تالعام مەن تانىم تابيعاتى
جۇما, 19 قازان 2012 7:33
قازاق پروزاسىنا الپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا شوعىر-شوعىر بوپ تالانتتى جاستار كەلە باستادى. ورتەڭگە شىققان قۇراق قامىستاي ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءدۇرمەك-دۇرمەك بوپ كەپ, ءبىر-ءبىرىمەن جارىسا جازىپ, قازاق وقىرماندارىنىڭ كىتاپحاناسىن جاڭا شىعارمالارمەن بايىتا ءتۇستى. ول شىعارمالار الدىڭعى اعا بۋىننىڭ شىعارمالارىنان بولەكشە تىنىستاعى, كوپ سوزدىلىك پەن شاشىراڭقى وقيعالاردان ارىلعان, جاڭا وي مەن جاڭا يدەيانى وبراز تابيعاتىنا سىڭىرە بىلگەن, كەرەكسىز, جاناما دەتالداردان تازارعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن شىن مانىندەگى جاڭا شىعارمالار بولدى.
جۇما, 19 قازان 2012 7:33
قازاق پروزاسىنا الپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا شوعىر-شوعىر بوپ تالانتتى جاستار كەلە باستادى. ورتەڭگە شىققان قۇراق قامىستاي ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءدۇرمەك-دۇرمەك بوپ كەپ, ءبىر-ءبىرىمەن جارىسا جازىپ, قازاق وقىرماندارىنىڭ كىتاپحاناسىن جاڭا شىعارمالارمەن بايىتا ءتۇستى. ول شىعارمالار الدىڭعى اعا بۋىننىڭ شىعارمالارىنان بولەكشە تىنىستاعى, كوپ سوزدىلىك پەن شاشىراڭقى وقيعالاردان ارىلعان, جاڭا وي مەن جاڭا يدەيانى وبراز تابيعاتىنا سىڭىرە بىلگەن, كەرەكسىز, جاناما دەتالداردان تازارعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن شىن مانىندەگى جاڭا شىعارمالار بولدى.
بۇل ۇرپاق ادەبيەتكە الدىڭعى اعالارىنداي رابفاك نەمەسە مۇعالىمدىك سەميناريانى ءۇزىپ-جۇلقىپ ءجۇرىپ بىتىرگەن, م.اۋەزوۆتەن باسقاسى نەگىزىنەن ورتاشا ءبىلىم قورىمەن شىعارما جازۋعا كىرىسكەن ۇرپاق ەمەس, كونە ءداۋىر ادەبيەتىنەن باستاپ, سول كەزدەگى كەڭەس وداعى جازۋشىلارىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بوپ سانالاتىن بارلىق شىعارمالار مەن ورىس كلاسسيكاسىن تاۋىسا وقىعان, ول وقىعاندارىنا ىشكى تالاپ-تىلەكتەرى قاناعات تۇتپاي, وسىعان دەيىن تەمىر قاقپاسى تارس جابۋلى تۇرعان باتىس ادەبيەتىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-بىلمەگەن جازۋشىلارىن قوماعايلانا وقىعان, وقي وتىرىپ: «ءبىز قايدامىز؟» دەپ ارقايسىسى كۇردەلى دە قيىن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن ۇرپاق ەدى. وسى سۇراق ولاردى ەسكىنى قاستەرلەي وتىرىپ جاڭاشا جازۋعا يتەرمەلەدى. ءتىپتى, ءماجبۇر ەتتى. وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, كوركەمدىك دەڭگەي بولماسا يدەيالار يدەيا كۇيىنشە قالىپ قويا بەرەتىنىن, ونىمەن وقۋشى جۇرەگىنە جول تاپقانمەن ونى جاۋلاپ الۋعا بولمايتىنىن, بارلىق يدەيالار مەن كوركەمدىك كريتەريلەر ۇلتتىق بولمىس ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس ەكەنىن, ولاي بولماعان جاعدايدا ونداي شىعارمانى وزگە ۇلت تۇگىلى ءوز ۇلتىڭ دا قابىلداي المايتىنىن, برەحتشە ايتقاندا, «ناعىز ۇلتتىق شىعارمالار عانا ۇلتارالىق ونەر بولا الاتىنىن» بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن ءتۇسىنىپ, ءوز ونەرىمىزدى الەمدىك ونەر بيىگىمەن سالىستىرا قاراپ, جانتالاسا ىزدەۋدىڭ جاڭا جولىن تاڭداعان الگى ايتقان شوعىر-شوعىر تالانتتاردىڭ ىشىندە جازۋشى تولەن ابدىكوۆ تە بار ەدى. ول باسقا زامانداستارى سەكىلدى بۇرقىراتىپ كوپ تە جازبادى, قالىڭ-قالىڭ روماندارعا دا بارا قويمادى. وزىنە قاتال تالاپ قويا بىلەتىن, ارتىق-اۋىس ءبىر دەتال, ءتىپتى, ورنىن تاپپاعان ءبىر ءسوز ءۇشىن ءوزىن-ءوزى كەشىرە المايتىن شىن سۋرەتكەر رەتىندە ول از بولسا دا ساز جازۋعا, شىعارماشىلىق تولعاق ابدەن مەڭدەپ, جازباۋعا مۇمكىندىك قالماعان جاعدايدا عانا قولىنا قالام الۋدى ومىرلىك پرينتسيپكە اينالدىردى. جازار الدىندا ول اقسۇيەك بوپ ويلانىپ, جازۋ ءۇستىندە ءوزىن قۇلداي قينادى. بارلىق جاڭا يدەيالار مەن جاڭا پايىمداۋلار, ءومىردىڭ اششى-تۇششى شىندىقتارى ەلەنىپ, ەكشەلىپ, مەيلىنشە سۇرىپتالىپ, قول ديىرمەنگە تارتار الدىنداعى ءتالىمى بيدايداي ءار قىپىعىنا دەيىن تازالانىپ, پاتشا مەن پاڭنىڭ اسىنداي سان رەت تەكسەرىلىپ, بارشا ادام اتاۋلىنى تولعانتىپ جۇرگەن ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق, ماحاببات پەن ز ۇلىمدىق, ادالدىق پەن ايارلىق, قيانات پەن قايىرىمدىلىق, كىساپىرلىك پەن مۇساپىرلىك, نايساپتىق پەن كىسىلىك, وزبىرلىق پەن مومىندىق, قويشى, ايتەۋىر, بارشاعا ورتاق قايعى مەن قۋانىشتىڭ ماعۇرىپ پەن ماشىرىقتاي الىس ارالىعىن قيالمەن شارلاپ, ادامي ويلار مەن ادامي توپشىلاۋلاردى قازاقي ساناعا ەركىن سىيدىرىپ, ولاردىڭ بارىنە قازاقي رەڭك, قازاقي بوياۋ ءسىڭىرىپ, شەتەلدىك ۇردىسكە عانا جاراسىمدى دەپ تانىلىپ كەلگەن وقىس ارەكەتتەردىڭ ءوزىن قازاق ۇعىمىنا ساي اداپتاتسيادان وتكىزىپ, ۇلتتىق وي-سانانىڭ بۇگىنگى كورىنىسىندەي ەتىپ وقۋشىعا ۇسىنا ءبىلۋ تولەن سياقتى جازۋشىلارعا ەمەس, تەك تولەننىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىك. سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارى سانمەن ەمەس, ساپامەن ولشەنەدى, سوندىقتان دا ونىڭ ءبىر شىعارماسىنىڭ سالماعى وزگەلەردىڭ قوس قورجىن كىتاپتارىنان اۋىر. تولەننىڭ ءار شىعارماسى باز بىرەۋلەردىڭ شىعارمالارى سەكىلدى باسپا جۇزىندە جاريالانبايدى, ونىڭ شىعارماسى دۇنيەگە كەلەدى. ال دۇنيەگە كەلەتىن شىعارمالار قاشاندا از بولاتىنى بەلگىلى. ەگەر تولەن كولەم قۋعان جازۋشى بولسا, «اكە» پوۆەسىن قالىڭ رومانعا اينالدىرۋىنا ابدەن بولاتىن ەدى. ءبىر ۇرپاق – ءبىر ءداۋىردىڭ باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار مەن قيلى-قيلى تاعدىرلار تىزبەگى تولەننىڭ كوسىلە دە, شەشىلە جازۋىنا مول مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعانداي-اق ەدى. بىراق, ءتولەن وعان بارۋدان سانالى تۇردە باس تارتتى. باس تارتقىزعان – ونىڭ ءوز ىشىندە تۋا ءبىتتى جايعاسقان قاتاڭ تالاپ, ءوزىن-ءوزى اياماسقا بەكىنگەن ىشكى «كوركەمدىك» تسەنزۋرا, قالعانى الەمدىك ادەبيەتتى شارلاپ وقىپ, شارشاماي ىزدەنىپ, بۇگىنگى پروزاعا قويىلار تالاپتى ەركىن يگەرە بىلگەندىگىنىڭ ناتيجەسى.
ءبىر قاراعاندا ءومىر دەگەن ەسىكتىڭ اشىلىپ جابىلعانىنداي تىم قىسقا, ەندى ءبىر قاراساڭ شىلدەدەگى ورازانىڭ كۇنىندەي تىم ۇزاق. بالا تۋىلادى, ەسەيەدى, ەر جەتەدى, ۇشقان ۇياسىن تاستاپ الىسقا قانات قاعادى. ارتتا بالاسىن سارعايا كۇتىپ اكە مەن شەشە قالادى. ەندى عانا باستالعان ءومىردىڭ سان-ساپالاق قىزىعى مەن شىجىعىنا الاڭسىز ارالاسىپ كەتكەن جاس جىگىت سارعايا كۇتكەن اتا-اناسىن دا ۇمىتا باستايدى. اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن ساعىنىشى, جۇمىس, كارەرا دەپ ءجۇرىپ تۋعان ۇيىنە ورالۋدى ۇمىتقان بالا جايلى قازاق ادەبيەتىندە شىعارما از ەمەس. تولەننىڭ بۇل شىعارماسى نەسىمەن قۇندى؟ اكە مەن بالا جايلى تولىپ جاتقان شىعارمالاردان مۇنىڭ ايىرماشىلىعى نە؟ ي.تۋرگەنەۆتىڭ اكەلەر مەن بالالار جايلى جازعان ايگىلى رومانىنىڭ ايتار ويىنا بۇل شىعارما نە قوسپاق جانە وقۋشىنى نەسىمەن باۋراماق؟
قالاداعى قاربالاس ءومىر ءبىر باسقا, اۋىل الەمى ءبىر باسقا. تولىپ جاتقان اعايىن-تۋىستان جالعىز قالعان اكەنىڭ جالعىز ۇلدان كوپ نەمەرە سۇيسەم دەگەن ارمانى, ءبىر ارمانى ورىندالىپ, كەلىن تۇسىرگەن كەزدەگى بۇكىل اۋىلدىڭ دۇرلىگىپ توي جاساۋى, العاشقى نەمەرەسىن تارتىپ العانداي اكە-شەشەسىنىڭ ءبىر جاسقا تولار-تولماستا ەلگە الىپ كەتۋى, كەلەسى جىلى اۋىلعا كەلگەندە ول بالانىڭ بۇلاردى تانىماۋى, حال ۇستىندە جاتقان اكەنىڭ ارىزداسىپ-قوشتاسۋى, ەل ءىشىندە ولىمگە دەگەن سونشالىقتى سابىرلى كوزقاراس, ءتىپتى, ءدال وسىلاي قوشتاسىپ قويعان دوسماعامبەت دەگەن بىرەۋدىڭ اياق استىنان ساۋىعىپ كەتىپ ءوزىنىڭ دە, ايەل, بالا-شاعاسىنىڭ دا الدىندا «ىڭعايسىز» جاعدايدا قالۋى, ءبارى-ءبارى: قايعىسى دا, قۋانىشى دا مامىراجاي, بەيعام, الاڭسىز, اڭعال قازاق اۋىلىنىڭ قارا سوزبەن سالىنعان شىنايى سۋرەتى دەرسىڭ. ەڭ ارىسى: «وسكەندە اكە-شەشەڭدى باعاسىڭ با؟» دەگەن سۇراققا «باقپايمىن» دەپ شورت كەسكەن جاس بالانىڭ جاۋابىنا شەيىن ناعىز سۋرەتكەر جازۋشى عانا بايقاۋعا ءتيىس شىندىق جاتىر.
بۇكىل ءبىر رۋلى ەلدەن اشارشىلىق كەزدە عايىپتان-تايىپ جالعىز ءوزى امان قالعان اكەدە ۇرپاعىنىڭ كوپ بولۋىنان باسقا قانداي ارمان بولۋشى ەدى؟ كەلىنىنىڭ ءۇش قۇرساق كوتەرگەنىنىڭ ءوزىن ازىرقانىپ, ءتىپتى, الماتىعا ەمدەلۋگە, تويعا, جينالىسقا كەلگەن ادامداردىڭ بارىنە بالاسىنىڭ مەكەنجايىن جازىپ بەرىپ, «كەلىننىڭ ءىشىن بايقاپ كەل» دەپ جاسىرىن تاپسىرما بەرىپ جاتاتىن اكە-شەشەنىڭ نەمەرەگە دەگەن «تويىمسىزدىعىنىڭ» تۇبىندە قازاق دالاسىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق پەن تولىپ جاتقان زوبالاڭداردىڭ ءالى باسىلا قويماعان قايعى تابىن سەزىپ وتىراسىڭ.
سونىمەن, اكە كوز جۇمدى. ارتىندا قالىپ بارا جاتقان بالاسى مەن ءۇش نەمەرەسى قاراڭعى كورگە كىرەر الدىندا ءۇمىت ساۋلەسىن سەۋىپ, ىشىندە سەم بوپ قاتقان قاتپار-قاتپار قايعى شەرىمەن و دۇنيەگە اتتاندى. ءتايىرى, بۇل ومىرگە كىم كەلىپ, كىم كەتپەگەن, «…كەزەگىمەن ولىنەر, باياعىداي كورىنەر» دەپ ار جاعىندا اباي كۇرسىنسە, «ۆ ەتوي جيزني ۋميرات نە نوۆو, نو ي جيت كونەچنو نە نوۆەي» دەپ بەر جاعىندا ورىس جىگىتى س.ەسەنين كۇڭىرەندى, ال كۇنى كەشە ارامىزدا جۇرگەن اسقار سۇلەيمەنوۆ بولسا: «كەلۋ – پارىز, كەتۋ – مىندەت» دەپ شورت كەسكەن. ءتىپتى, ول كىسىلەر ەشتەڭە دەمەسە دە «وزەكتى جاندا ءولىم بار», تۋعان ادام ءولىپ, ادام بىتكەن الما-كەزەك ورىن اۋىستىرىپ جاتادى ەمەس پە؟ قالىڭ رومانعا جۇك بولاتىن بۇل پوۆەستەگى كەسەك-كەسەك وقيعالار مەن سان قيلى سيتۋاتسيالار تەك ەستە قالار ىرىلىگىمەن, ءجۇرەككە جىلى تيەر شىنايىلىعىمەن عانا ەمەس, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ قازاقى بولمىس, قازاقى پسيحولوگيا, قازاقى تانىم ارقىلى بەرىلۋىندە. اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جالپىعا ورتاق تاقىرىپ بولعانمەن, ول تاقىرىپ ءار ۇلتتا ءار باسقا قابىلدانىپ, ءار باسقا شەشىمىن تاۋىپ جاتاتىنى اقيقات. بارشا ادامزاتقا ورتاق بوپ سانالاتىن وسى تاقىرىپ قازاق توپىراعىنا تولەن قالامى ارقىلى قونىس اۋدارعاندا, فورماسى دا, مازمۇنى دا تازا ۇلتتىق شىعارما بوپ تۋعان. بۇل شىعارمانى «وقىپ شىعۋ ءۇشىن» عانا قاراپ شىققان ادامعا ونىڭ «پالەندەي الىپ بارا جاتقان ەشتەڭەسى جوق» بوپ كورىنۋى مۇمكىن. بۇلاي باعالاۋ ەشنارسەنى مويىنداعىسى كەلمەيتىن, مويىنداعىسى كەلسە دە ىشكى قىزعانىشىن جەڭە المايتىن رۋحاني توعىشارلارعا نەمەسە شىعارماشىلىق دالتونيكتەرگە ءتان.
شىعارما ءبىتتى.
«…اكەمدى جونەلتىپ بولعان سوڭ, كەلەسى كۇنى مەن اۋدانعا باراتىن سوۆحوز ديرەكتورىنىڭ ماشيناسىنا ىلەسىپ ءجۇرىپ كەتتىم. قايعى جۇگى جەڭىلدەپ, بويىم سەرگىپ قالعان سەكىلدى. ولىكتى قادىر تۇتقان وسىناۋ قىرۋار ءولىم جورالعىسىنىڭ عاسىرلار بويى حالىق اراسىندا ساقتالىپ كەلۋىنىڭ سىرىن جاڭا تۇسىنگەندەيمىن. «ياپىر-اۋ, – دەيمىن ىشىمنەن تاڭ قالىپ, – نەگە جۇرت ەل ورتاسىندا ولگىسى كەلەدى؟ نەگە ءومىر بويى باسقا جەردە عۇمىر كەشىپ, ءولۋ ءۇشىن تۋعان ەلگە ورالادى؟ نەگە؟
الدەقالاي كوڭىلىم بوساپ, كوزىمە جاس تىرەلدى. بىراق, اكەمنىڭ قازاسىنا جىلاعام جوق. باسقا بىردەڭەگە. باسقا…»
ول قانداي «باسقا بىردەڭە؟» شىعارمانىڭ ەڭ سوڭىنداعى وسى ءبىر ەكى اۋىز ءسوز قازاقتىڭ بۇكىل ءتىرشىلىگى مەن بولمىسىن, وزىنە عانا ءتان ءومىر سالتىن, ومىرلىك فيلوسوفياسىن انىقتاپ تۇرعان جوق پا؟ بۇدان ءبىراز بۇرىن اۋرۋ اينالدىرىپ العان اكە-شەشەسىن الماتىعا كوشىرىپ الماق بولعاندا جوق-باردى سىلتاۋ ەتىپ اكەسىنىڭ كونبەي قويعانىنىڭ سىرىن بالاسى ەندى ۇعىندى. ولەر الدىندا سۇيەگىن تۋعان ەلگە قاراي سۇيرەيتىن قازاقي بولمىستى تولەن ابدىكوۆ شىنايى دا شىمىر شىعارماسىندا وسىلاي سۋرەتتەپ بەرىپتى. سۋرەتكەردىڭ شىنشىلدىعى مەن شىنايىلىعى سول, شىعارماداعى بولمىسى تاڭعى شىقتاي تازا, سەزىمدەرى جاڭا ساۋعان سۇتتەي اپپاق ادامداردى كورە قالساڭ ەت جاقىن باۋىرىڭدى كەزدەستىرگەندەي قۇشاقتاي كەتكىڭ كەلەدى. ويتكەنى, ءبىز ول ادامدارمەن تولەن ارقىلى ەتەنە جاقىن تانىستىق, ولاردىڭ باسىنان وتكەن قايعىلارىنا ورتاق بولدىق, ولارمەن بىرگە ءومىر سۇردىك.
كوركەم شىعارمانىڭ باستى ماقساتى دا وسى بولسا كەرەك.
تولەن ابدىكوۆ 60-جىلدارى جارىق كورگەن «باس سۇيەك» اتتى العاشقى اڭگىمەسىندە ءمۇسىنشى ءحاميتتىڭ ءجاۋبورى باتىردىڭ باس سۇيەگى ارقىلى ونىڭ ءمۇسىنىن جاساۋ جولىنداعى جان ازابىن سۋرەتتەۋ ارقىلى شىنايى ونەرگە ءوزىن ارناعان ادام ەشقاشان راحات ءومىر سۇرە المايتىنىن, ىزدەنۋدە شەك جوق ەكەنىن, جاۋجۇرەك باتىرلار جايلى قاتىپ قالعان ستەرەوتيپتى جەڭۋ وڭايعا سوقپايتىنىن, قولىندا از عانا بيلىگى بار ادامداردىڭ ءوزى ۇلتى ءۇشىن جان قيعان ۇلى تۇلعالاردان گورى ءوز تۋىستارىنا ەسكەرتكىش ورناتىپ, ۇلتقا ۇلكەن قيانات جاساپ وتىرعانىن ويلايتىن توعىشارلاردى العاشقى ءاڭگىمەسىندە-اق سىناپ ەدى. سوۆحوزدىڭ جاي عانا بۋحگالتەرى بىلتىر ولگەن اكەسىنە توبەسى كوك تىرەگەن ەسكەرتكىش قويىپ جاتقاندا, قول سوزىم جەردەگى قالماققىرعاندا ەلى ءۇشىن مەرت بولعان ءجاۋبورىنىڭ مولاسى جەرمەن-جەكسەن بوپ, ءۇستىن ءشوپ باسىپ جاتقانىن قاپەرىنە دە المادى. بۇل – ۇلتتىق سانانىڭ مەشەۋلىگى. تولەن وسىعان كۇيىندى.
ادىلەت جولىنداعى ونىڭ جانايقايى سودان بەرى ءبىر باسەڭسىگەن ەمەس. ونىڭ كەلەسى شىعارمالارى – «اقيقات» پەن «پاراسات مايدانىندا», «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» اتتى تۇڭعىش درامالىق شىعارماسىندا, «قايىرسىز جۇما», «وڭ قول», «جات پەرزەنت» سەكىلدى ىشكى دراماعا تولى اڭگىمەلەرىندە اقيقات پەن قياناتتىڭ اشىق مايدانعا شىققانىن كورەمىز. اسىرەسە, جانرلىق جاعىنان تازا كوركەم شىعارمادان گورى فيلوسوفيالىق-پولەميكالىق ەسسە بوپ تابىلاتىن «پاراسات مايدانى» اتتى پوۆەست جۇيكەلەرى توزىپ, ابدەن قاجىعان, ومىردە ءمان-ماعىنا ىزدەپ سانالارى سارساڭعا تۇسكەن, ءتىپتى, ۇمىتسىزدىك اۋرۋىنا شالدىعىپ, مىنا ومىردەن ءوز ەرىكتەرىمەن كەتۋدىڭ فيلوسوفياسىن جاساپ العان جانداردىڭ جان ارپالىسى مەن سابىرلى كۇيزەلىستەرى وزدەرى قاراڭعى تۇنەك دەپ ەسەپتەيتىن مىنا تىرشىلىكتەن قىرىق جاماۋ جۇرەككە داۋا ىزدەپ, ونى تابا الماي, تابا قالعان كۇندە سول بوزامىق ساۋلەنىڭ ارتىندا تاعى دا قاراڭعى تۇنەك تۇرعانىن كورىپ, مىنا ءومىردىڭ العىشارتتارىن ادامزات ءوز قولىمەن وزدەرى باياعىدا اسقان شەبەرلىكپەن بۇزىپ تىنعانىن, تابيعات گارمونياسى ادام قولىمەن كۇننەن-كۇنگە سەتىنەپ بارا جاتقانىن, ەندى ونىڭ جالعانۋى مۇمكىننەن گورى مۇمكىن ەمەستىگى مول ەكەنىن, ادامزاتتى پاراسات قاراڭعىلىعىنان الىپ شىعار تەسەي ءجىبىنىڭ قايتا جالعانا قويۋى نەعايبىل ەكەنىن ەكى ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە جازعان ويعا تولى حاتتارىنان ءومىر دەگەن نە, قايعى مەن باقىتتى قالاي تۇسىنەمىز دەگەندەي تەلەگەي-تەڭىز سۇراقتار مەن ساۋالداردىڭ اق بورانىنىڭ استىندا قالعان وقىرمان دا ءبىر مەزگىل ءوزى دە ۇمىتسىزدىك يىرىمىنە تارتىلىپ بارىپ, ارەڭ دەگەندە مالتىعىپ ءجۇرىپ «ۇيرەنشىكتى ءوز جاعالاۋىنا» شىعىپ, الگى ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەستىرە باستايدى. قوسىلمايتىن ەكى ۇعىمنىڭ ەشقاشان بىرىكپەيتىنىن سەزەدى. وكسيۋمورون, ياعني ادىلدىك پەن قيانات سياقتى كەرەعارلىقتار قاقتىعىسى قاعيداسىن تولەن ءوز شىعارماسىندا انىق جازعان دا ەكەن. نازار سالىڭىز: «ەگەر ءبىر اتتىڭ ءتۇسى ءارى كوك, ءارى قارا بولسا, ونى الا دەپ اتايدى. بىراق ول اق پەن قارا دەپ اتالاتىن ەكى ءتۇستىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارا الا ما؟ جوق! تەك, ەكى ءتۇس ءبىر اتتىڭ بويىنا سىيىسىپ تۇر. ەندەشە, ىزگىلىك پەن قياناتتى ءبىر بويىنا سىيدىرعان قانشا قۇبىلىس بولسا دا, ول ەكەۋى ءبىر ۇعىمعا اينالا المايدى. («پاراسات مايدانى», 20-بەت). تولەن بۇل شىعارماسىن جازعان كەزدە, ارينە, الدەقاشان ۇمىتىلىپ كەتكەن كونە گرەك فيلوسوفياسىن جاڭعىرتقالى جازعان جوق, بۇل – وي قۋعان ادامنىڭ باسىنان وتپەي قويمايتىن زاڭدى قۇبىلىس. ۇلى فورماليست ۆ.شكلوۆسكي: «الەمگە ايگىلى شىعارمالاردا كەيىپكەردىڭ باقىتتى ءساتىن سۋرەتتەۋ ءبىر-ەكى بەتتەن اسپايدى ەكەن, ال قالعان بەتتەردىڭ ءبارى سەرگەلدەڭگە تولى بولادى ەكەن, – دەپ جازعان ەدى. تولەننىڭ «پاراساتى…» سەرگەلدەڭگە تولى. ونىڭ كەز-كەلگەن بەتىن اشىپ وقي قالساڭىز ءوزىڭىزدى مازالاپ جۇرگەن ىشكى ارپالىسىڭىزدىڭ قاعاز بەتىنە قالاي ءتۇسىپ قالعانىنا تاڭ قالعانداي بولاسىز. «ادامدار ەڭ كوپ ازاپتى قاراپايىم اقيقاتتى ەلەمەگەننەن شەگەدى» دەگەن ف.نيتسشەنىڭ انىقتاماسىنان باستاۋ الاتىن فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدار تىزبەگى بارعان سايىن تەرەڭدەپ, ءبۇتىن ءبىر وي ارالىنا ءتۇسىپ كەتكەنىڭدى بايقاماي قالاسىڭ. ادام ومىرگە راحات ءۇشىن ەمەس, ازاپ ءۇشىن, باقىت ءۇشىن ەمەس سەرگەلدەڭ ءۇشىن كەلەتىنىن, ابايشىلاپ ايتقاندا, «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇ جالعاندا» بولسا, ماعجانشىلاپ قايىرعاندا, «سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» ەكەنىن «پاراسات…» پوۆەسى جوعارى سانا مەن تانىم بيىكتىگى تۇرعىسىنان تالداپ, تاراتىپ, تولەننىڭ ءومىردەگى ءوزى سياقتى كەيدە داۋلاسىپ, ءدالەلدەپ ايتقانىنا كوزىڭدى جەتكىزبەي تىنبايدى. ماسەلەن, ونىڭ مىناداي ويلارىنا قالاي داۋ ايتا الاسىڭ؟ «بوستاندىق – ادامنىڭ ءوزىنىڭ ىشىندە, ساناسىندا. تۋمىسىندا قورقاق, جاعىمپاز جانعا قانشا بوستاندىق بەرگەنمەن ول بوستان بولا المايدى. شەكتەن تىس ءوزىمشىل, شەنقۇمار, ناپسىقۇمار, اشقاراق ادامدار ەشقاشان دا بوستان بولا المايدى. ويتكەنى, ولار وزدەرىنىڭ الگى نيەتتەرى مەن پيعىلدارىنىڭ قۇلاق كەستى قۇلدارى.
«بوستاندىق دەگەن نە؟ ول – ار-ۇياتتىڭ تازالىعى» دەگەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن جەتى عاسىرداي بۇرىن ءومىر سۇرگەن جەتى دانانىڭ ءبىرى – پەرياندر كورينفسكي. عاجاپ ەمەس پە! ياعني, شىن بوستاندىققا رۋحاني كەمەلدەنۋ ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى» («پاراسات مايدانى», 30-بەت). «ءومىر دەگەن ۇلى ويىننىڭ ەرەجەسى باياعىدا جاسالعان. ادەتتە ەرەجەنى تومەنگى دارەجەدەگى ويىنشىلاردىڭ ءجيى بۇزاتىنىن جانە ولار ءۇشىن ەرەجە قاشان دا اۋىر جۇك ەكەنىن ەسىڭىزگە سالعىم كەلەدى» (31-بەت)
ءيا, وي تىزبەكتەرى وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بايقادىڭىز با, ارا-اراسىندا ونداي ءۇمىتسىز تۇڭعيىقتان شىعۋدىڭ دا جولدارى بار ەكەن. ول – رۋحاني كەمەلدەنۋ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءومىر دەگەن ۇلى ويىننىڭ ەرەجەسىن بۇزباۋ؟! بىراق, قالاي؟ رۋحاني كەمەلدەنۋ يدەياسىن ۇلى ويشىل ل.تولستوي ولە-ولگەنشە ايتىپ تا, جازىپ تا ءوتتى, ادام ءوز بويىنداعى قاناعاتسىزدىق پەن مانساپقۇمارلىقتى جەڭبەي, ءادىل قوعام ورناتا المايتىنىن بارلىق گۋمانيست-جازۋشىلار مەن اقىندار, عالىم-فيلوسوفتار تاۋسىلا جازىپ ءوتتى. بىراق, ادامزاتتىڭ, دالىرەك ايتقاندا, بيلەۋشى توپتىڭ «ەرەجە» بۇزۋ ءداستۇرى ءورشىمەسە, باسەڭدەگەن جوق. دەمەك, شەڭبەر تۇيىقتالدى. ادىلدىك ەشقاشان ادىلەتسىزدىكتى جەڭە المايدى. بىراق, ءبىرجولا جەڭىلمەيدى دە.
وكسيۋمورون جالعاسا بەرەدى. ادامزات ءوزىن-ءوزى قۇرتىپ بىتكەنگە دەيىن.
تولەن ابدىكوۆ قالامىنان تۋعان «اقيقات» پوۆەسى, «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» دراماسى دا تابيعاتى جاعىنان ءبىر-بىرىمەن ۇندەس, مازمۇنداس جاتقان شىعارمالار. مۇندا كەيىپكەرلەردەن گورى وي قاقتىعىستارى جەكپە-جەككە ءجيى شىعىپ, وي وبرازعا اينالىپ جاتادى. ۇلى گومەر ايتقانداي, «مىسل ۋ ليۋدەي زەمنارودنىح بىۆاەت تاكويۋ, كاكۋيۋ يم ۆ ەتوت دەن پوسىلاەت روديتەل بەسسمەرتنىح ي سمەرتنىح». دەمەك, عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان اقيقات جولىنداعى ايقاس تولەنگە دە ءدال سول شىعارما جازۋ ۇستىندە جوعارىدان قۇيىلىپ جەتكەن بولار. بىراق, ول وي «جاۋىندارىن» جۇرتتىڭ ءبارى ەمەس, وي اڭدىعان ادام عانا ۇستاي الاتىن بولۋى كەرەك. ومىردەن تالاي فيزيك ءوتتى, الايدا, نايزاعايدى رەزەرفورد قانا ۇستاعان جوق پا؟ تولەن دە ادام ساناسىندا كۇن سايىن جارق-جۇرق ەتىپ مازانى الىپ قويمايتىن وي نايزاعايلارىن ۇستاپ الىپ, ءبارىن قازاقى كوگەنگە ءتىزىپ, وقۋشىسىن تانىم دۇنيەسىنىڭ ەرىكتى تۇتقىنىنا اينالدىرىپ جىبەرەدى. پاراپسيحولوگ پەن تەلەپات, كريمينالدى پوليتسيا اراسىنداعى بايلانىس, تەلەپاتتىڭ ۇرىلاردى ويشا كورۋ قاسيەتى, وسى قاسيەتتى كەزدەيسوقتىق ەمەس, ادام بويىنا بىتكەن كورىپكەلدىك جۇيە رەتىندە قاراستىراتىن عىلىمي جۇيە جاساماق بولعان پروفەسسوردىڭ ەڭبەگى ەش كەتىپ, پوۆەست تەلەپات روبەرتتىڭ ولىمىمەن ءبىتتى. مۇندا دا بيلىك ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزبەي قويمايدى ەكەن. پوليتسيا ءۇشىن عىلىمي نەگىز جاساۋدان گورى گانگستەرلەردى ۇستاۋ الدەقايدا قىمبات. ءبىر قاراعاندا شىتىرمان فانتاستيكالىق جانردا جازىلعان شىعارما بوپ كورىنگەنمەن ءومىردىڭ ءمانى مەن تاريحي وقيعالاردىڭ سول تاريحتان الار ورنى جايلى تولعانىستارعا تولى. تەلەپات روبەرت كورىپكەل عانا ەمەس, كورىپكەلدىگى ارقىلى ادام بولمىسىن ابدەن زەرتتەپ بولعان, ادامداردىڭ جاپپاي پەندەشىلىگىنەن, ۇساقتىعىنان, مەركانتيلدىگىنەن, جەكە باستىڭ پايداسى ءۇشىن جاۋىزدىقتىڭ ەشقانداي تۇرىنەن باس تارتپايتىن ءوزىمشىلدىك مىنەزدەرىنەن ابدەن جەرىگەن, «بۇل بەس كۇننىڭ ورنى جوق اپتىعارعا» دەگەن ادامزات اۋاسىن كەزىپ جۇرگەن ويدى قاعىپ الىپ بىزگە جەتكىزگەن اباي سەكىلدى, روبەرت تە مىناداي «اپتىققان», ءمانسىز تىرشىلىككە قىزىعا قويمايدى. ول ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ, پروفەسسور كۇندە قۇلاعىنا قۇياتىن «ماڭگى تاريحتا قالاتىن بولدىڭ» دەگەن ماڭىزدى ۇسىنىستىڭ ول ءۇشىن بۇدان بىلاي كوك تيىن دا قۇنى جوق. ويتكەنى, ول «ماڭگىلىك» دەگەن ويدىڭ وزىنە كۇلە قارايدى. « ۇلىلىق», «تالانت» دەگەن ۇعىمداردىڭ ءوزى ۆولتەر ايتقانداي قۇدايدان كەلەتىن نارسە دەپ ەسەپتەيدى روبەرت. ايتالىق, سوقىر ينستينكپەن قۇستار قالاي ۇيا سالادى, تالانتتى شىعارما دەگەن دە سولاي. ال, تاريحقا كەلەتىن بولساق, – دەپ جالعاستىرادى ويىن سول تەلەپات. – تاريحتا ەشقانداي ءمان جوق. ويتكەنى, تاريحتا ىلعي كەزدەيسوق تۇلعالار مەن كەرەكسىز وقيعالار قالادى». «قۇندىزدىڭ داڭقىن شىعارعان – ونىڭ تۇگى بولعانمەن, سول تۇكتەر قۇندىزدىڭ ءوزى ءۇشىن قىمبات زات ەمەس. ول ءتىپتى ءوزى ءۇشىن اسا ءماندى بوپ ەسەپتەلمەيتىن زاتتىڭ قالايشا ءوزىنىڭ داڭقىن شىعارىپ ءجۇرگەنىنە تاڭ قالعان بولار ەدى. تاريح تا سول. وعان ادامداردىڭ ىزگى ارمانى, ءماندى ماقساتى, ماحاباتتارى قاجەت ەمەس… قايداعى ءبىر جاڭساق ماقساتتارمەن سالىنعان اۋرە پيراميدالار تاريحتا قالادى دا, تولىپ جاتقان ادامداردىڭ كوز جاسى مەن قايعى-قاسىرەتى ۇمىت قالادى. تاريحشىلار سىرتقى كورىنىستەر مەن حرونولوگيانى عانا ەسەپكە الادى».
تولەن شىعارمالارى وسىنداي ويلارعا تولى. ءتىپتى, ءومىر مەن ءولىم جايلى كوپ ايتىلاتىن ويلار بارلىق پەندە شوشيتىن, «ءولىم» دەگەن سۋىق ءسوزدىڭ ءوزىن ۇرەيلى مانىنەن ايىرىپ, جولاۋشىنىڭ كەلۋى مەن كەتۋى سياقتى قاراپايىم ۇعىمعا اينالدىرادى. الەمدىك وي مەن قاعيدالار تالانتتى جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا ەركىن جىمداسىپ, قازاقى قالپ الىپ, ۇلتتىق فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەنىن كورەمىز. «كتو زناەت, ەتو جيزن نە ەست لي سمەرت, ي سمەرت نە ەست لي تو, چتو جيزن دليا سمەرتنىح» دەپ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن الدەقاشان بۇرىن انىقتاماسىن بەرىپ كەتكەن ەۆريپيدتىڭ ويلارى «اقيقات», «پاراسات مايدانى», ودان الدەقاشان بۇرىن جازىلعان «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» دەگەن پوۆەستەردە, ءاسىرەسە, «اكە» پوۆەسىندە قايتا جاڭعىرىپ, ۇلتتىق ءمان-ماعىناعا يە بولادى.
تولەن ابدىكوۆتىڭ «وركەنيەت» جۋرنالىندا جاريالانىپ, ءالى كىتاپ بوپ شىعىپ ۇلگەرمەگەن, 2010 جىلى دۇنيەگە كەلگەن تاعى ءبىر ۇلكەن شىعارماسى بار. ونىڭ اتى «تۇعىر مەن عۇمىر». بۇل پوۆەست دەپ اتاساڭ دا, كەڭ اۋقىمدى رومان دەپ اتاسىڭ دا كونەتىن, «نە سالساڭ دا تارتاتىن», بولمىسى بولەك دۇنيە. وقيعاسى – بۇگىنگى كۇن, ءپىشىنى – بايانداۋ ستيلىندە, مازمۇنى – توماس ماننىڭ «بۋددەنبروككي» دەپ اتالاتىن كولەمى جارتى قارىس رومانىنا ساي, كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى الەمى – كنياز مىشكين مەن نەحليۋدوۆتى ەسكە تۇسىرەتىن, يدەياسى – ە.م. رەماركتىڭ «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق» اتتى رومانىمەن ۇندەس تۋىندى. بارلىق تالانتتى شىعارما سەكىلدى بۇل شىعارمانىڭ دا «الىپ بارا جاتقان ەشتەڭەسى جوق», قازاق ادەبيەتىندە تالاي جازىلعان تاقىرىپ. باتىردىڭ اكەسى حالىق جاۋى بوپ ۇستالدى, ارتىنان ايەلى دە تۇتقىندالدى, 11-12 جاسار باتىر مەن 4 جاسار قارىنداسى جەتىم قالدى, حالىق جاۋىنىڭ بالالارىنا كومەك قولىن سوزعان ادام دا جازالاناتىن كەز, ياعني, ەكى بالانىڭ كورمەگەن ازابى جوق, اقىرىندا ەكەۋىنىڭ ەكى اجىراۋى, كىشكەنە قارىنداسىنىڭ اۋىرىپ شەتىنەپ كەتۋى, بالالار ءۇيى, توبەلەس, سوعىسقا سۇرانىپ كەتۋ, باتىردىڭ اسكەري گازەتكە اۆتومات ۇستاپ تۇرىپ تۇسكەن سۋرەتى, جاۋ قورشاۋىندا قالۋ, تۇتقىندا بولۋ, اقش اسكەرلەرىنىڭ ازات ەتۋى, جازا كۇتىپ تۇرعانىن بىلسە دە «تاۋەكەل» دەپ ەلگە ورالۋ, سوۆەتتىك لاگەر, بوريس دەگەن اتقا يە بولۋ, شترافزونا, كولىما, ازاتتىق الۋ, سىبىردە ۇيلەنىپ, ءۇي-جاي بوپ تۇرىپ قالۋ, قارتايعان شاعىندا تۋعان جەرگە ورالۋ, ادام تانىماستاي وزگەرگەن تۋعان اۋىلى…
بۇل وقيعالاردى ەرىنبەي ءتىزىپ وتىرعان سەبەبىم – «كوردىڭىزدەر مە, «الىپ بارا جاتقان ەشتەڭەسى جوق, ءبارى تانىس-بەيتانىس وقيعالار» دەگەن ويدى دالەلدەي ءتۇسۋ ءۇشىن كەلتىردىم. ال, وسى وقيعالار تىزبەكتەن بوساتىلىپ, ءاربىر كورىنىس, ءاربىر ەپيزود, ءاربىر دەتال كوركەم شىعارماعا اينالعاندا زامان, ادام, تاعدىر دەگەن ءۇش ۇعىمنىڭ اراسىندا تۇڭعيىق ويعا كەتەسىڭ. شىعارمادا ءجيى ايتىلاتىن: «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ (اللاحتىڭ ەمەس) دوبى» ەكەنىنە, وسىنداعى ءبىر ادامنىڭ باسىنان وتكەن, بارشا قازاقتىڭ توبەسىنەن تونگەن قاسىرەتتى قارا جەر قالاي كوتەرگەن, قازاق قالاي ۇگىتىلىپ قۇرىپ كەتپەگەن دەپ جاعاڭدى ۇستاۋعا عانا شاماڭ جەتەدى. ءبىر باسىنا تونگەن مىڭ قاسىرەت-قايعىدان ارىلىپ, ولەر الدىندا سۇيەگىن تۋعان جەردە قالدىرۋ ءۇشىن ەلىنە كەلگەن باتىر اۋىلداعى كىشكەنە ساياباق ورتاسىندا وزىنە قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ بار ەكەنىن ءتىرى قالعان جالعىز قاريا, بۇرىنعى حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, قۋشيعان شۇيكەدەي شال سالىمگەرەيدەن ەستىپ, مۇنىڭ باسى اينالىپ كەتەدى. ءبارى راس ەكەن. ەرتەڭ – توعىزىنشى ماي. بۇكىل اۋىل ەسكەرتكىش ماڭىنا جيىلىپ گورن تارتقان پيونەرلەر گۇل شوقتارىن قويىپ, كىشكەنتاي اۋىلدان شىققان ەرجۇرەك باتىر جايلى جالىندى سوزدەر ايتىلماق. بۇنى جۇرت ماسكەۋ تۇبىندە ەرلىكپەن قازا بولدى دەپ, مايدان گازەتىنە باياعىدا شىققان مۇنىڭ قايسار بەينەسىن مۇسىنگە اينالدىرعان ەكەن.
ەندى بۇعان ءتىرى ءجۇرۋدىڭ ءجونى دە قالماپتى.
سول كۇنى ول تالما اۋرۋى اسقىنىپ, قازا بولدى دا, «اۋىلعا قىدىرىپ كەلگەن ءبىر جولاۋشى تابان استىندا قايتىس بولدى» دەپ, بەلگىسىز بىرەۋ رەتىندە جەر قوينىنا تاپسىرادى.
مىنە شىندىق, مىنە اڭىز, مىنە اقيقات! ءبىر كەزدەرى وزدەرى ءومىر سۇرگەن, سىيلى بولعان, ءبىر قاۋىم ەلمەن ەت جاقىن باۋىرلارداي بىتە قايناسىپ, اعايىن-تۋىس بوپ كەتكەن ەلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى بۇلاردى ۇمىتقان. ءتىپتى, «شايكەننىڭ ۇلى تالاي ازاپ پەن سەرگەلدەڭدى باستان كەشىرىپ, قارتايعان شاعىندا تۋعان ەلىنە امان-ەسەن كەلىپتى» دەسە دە وعان ەشكىمنىڭ سەنگىسى جوق. ولارعا ب ۇلىڭعىر ساعىم ىشىنەن ەرتەگىنىڭ قاھارمانىنداي امان ورالعان باتىردان گورى اڭىزداعى باتىر قىمبات. ەگەر ونىڭ ءتىرى ەكەنى دالەلدەنسە وسى اۋىلدى اۋىل ەتىپ ۇستاپ تۇرعان ەسكەرتكىشتىڭ كۇل-تالقانى شىقپاق, ياعني, اۋىل تاراپ كەتپەك.
تولەن وسى شىعارماسىمەن ءبۇگىنگى قازاق پروزاسىنىڭ دەڭگەيىن تاعى ءبىر ساتىعا بيىكتەتىپ, ەڭ تاڭداۋلى الەمدىك پروزاشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. «شىندىقتى جازاتىن جازۋشىنىڭ الدىندا تۇرعان بەس قيىندىق» دەگەن برەحت تەورياسىنىڭ ءبارى – باتىلدىق, اقىل, بىلىكتىلىك, قابىلەتى ءجانە ايلا – وسى شىعارمادان ايقىن كورىنەدى. مۇنداي شىعارمانى جازۋ ءۇشىن بۇرىنعىنى قايتالاۋعا سوقتىرمايتىن اسقان بىلىمدارلىق قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇل ماقالادا ءبىز تولەننىڭ قىزمەت سالاسى, ەڭبەك جولى, ءار جىلدارى شىققان كىتاپتارى مەن كۇيشىلىگى, جاقسى كورگەن ەركەكتەرى مەن ەركەك ەمەستەرى, ونىڭ شىعارماسى بويىنشا تۇسىرىلگەن كوركەم فيلم مەن ساحناداعى قويىلىمدارى جايلى كەڭىرەك ءسوز ەتۋدەن گورى ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەڭ باستى ازاماتتىق كرەدوسى – اقيقات جانىنداعى جان ايعايىنا كوبىرەك ءۇڭىلۋدى ءجون سانادىق. ول ماقساتىمىز قالاي ورىندالدى – ول جاعىناوقىرمان قاۋىم ءوز تورەلىگىن ايتا جاتار.
دۋلات يسابەكوۆ.
