پىكىرگە قاتتى قىنجىلاتىن. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ پايىمداۋىندا جالپى ادامزات تاريحىن ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنەن تىس تانىپ-ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس, ونداي تاريح ءبۇتىن بولماس ەدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اقسەلەۋ سەيدىمبەك سان قىرلى تۇلعا ەدى. جانە ول قاي سالادا بولماسىن جارقىراي كورىندى. عالىم ۇزاق جىلدار بويى كۇي ونەرى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ءناتيجەسىندە قازاقتىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنە قاتىستى مەيلىنشە مول ەمپيريكالىق ماتەريالدار العاش رەت رۋحاني اينالىمعا ءتۇسىپ, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تىڭ دەرەك-تۇجىرىمدار وزەگىندە پايىمدالدى. ءبىر جارىم مىڭ جىلدىڭ اياسىندا عاسىرلاردان سىر شەرتكەن بەس مىڭ كۇيدىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ اڭىزى وڭدەلىپ, باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كوردى. «كۇي شەجىرەسى» دەپ اتالاتىن ەكى كىتابى شىقتى, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» تۋرالى تولايىم مونوگرافيا جاريالادى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسىلاي دومبىراعا كيە دارىتىپ, قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ ماڭدايىنان قايتقان باعىن جاندىردى, ءۇمىتكە ۇكى تاعىپ قايىرا ءتىرىلتتى. ەل قامى ءۇشىن قيالعا عانا سيار ىستەر اتقاردى, قازاق حالقىنىڭ تاريحتاعى ورنى – جالپى ادامزات مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان سۇبەلى, رۋحاني ۇلەسى – مۋزىكالىق مۇراسى ەكەنىن العا تارتتى. بۇل كەشەندى زەرتتەۋمەن كۇمان تۋدىرمايتىنداي بولىپ شەگەلەندى. الەمدىك دوداعا بەس مىڭ كۇي, ون مىڭ ءان سىيلاعان «بار قازاققا بار الەمدى قاراتىپ» ارۋاق قونعان مادەنيەتتىڭ التىن ورداسىن جويداسىز بيىككە كوتەردى.
«تامىرسىز اعاش, تاريحسىز حالىق بولمايدى. ۋاقىت جالعاستىعىندا جىك جوق; تاڭ اتسا ەرتەڭ بۇگىنگە, بۇگىن كەشەگە اينالادى. دەمەك, كەشەسىز بۇگىن, بۇگىنسىز ەرتەڭ جوق». كەشە بولسا تاريحقا سۇڭگىپ كەتە بارادى. تاريح ءبىلگەننىڭ ەنشىسىندە, بولاشاق بولسا ونى جاساۋشىنىڭ قولىندا. ءبۇگىنگى كۇنى دنك ساراپتاماسى بويىنشا گەندى ميلليون جىلعا كەرى قاراي ءسۇزىپ وتۋگە بولسا دا تاريح بىزگە قيىن بەتىمەن قاراعانىن قويعان جوق. «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ سوڭعى قالام سەرپەرى. وسى تۋىندىسى ۇستىندەگى ەڭبەگىن ءوزى «سوڭعى شابىسقا» بالادى. ءار تۋىندىنىڭ ءوز تاريحى بار. ۇيىرىمەن ءۇش توعىز تىزىلگەن 1999 جىلى «ءتور شەجىرە» نۇسقاسىن دايىنداۋعا كىرىسەدى. «بايتەرەك» گرافيكالىق ۇسقىنعا 15 مىڭ ەتنونيم بۇتاق كەيپىندە تەلىنەدى. بايتەرەك ەڭسەسىن «ساق», «عۇن», «سكيف» تامىرلارىنان تىكتەپ الىپ كەتىپ بارادى. پلاكاتقا ون مىڭ ەتنونيم دە سىيماعاندىقتان, بەس مىڭ عانا رۋ, اتالاردىڭ اتتارىمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلەدى. پلاكاتتىڭ ەتەگىنە اۆتور ءوز مەكەنجايىن جازىپ جىبەرەدى. بۇل استارلى ارەكەت حالىق ساناسىن سەلت ەتكىزەدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەتنوگراف عالىمنىڭ قولىنا مىڭ شەجىرە كەلىپ تۇسەدى. كىتاپقا ارقاۋ بولعان دەرەكتى حالىق بار ىقىلاسىمەن ءوزى ۇسىنىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا اۆتور داڭعايىر شەجىرەشىلەردىڭ كوبىمەن كەزدەسىپ ءتىلدەسكەن. وسىنداي «كوپ اۆتورلى» ەڭبەك تولايىم دۇنيە بولىپ تۋدى.
العاش رەت شەجىرە جونىندە تەوريالىق جۇيەلى ويلار ءتۇيىندەلدى. رۋلىق قۇرىلىمنىڭ تارالىمى تۇبەگەيلى زەرتتەلدى. ءجۇزدىك قۇرىلىمنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى بىرنەشە ۆاريانتتا دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
«قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» – ۇلتتىڭ باس شەجىرەسىنە ۇمتىلىپ تۇر. وسىعان دەيىن مۇنداي حالىق اۋزىندا جۇرگەن مىڭ سان شەجىرەنى بىرىكتىرە العان, ولاردى ءبىر ورىستەن ورگىزگەن ەڭبەك بولعان ەمەس.
كىتاپ ۇلتتى ءۇش ۇدايعا ءبولۋگە ۇمتىلىپ تۇرعان جوق. انتروپولوگيالىق تۇرعىدان ءبىرتۇتاس ۇلتتى بىرىكتىرۋدى مۇرات تۇتقان. ءيسى نايماننىڭ ۇلى ءجۇزدىڭ الپەش اتتى ايەلىنەن تارايتىنىن, ۇلتقا ەرەكشە قىزمەت ەتكەن قاراكەسەك رۋىنىڭ اناسى كىشى ءجۇزدىڭ قىزى قارقابات ەكەنىن كەلتىرگەندەگى ماقساتى ۇلتتى بىرىكتىرۋ ەكەنى كۇمانسىز. بۇل ەشقانداي ءشۇبا كەلتىرمەسە كەرەك.
ەڭبەكتىڭ جانعانى مارتەبە. «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» تۋىندىسى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتىعىنا باعالانۋى ءوزىن ەرەكشە مارقايتتى. قانات ءبىتىردى. اسقارالى الپىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ءوز قولىمەن جازعان قۇتتىقتاۋىن الدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ اقورداعا كىرۋىنە بايلانىستى ءىس-شارادا ۇلتتىڭ اقسۇڭقارى رەتىندە يىعىنا شاپان جابىلدى.
كىتاپ – جەكە تىرشىلىك كەشۋگە قانات قاققان, قۇقىق العان ادامزات ساناسى. اعا ماعان ارناعان ءبىر حاتىندا: «كىتاپ مىڭ توگىلگەن ماڭداي تەرمەن بىرگە ادامدىق-ازاماتتىق ارمان-اڭساردىڭ دا (يدەال) كورىنىسى عوي. ەڭبەكتىڭ جانعانى, سول ارمان-اڭساردىڭ وقىرمانعا جەتۋىمەن, وقىرماندى مۇددەلەس ەتۋىمەن ولشەنەدى», – دەپ جازعان بولاتىن.
دانىشپان ل.تولستوي ايتپاقشى: « ۇلى سۋرەتكەر ءوزىنىڭ جانرلىق ۇلگىسىن تۋىنداتادى». ول وسى تۇرعىداعى نۇسقالار رەتىندە ن.گوگولدىڭ «ءولى جاندار», ف.دوستوەۆسكيدىڭ «ءولى ۇيدەن جازىلعان حاتتار» شىعارمالارىنىڭ ءبىرتۋمالىعىنا سىلتەگەن. سول ايتپاقشى, «قازاق الەمىنىڭ» جانرى – ەتنومادەني پايىمداۋ, «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحىنىڭ» جانرى – زەرتتەۋ.
«ەلتۇتقا» – ۇلىلار شەجىرەسى. قازاقتا ەل تاريحىن ايگىلى تۇلعالار ارقىلى تانۋ ۇردىسىنە زەر سالىنادى. قازاقتىڭ شەجىرەلىك زەردەسىندە ادام – تاريحتىڭ نەگىزگى تۇلعاسى, ال ادام ساپاسى – تاريحتىڭ قوزعاۋشى كۇشى. كىمنەن كىمنىڭ تۋعانى ماڭىزدى دا بولار, بىراق بۇل ەڭ باستى ۇستانىم ەمەس. تاريح ءۇشىن تەكتىلىكتى ءوربىتكەن, ورتاسىنا كيە دارىتقان ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ ۇلگى-ونەگەسى ماندىرەك.
جارتاستى تولقىنداردان, « ۇلى سىلكىنىستەر مەن ءداۋىرلى تولعاقتاردان» تۋعان كوشپەلىلەر الەمىنىڭ ەڭ جارقىن تۇلعاسى, ۇلت كيەسى دومبىراعا ءتىل بىتىرگەن قۇرمانعازى تۋرالى اقسەلەۋدەن ارتىق بيىك ءسوزدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كىم ايتا الدى؟ ول تاياۋ شاقتا دا بولا قويار ما ەكەن؟ قورىتا ايتساق, اقسەلەۋ سلان ۇلى – توبە تىرەر دىڭگەگىمىز, بەلى مىقتى بەستىمىز, توقتام ايتار ەستىمىز ەدى. قازاق اتتى تەگىمىزدە كوبە بۇزار اق سۇر جەبەمەن بولاشاققا اتىلعان ەڭسەمىزدى تانىتار, قادىرىمىزدى ۇقتىرار, قاسيەتىمىزدى مويىنداتار بويتۇمارلى كيەمىز ەدى-اۋ. ءسوز جوق, اقسەلەۋ سالت اتتى كوشپەلىلەر وركەنيەتىن جاڭا زەردە سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, تاعىلىم ەتە بىلگەن, ۇلتتىق پسيحولوگيا مەن پاتريوتيزمدى ءتاجىريبەلەۋشى, قازاقتىڭ التىن كۇمبەزدى سارايىن تۇرعىزۋشىلاردىڭ ءبىرى. كوشپەلىلەر وركەنيەتىن ادامزاتتىڭ وزىنە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ويى قاناتتىلىعىنان, قالامى ۇشقىرلىعىنان تايماعان تۇلعا.
تاسانبي توقبەرگەنوۆ.
