تۇمانباي تۋرالى تولعانىس
سەنبى, 6 قازان 2012 7:27
قازاقتىڭ ءبىرتۋار اسىل پەرزەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقجازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزۋلي اتىنداعىحالىقارالىق تۇركى دۇنيەسى سىيلىعىنىڭ يەگەرى تۇمانبايمولداعاليەۆتىڭ ومىردەن وزعانىنا ءبىر جىلداي بولىپ قالىپتى. قيماستىقپەن ساعىنىش ارالاس جان باۋراعان سەزىمدەر تولعانىسى قولعا قالامالعىزدى.
سەنبى, 6 قازان 2012 7:27
قازاقتىڭ ءبىرتۋار اسىل پەرزەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقجازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيزۋلي اتىنداعىحالىقارالىق تۇركى دۇنيەسى سىيلىعىنىڭ يەگەرى تۇمانبايمولداعاليەۆتىڭ ومىردەن وزعانىنا ءبىر جىلداي بولىپ قالىپتى. قيماستىقپەن ساعىنىش ارالاس جان باۋراعان سەزىمدەر تولعانىسى قولعا قالامالعىزدى.
تۇمانباي جايلى سىر شەرتۋ مەن ءۇشىن ءارى جەڭىل, ءارى قيىن ءىس. جەڭىلدەيتىنىم, جارتى عاسىرداي ۇزاق جىلدار ارامىزدان قىل وتپەساعالى-ىنىلىدەي دوس بوپ وتتىك. دوستىعىمىزعا تەرەڭ ماعىنا بەرەردەيشىعارماشىلىققا بايلانىستى سىرلاستىق, تىلەكتەستىك, قاناتتاستىقيگىلىكتى سەبەپ بولدى. ءبىزدىڭ تۇڭعىش تانىستىعىمىز, العاشقى كەزدەسۋىمىزجايلى ءسوزدى تۇمانبايدىڭ وزىنە (“لەنينشىل جاس” گازەتىنەن) بەرەيىن: “بۇلجىگىتپەن مەن جەزقازعاننىڭ “پوكرو-15” اتتى اتاقتى شاحتاسىنا تۇسەرجەردە تانىستىم. ول شاحتاعا بىزبەن بىرگە ءتۇستى. شاحتا ءىشىن ارالاپجۇرگەندە تۋعان دالانىڭ سۇلۋلىعى جايلى اڭگىمە شەرتكەن اقىنداي ماعانول شاحتا جايلى سىر شەرتتى. مەن شاحتادان شىققاندا: “ءسىز ولەڭجازبايسىز با؟” دەپ وقىس سۇراق بەردىم. ول قارقىلداپ كۇلدى دە: “ولەڭجازبايتىن قازاق بولۋشى ما ەدى, بىراق ءبىزدىڭ ولەڭ ءوزىمىزدى عاناجارىلقايتىن دۇنيەلەر”, – دەدى. مەن كاكىمبەكتىڭ ولەڭدەرىمەنتانىستىم”, – دەپ گازەتتەگى ولەڭدەرىمە العىسوز رەتىندە العاشقى پىكىرىنجازىپتى. شاعىن كىرىسپەسىن “كەنشى اقىن” دەپ اتاپتى. اۋزى ءۋالى جان ەكەن,كەيىن مەنى بايتاق ەل “كەنشى اقىن” دەپ اتاپ كەتتى.
تۇمانباي بالا جاستان باستاپ ستۋدەنتتىك شاقتا دا, كەنشى كۇندەردە دە جازعان ولەڭدەرىمدى مۇقيات قاراپ, قۋانا-قۋانا الىپ كەتتى. قۋانىشتىڭ سىرى بەلگىلى بولدى, ورىس اقىنى لەونيد سكالكوۆسكيمەن بىرگە كەلىپ جەزقازعاننان تالانت ىزدەۋدە جارىسقان بولىپ شىقتى. العاشقى كۇندەرىندە سكالكوۆسكيدىڭ تابىسى مول بولسا كەرەك. مەن دە قۇر الاقان ەمەسپىن دەگەندەي تۇمانباي بىزگە انىعىن ايتىپ سالدى. ولەڭدەرىمدى وقۋعا ۋاقىتىن ايامادى, ال ۇكىلى ىبىرايعا, اقىن تايجانعا ارناعان پوەمالارىمدى وقىعان دا جوق. “ماعان ولەڭ كەرەك” دەپ تۋراسىن ايتتى. مىنە, سول كۇندەردەن باستاپ دوستاسىپ كەتتىك. جەزقازعاننان تاپقان تالانتىم دەپ ول قۋانسا, مەن دە الاتاۋدىڭ تۋماسى, جەتىسۋدىڭ لەبىندەي مىنەزى عاجاپ اقىن ءجىگىتتى قاتتى ۇناتتىم. جاڭا تاپقان ءىنىم, دوسىم بار دەپ, ىرگەمىزدى بەكىتە ءتۇستىم.
تۇمانباي دەگەن – ساباقتاسقان سەزىم, ارەكەتى قاباتتاسقان ءومىر كورىنىستەرى. ونىڭ پوەزياسى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزگەشە الەم. سارىنىنان جاڭىلمايتىن, ساعاسىنان اسىپ-تاسىپ شىقپايتىن, سابىرلى دا سايالى, جاعاسىنا ماڭگى كوكتەم ورناعان دارياداي سۇلۋ دۇنيە. اقىن تۇمانباي بالعىن جاس كەزىنەن اقىرعى ساعاتتارىنا دەيىن ءومىردى كەڭ تولعاپ ءوتتى, حالقىنا ءتان داستۇرمەن تەبىرەنىپ ءوز جولىن تاپتى. قىز-شابىتتىڭ اقىننىڭ پاك جۇرەگىنە ارناعان جەكە سىيىنداي, ءتاڭىرىمنىڭ ءوز قولىمەن كورسەتىپ بەرگەن جولىنداي ليريكا اتتى سەزىمتال پوەزيانىڭ ق ۇلى بولىپ باستاپ, ۇلى كوشباسشىسى بولىپ ءوتتى. ونى بيىكتەن بيىككە قۇشتارلىق پەن سۇلۋلىق جەتەلەدى.
اقىننىڭ ءوزى قانداي مەيىربان, باۋىرمال, ادامسۇيگىش بولسا, پوەزياسى دا سول قالىپتان تايماي ءموپ-ءمولدىر, تاپ-تازا قالپىندا ادام جانىن جىلىتا ءبىلدى. “سەزىم, شىركىن, اق جاڭبىرعا ۇقسايدى, الماتىدا جاڭا جاۋىپ باسىلعان” دەپ ءوزى ايتقانداي, ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن ليريكاسى دا اق جاڭبىردان كەيىنگى تاۋ سامالىنداي تىڭداعان جاننىڭ جۇرەگىنە ءاپ-ساتتە جەتىپ تىندى. بوياۋى انىق سۋرەت, تارتىمى تەرەڭ اسىل وي, اۋەز, اڭساپ تۇرعان نازىك لەبىز, ءمولدىر سەزىمنىڭ ءساۋلەسى تۇمانباي ولەڭدەرىنىڭ نەگىزىن قۇرادى.
“قارايمىن ايعا كوپ تونگەن,
ءدىرىلىن, نۇرىن قابىلداپ.
تابىسام سۇلۋ كوكتەممەن,
قالامىن سوندا دامىلداپ”, –
دەگەن شۋماقتى “ستۋدەنت داپتەرى” اتتى العاشقى كىتابىنان (1956) كورگەندە تاڭدانىپ ەدىم. قاراي قالىڭىزشى, ايعا كىم سۇيسىنبەيدى, ونىڭ ساۋلەسىنە, نۇرىنا, شۋاعىنا, جۇزىنە كىم تاڭدانبادى؟! ال, جاس تۇمانباي ء“دىرىلىن” بايقاپ قالدى. “جەلسىز تۇندە جارىق اي, ساۋلەسى سۋدا دىرىلدەپ” دەپ دانىشپان اباي جىرلاسا سول سەزىممەن سول ءلۇپىل جاس اقىننىڭ جادىنا قونىپ, حالقىنا بەرگەن جاڭا تارتۋ بولىپ جارىق كوردى. سەزىمتال ليريكتىڭ العاشقى بالعىن قادامى وسىنداي بولسا, كەيىندە “تىنىق مۇحيت داپتەرى” اتتى ولەڭدەر جيناعىنداعى (الماتى. جازۋشى. 1985) “اباي اعا” اتتى ولەڭىندە:
“الىپسىڭ ايتارىڭدى ايتىپ ولگەن,
ءبىر كوشسىڭ اسىپ كەتكەن قايقى بەلدەن.
سەن جەمىس اعاشىسىڭ, مەن دە سەنىڭ
ءبىر ءدانىڭ جەر بەتىنە قايتىپ ونگەن”, –
دەپتى. ەكى “داپتەردىڭ” اراسىندا قانشاما جىلدار ءوتتى. سول جىلداردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ تۇمانباي مولداعاليەۆ اتتى اقىنى دا زاڭعايىر تۇلعا, ليريكانىڭ ساڭلاعى بولىپ قالىپتاستى. ونىڭ ء“بىر ءدانىڭمىن جەر بەتىنە قايتىپ ونگەن” دەپ ىنىلىك ىلتيپاتپەن, كىشىپەيىلدىلىكپەن ايتۋعا دارەجەسى ابدەن جەتتى. ابايعا جاقىن تۇرعان ليريكتەردىڭ قاتارىنا ەنگەنىن تەلەگەي-تەڭىز ليريكالىق داريا شىعارمالارى دالەلدەپ بەردى. ونىڭ ليريكاسى ماحابباتتىڭ جالاۋىنا اينالدى, ءان ورانعان مۋزىكالىق كەرەمەتتەردىڭ نەگىزىن قۇرادى. تۇمانباي ليريكاسىنىڭ جان-جاقتىلىعى جورعاسىنان تايماس جۇيرىكتىڭ جۇرىسىندەي, سارىنىنان جاڭىلماس قالپىندا ويشىلدىق, فيلوسوفيالىق قۇزارت بيىكتەردەن كورىندى.
ء“ومىر دەگەن – كۇندە الىسقا اتتانىس,
قايدا ۇشساڭ دا قاسيەتىڭدى ساقتاپ ۇش.
بۇگىن دارداي كورىنگەنمەن
كۇن ەرتەڭ,
مەن سەندەرگە بولا الام
با ماقتانىش؟!”
دەپ تولعانۋىندا قانشاما تەرەڭ سەزىم, اسىل ارمان, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق, ساليقالى تەرەڭ وي جاتىر. اقىننىڭ بارىنشا سىر ەتىپ اشىق ايتقان “بولا الام با ماقتانىش؟!” دەگەن وي الاڭى بىلگەن جانعا ناعىز كەرەمەتتىك.
“ايتشى, الاتاۋ, اقساقالدى قاريام,
ءبىر بالاڭ ەم, ءارى باتىل, ءارى ۇياڭ.
قاشان مەنىڭ ەرتە شىعىپ كوكتەمىم,
قاشان مەنىڭ تاسيدى ەكەن داريام؟”
دەپ ىشكى سىرىن مونولوگ ەتىپ تەبىرەنسە, اقىن تۇمانباي ەرەن-عايىپ ەڭبەگىمەن سول الاتاۋمەن اقىلداسىپ, ءوز جۇرەگىنىڭ سىرىن تولعانا شەرتسە, ءوز دەگەنىنە جەتىپ ءوتتى. “يا پەرەجيل سۆوي جەلانيا” دەپ پۋشكين ايتقانداي, تۇمانبايدىڭ بۇل تىلەكتەرى كوزىنىڭ ءتىرىسىندە ارتتا قالدى. بىراق ول ارمانىما جەتتىم دەپ ءتوس قاققان جوق. ۇلىلاردىڭ سالماقتىسى, سالماقتىلاردىڭ ۇلىسى بولىپ, پاراساتتى ويشىل, اق نيەتتى سەزىمتال قالپىندا ءوتتى.
وسى ايتىلعان, ماقتان ەتكەن دوستىق سىرلارىم, جالعىز مەنىڭ ويىم ەمەس, ەلدىڭ ويى دەپ ۇعىنام. تۇمانباي حالىقتىڭ اراسىندا ءوسىپ, حالىق كەشكەن قيىندىقتاردى باسىنان وتكەرىپ, قۋانىشتارعا ورتاق كۇيدە ءوتتى. ونىڭ بالا كەزىندە سوعىس دەگەن زارداپ شىعىپ, اكەسى مايدانعا اتتانعاندا التى جاسار جەتكىنشەك ەكەن. وسە كەلە تاعدىردىڭ ول سالماعىن جىر ەتتى:
“قارا قاعاز” كەلدى اكەمدى ءولدى دەپ,
ءوزىمدى ءوزىم كەز جەتىپتى قولعا الار.
ءبىر تامشى جاس شىقتى كوزدەن
مولدىرەپ,
تۇڭعىش رەت جىلاعانىم سول بولار”.
مىنە, شىركىن, مۇڭلى جۇرەك دەگەن وسىدان تۋادى. اي-الەمنىڭ استىندا مۇڭسىز اقىن جوق شىعار؟! ول التى جاستا ەكەن, اكەسىن كورگەن ەكەن, مەن قىرقىمنان شىقپاي اكەمدى جۇتىپپىن. بۇل ءومىر ماعان وتە تانىس. انالارىمىزدىڭ كورگەن قيىندىقتارى دا, اۋىلدارىمىزدىڭ شەككەن ازاپتارى دا ۇقساس. مەن تۇمانبايدان ءۇش جاس ۇلكەنمىن, ول مەنى اعا دەپ, مەن ونى تۋعان ىنىمدەي كورىپ كەتتىم. جارتىعاسىرلىق دوستىقتىڭ دا نەگىزى وسى مۇڭداستىقتا, سىيلاستىقتا, سىرلاستىقتا جاتقان شىعار. ولىمىنە سەندىرمەي جۇرگەن قيماستىق تا وسىناۋ ءومىر وتكەلىنىڭ قاتال ۇقساستىعىنان تۋدى عوي دەپ ويلايمىن.
ارينە, وقىس اجالدىڭ ارەكەتىنە ەلمەن بىرگە كونىپ, ەرەن ەڭبەگىن بىرگە اتاۋىمىز ارداقتى دوس, اعىندى اقىننىڭ الدىنداعى مىندەتتى پارىز دەپ تۇسىنەمىن. اسىل ازاماتتىڭ ومىردەگى بار تابىسىن ۇلاعاتتار جالعىز مەن ەمەسپىن, ول شىن مانىندەگى ۇلى اقىن, بارشا قازاقتىڭ, بۇكىل الاشتىڭ “تۇماشى” بولىپ ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن دارىن. مەنىڭ ايتارىم, زور قۇرمەتتىڭ ءبىر تامشىسى عانا. ءوزىنىڭ ءتىرى كەزىندەگى ارناۋلارىمدى, ماقالالارىمدى قاتتى ۇناتاتىن. سوندىقتان دا ومىرلىك بەلگى بولار ەستەلىكتەردى جازۋعا جالىقپاسپىز. مەن وعان سەنىپ, ول ماعان سەنىپ, كەرەگىندە ءبىر ءبىرىمىزدى تەز تابۋشى ەدىك, ەستە قالعان سونداي ءبىر قىمباتتى مەزەتتى ەسكە الايىن. الپىس جىلدىق تويىنا دايىندىق كەزى ەدى, كەشكە سالتاناتتى كەشى بولايىن دەپ جاتىر, سوعان قاراماي ءتۇس كەزىندە تەزىرەك كابينەتىنە كەلۋىمدى قاتتى سۇرادى. ول كەزدە “بالدىرعان” “كوك بازاردىڭ” تۇبىندەگى باسپالار ۇيىندە وتىراتىن. بارسام, “حابار” تەلەارناسىنان كەلگەن جاستار توسىپ وتىر ەكەن. تۇمانبايدىڭ شىعارماشىلىعى جايلى ءسويلەتكىزدى. ەشقانداي دايىندىقسىز, قاعازسىز شىن جۇرەكتەن تولعانىسپەن اقىن دوسىم جايلى بار بىلگەنىمنىڭ اسىلىن, ءبىر اقىننىڭ عاسىرىنا جەتەردەي جەتكىزۋگە تىرىستىم. تۇمانباي دا, “حاباردىڭ” قىزمەتكەرلەرى دە قاتتى قۋاندى. ەندى كەتە بەرگەنىمدە تۇمەكەم: “كاكە, وسى ايتقانىڭىزدى جازىپ بەرىڭىزشى, ورىسشا كىتابىما العىسوز ەتەيىن”, – دەدى. ول سۇراعىن دا ورىندادىم.
تۇمانبايدىڭ اقىندىق بولمىسى جايلى ءسوز ارناۋ وتە قىزىق جاعداي. ءومىردىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭىنەن ەشتەمە قالدىرماي ولەڭ ەتە ءبىلۋ ۇلكەن ەرلىك. ونى تۇسىنبەيتىن, سىنايتىن دا اعايىندار بار, ولار تىم كوپ جازادى دەپ تە قالادى. مەنىمشە, ول دۇرىس ەمەس, توگىلىپ تۇرعان اقىن كورىنىپ تۇرعان جارىق دۇنيەدەگى كەرەمەتتەرگە كوز سالماي تۇرمايدى, كوز سالسا ولەڭ بولىپ شىعا كەلەدى. باسىمىزدا بار جاعداي عوي, بۇتاعا قونعان تورعايداي, جۇرەككە قونعان تىلسىم ءسات قاشان ولەڭ بولىپ اق قاعازعا تۇسكەنشە مازا بەرمەيدى. سۇلۋلىق دەگەن بۇل پانيدەگى اقىن جانىن تىنشىتپاس ءبىر سۇمدىق قوي.
“قايدا بارسام قۇتىلا الماس
قۇشتارلىق,
قورعانىش جوق بويىمدى ساۋ ۇستارلىق”, – دەپ پۋشكين ايتقانداي, تۇمانباي دا قۇشتارلىقتىڭ قۇرىعىنان شىعا المادى. ءشامشى قالداياقوۆتى “ۆالستىڭ كورولى” دەپ ەل اتاسا, تۇمانبايدى ماحاببات ليريكاسىنىڭ پاتشاسى دەپ اتاپ كەتتى.
“قارىنداس, ايتشى, اتىڭ كىم؟
فاميلياڭىز كىم؟ – دەدىم.
“فاميليام مەنىڭ جوق”, – دەدىڭ,
اتىڭدى ايتىپ سەن ارەڭ…
وسىنداي قىزعا مەن تەگىن,
فاميليامدى بەرەر ەم”, –
دەسە, قۇشتارلىق قىسىپ, سۇلۋلىق شىدام بەرمەي تۇرماسا فاميلياسىن بەرىپ قايتسىن؟! وسال قىز بولماعانى عوي.
جان جارى كۇلتايعا ارناعان ولەڭدەرى از ەمەس, سونىڭ العاشقىلارىنىڭ بىرىندە:
“مەنسىز ءبىر ساۋىق كەشتەردە,
قادالار ساعان كوز تالاي.
قاناتىن ۆالس ەسكەندە,
ايتىلار جىلى ءسوز تالاي.
قيىن-اق, بىلەم, اسىل جار,
قينالا كورمە سوندا دا;
دەي سالشى:
“كۇتكەن كىسىم بار”,
سۇرارىم سەنەن سول عانا! –
دەسە, ءومىردىڭ شىندىعىن دالمە-ءدال ايتىپ تۇر, ال “كۇتكەن كىسىم بار” دەگەن قىزعا شىندىعىندا جولاماۋشى ەدىك قوي. كۇلتايعا: “قىلىقتارىڭ, بال مىنەزىڭ, تارتتى مەنى, تارتتى مەنى” دەگەنىنىڭ ءوزى دە جەتىپ جاتىر. كۇلتاي وسىلاي سىيپاتتاۋعا تۇراتىن بال مىنەزدى, ءموپ-ءمولدىر جانى تازا پەرىشتە ارۋ. ويلاپ تۇرسام, تۇمانباي ەكەۋىنىڭ مىنەزدەرى ءبىرىن ءبىرى جالعاستىرىپ جاتقانداي سۇيكىمدى اسەر قالدىرادى.
اقىن جانى ايامپاز, ول ارۋدىڭ ءبارىنە دە قامقور. ارمانىنا جەتپەي, قوساعىنا كوڭىل تولماي جۇرگەن شىرايلى كەلىنشەكتىڭ: “سۇيمەگەن كىسىمە شىقتىم” دەپ جىلاعانىن كورگەندە قالاي شىداسىن, بۇل دا ادەمى ولەڭ بولىپ جىر كەستەسىن كوركەيتىپ تۇر.
“كەلىنشەك قايعىسى سارى اياز,
سونى مەن كوڭىلىمدە تەربەتەم.
اداسپاي تابىسقان ادام از,
سوعان دا كىنالى مەن بە ەكەم؟” –
دەپ تۇمانباي تولعانادى. ادام تاعدىرىنا اقىننان ارتىق جاناشىر جوق قوي, سونىڭ ءبىر ايشىقتى كورىنىسى وسى ەمەس پە؟ جۋىردا اقىندى ەسكە الىپ وتىرعاندا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تۇمانبايدىڭ ءبىر ولەڭىن جاتقا ايتتى, وتە قىزىق, جاتتالۋ سەبەبىن دە كەلتىردى. تۋراسىن ايتساق, 1963 جىلدان بەرى وقىرماننىڭ جادىنان شىقپاي جۇرگەن بۇل ولەڭ ءجاي ەمەس, ءبىزدىڭ پوەزيامىزدىڭ جاقۇتى. وزگە ءسوزدى كوپ سوزباي ولەڭدى تولىق كەلتىرەيىن:
“قايتەسىڭ ماعان عاشىق بوپ,
ابايلا, كەتپە ورتەنىپ.
ۇقسايمىن كەيدە قاسقىرعا,
قاق جولدا جاتقان جورتا ءولىپ.
ابايلا, جانىم, الىس ءجۇر,
جاقىنداي بەرمە كوپ ماعان.
سەن-داعى ماعان تانىس جىر,
كوپ ۋاقىت ءوزىم جوقتاعان.
ول باقىت قالعان, قاراعىم,
ول جولدىڭ ارعى جاعىندا.
ءمىنىپ اپ زۋلاپ بارامىن,
ءومىردىڭ ارعىماعىنا.
ۇستاما ونىڭ جالىنان,
ويىنعا, نازعا قۇمار قىز.
ءومىردىڭ ارعىماعىنان
ۇشەۋمىز بىردەي قۇلارمىز”.
بۇل ءبىر پوەما عوي, عاجايىپ رومانس, كومپوزيتورلار قالاي كورمەي جۇرگەن دەرسىڭ. باسقا جاعىنان قاراساق, وزىندىك شىندىعى, شىرىلداپ تۇرعان كەرەمەتى: ء“ومىردىڭ ارعىماعىنان, ۇشەۋمىز بىردەي قۇلارمىز” دەگەنى. بۇل “كۇتكەن كىسىم بار” دەپ ەشكىمدى جولاتپاۋعا كۇلتايىن باعىتتاسا, ەسەيگەندە “ۇشەۋمىز بىردەي” دەگەندە ءوزىنىڭ جان جارى, ومىرلىك قوساعى بارىن ايتىپ تۇر. ءبارى دە دارقان ءومىردىڭ ايقىن بەينەسى. بۇل اقىندىق پاراساتتىڭ ادامگەرشىلىك دەگەن بيىگىندە جۇرگەن وكىلىنەن عانا تۋاتىن ۇلى دۇنيە. ولەڭنىڭ ساپاسى قانداي بيىك, پوەزيالىق كوركەمدىگى, اباي اتامىز ايتىپ وتىرعانداي, نانىمدى دا سەنىمدى, ورىندى دا قونىمدى. ءوزىن جورتا ءولىپ جاتقان قاسقىرعا كەي-كەيدە بولسا دا ۇقساتۋى تابيعي اقيقات. الاكوڭىل جىگىتتەردىڭ ءبارى دە جانىن ارباعان سۇلۋدى كورسە “جورتا” جالعىزباس بولا قالماي ما؟ تاعى ءبىر تارتىمدىلىعى – ءومىر ءوتىپ, جاس ۇلعايعان سايىن ادام كەي الىپقاشپا مىنەزدەردەن ارىلىپ, ەگدەلىكتىڭ قۇرىعىنا كونبەي مە؟! “ول باقىت قالعان, قاراعىم…” دەپ وكىنۋى دە ابدەن دۇرىس ايتىلعان ءۋاج. ءسويتىپ, “ويىنعا, نازعا” جاقىندىقتان بويىن اۋلاق ۇستار كەزدىڭ دە كەلىپ قالعانىن مويىندايدى. قۇشتارلىقتىڭ ق ۇلى بۇل جولى قانشالىق ىنتىق بولسا دا سەزىمگە بوي بەرمەيدى. ۇستامدىلىقتىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇل دا ۇلى ونەگە.
پاراساتتى اقىن ءوزى جايلى ءسوز ەتكەندە: ء“بىر-ەكى جەردە ماقتالسام, بەيمازا تىرلىك كەشەم مەن”, – دەي كەلە:
“كوگىمنەن كۇننىڭ اۋعانى,
كەۋدەمە مۇڭ بوپ تولادى.
بۇلتتانباي جاڭبىر جاۋعانىن,
كوزىمىز كورگەن جوق ءالى”, –
دەپ, ەل اۋزىنا جاقسى باعامەن ىلىگۋ دە وڭاي جاتقان شارۋا ەمەستىگىن “بۇلتتانباي جاڭبىر جاۋماسىن” ايتىپ, ليريك اقىن قاناتتى ءسوز جاساپ كەتتى.
تۇمانبايدىڭ ءومىرى جايلى ءسوز ەتكەندە ونىڭ باۋىرمالدىعىنا توقتالماۋ ەشقانداي جونگە كەلمەيدى. ءوز باسىم اتاقتى اقىننىڭ ءومىر بويعى اۋىلداس دوستارىنان ايرىلماي كوز جۇمعانشا بىرگە جۇرگەنىن ونىڭ دوسقا ادالدىعى, اعايىنعا بەرىكتىگى, شاڭىراقتىڭ مىقتى يەگەرى بولعاندىعى دەپ بىلەمىن. ۇزاق جىلدارعى سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا تۇمانباي بىزدەر مەكەندەگەن قاي قالاعا كەلسە دە ات باسىن ارناپ بۇراتىن, ءوزىم الماتىعا جول تۇسسە ونىڭ ۇيىنە سوقپاي وتەتىن كۇنىم بولمادى. قاشان كەلسەم دە قويىن سويىپ, قولىن قۋسىرىپ, ەجەلگى دوستارىن شاقىرىپ مارە-سارە بولماعان كۇنىمىز جوق. ستۋدەنتتىك كەزدەردە قارا ناندى قاق ءبولىپ جەگەن دوسى ەدىگە ومىرلىك سەرىگى بولىپ كەلدى. ءدال سونداي مەنىڭ شىمكەنتتىك ورىنبەك اتتى دوسىم بولاتىن. ورىنبەكتى مەن قانداي سىيلاسام, ەدىگەنى تۇمانبايدىڭ سولاي سىيلايتىنىنا ءدان رازى بولدىم. مەنىڭ دوستارىم: ورىنبەك تۇرسىنباەۆ, شوتا ءۋاليحانوۆ, امانجول قوشانوۆ, سادىق اساتوۆ, ءجالەل قالماعامبەتوۆ تۇمانبايعا دا دوس بولىپ كەتتى. ونىڭ دوستارى ەدىگە ساپاەۆ, ءالي ورتاەۆ, نىعمەت ابەنوۆ, بەك توعىسباەۆ, قايىن اعاسى پانسات قاسىموۆتار ماعان دا جاقىن, تۋىس ادامدارداي باۋىر باستى. استانالىق دوسى نۇرعوجا ورازوۆپەن ۇشىراسقاندا تۇمانبايدى تاۋسىلماس جىر ەتەمىز, بۇل ەكەۋىنىڭ دوستىعى, دوستىقتان دا جوعارىراق جاقىندىققا ۇلاسىپ كەتكەن جان بىرلىگى. تۇمانباي ەدىگەگە ارناعان سوڭعى ولەڭىندە:
ء“بىرىمىز بىرىمىزدەن باق اسىرماي,
كەلەدى كوڭىل كونشىپ ارا سىنباي.
ەكى ۇيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتساقتاعى,
كۇن كەشتىك ءبىر انانىڭ
بالاسىنداي”, –
دەگەنى نۇرعوجاعا دا قاتىناسى بار ءومىردىڭ شىندىعى, جانە دە ەشبىر مۇلتىكسىز شىندىق. بۇل ءۇش جىگىتتىڭ دوستىعى ناعىز ۇلگىلى دوستىق. ورتاق دوستار مەن تۋىستاردى ءسوز ەتسەك, ورتاق اعالارىمىز سەرىك قيراباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, ەسەت ءاۋكەباەۆ, مۇزافار الىمباەۆ بولدى. ەرەكشە سىيلى اعامىز ءابدىلدا تاجىباەۆپەن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساعاتتارىنا دەيىن ارالاس-قۇرالاس ءجۇردىك. تۇمانباي وسى اتى اتالعان ادامداردىڭ بارىنە دە ولەڭ ارناپ, ءوزىنىڭ ولارعا دەگەن ارادان قىل وتپەس جاقىندىعىن بيىك ساقتاپ, جىرلاپ ءوتتى.
تۇمانباي جاسىندا قانشاما قيىندىق كەشىپ, تۇماندى كۇندەردى باسىنان وتكىزسە دە, وسە كەلە باقىت قۇشاعىنا بولەندى. اسىل جارى كۇلتاي ەكەۋى ءتورت قىز, ءبىر ۇلدى دۇنيەگە اكەلىپ, زامانا تالابىنا ساي ءوسىردى. وزگە بالالاردى, ياعني نەمەرە جيەندەردى ساناماي-اق, ۇلى ءداۋرەننەن ءتورت نەمەرە كوردى, قىزى ءزاۋرەشتەن تاراعان شوبەرەسىن كورگەنىن ايتساق, جەتىپ جاتىر. وسى قۋانىشتارى جايلى:
“اقىرىنداپ جىلجىپ كەلىپ
جىل قاسقا,
مەنى تاعى قارتايتتىڭ-اۋ ءبىر جاسقا.
ەڭبەكتەدى كەشە تۋعان شوبەرەم,
باقىت ءوزى باياندى بوپ تۇر باسقا”, -
دەپ, جەر بەتىندەگى قۋانىشتىڭ ءبىر ۇلكەنىنە اتالىق نازار اۋدارىپتى.
اكەدەن تۇمانباي ەرتە ايرىلسا دا, اناسى قىمقاپ قاجىرلى دا وتە يناباتتى كىسى بولاتىن. ول كىسى تۇمانبايدىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەن 32 جاسىندا كورسەتكەن قىزىعىنا كۋا بولىپ ءوتتى. قايىن اتاسى قاسىم, قايىن ەنەسى ءناسيقا الاتاۋدىڭ ايگىلى ادامدارى, ەكەۋى دە ەڭبەك ەرى اتانعان جۇلدىزدى ەڭبەككەرلەر. قاسىم اعا تۋرالى ەستۋىم بولاتىن, ول كىسىنى كورە المادىم. ال ناسيقا اپايمەن تۇمانبايدىڭ ۇيىندە كوپ كەزدەستىم. ەل اناسى اتانعان ارداقتى ناسيقا اپاي مولداعاليەۆتەر شاڭىراعىنا ءسان بەردى. مەنىڭ دومبىرا تارتىپ, ولەڭ ايتاتىنىما تاڭعالاتىن ءھام وتە جاقسى كورەتىن. تۇمانبايعا انا بولىپ, كوپ جىلدار تورىنە كورىك بەرىپ جۇرگەن باتىر انا بەرتىن 2002 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. تۇمانباي: ء“بىز ەكەۋمىز عاشىقتارمىز قوسىلعان” دەپ جان جارى كۇلتايعا ايتسا, ونىڭ اتا-انالارىنىڭ دا اق باتاسى بويىنا رۋحاني ازىق بولىپ دارىدى, ءومىرىنىڭ ءساتتى بولۋىنا سەپتەرىن تيگىزدى. “اكەسى دە جاقسى ادام” دەپ ولەڭدە ايتىلعانداي, جان جارىنىڭ اتا-اناسىنىڭ اسىل تۇلعالار بولعانى تۇمانبايعا دەم بەردى. وسىناۋ تولاعاي ءومىر سابىرلى دا سالماقتى, ءتوزىمدى دە قاجىرلى اقىنعا كۇش قوسىپ, ارقاۋ بولدى.
“اقىن عۇمىر وي قۋعان, سەزىم قۋعان,
اشتىرمايدى كەيدە ءبىر كوزىمدى ۋدان.
قانشا جىلىم قالادا وتكەنمەنەن,
جۇرىسىمدە دالا بار ءوزىم تۋعان”, –
دەسە, ءجۇرىس-تۇرىسىندا دا الاتاۋدىڭ اسقارلىعى, اۋىلىنىڭ باۋىرمالدىعى, اتا-انالارىنىڭ مىنەزى بار, سول ءداستۇر ولەڭدەرىنە دە مولىنان ءسىڭىپ قالادا جۇرسە دە دالانى ۇمىتتىرمادى. كۇلتايدىڭ اناسىن ءوز اناسىنداي ءسۇيگەنىن دە جىرعا ورادى:
“جانىم اپا, ەل ىشىندە ءجۇر امان,
قۇدالىقتا, كەلىسىمدە ءجۇر امان.
سەنى كورسە ءوز اناسىن كورگەندەي,
قۋاناتىن مەن ءۇشىن دە ءجۇر امان”, –
دەۋى اقىننىڭ اق جۇرەگىن اقتارىپ, اسىل اناعا بار العىسىن ايتقىزىپ تۇر. وسىنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيىمەن تولىعىراق ايتىپ جاتسام, بۇل دا جاس ۇرپاققا اقىن ومىرىنەن الارلىق ونەگە, اشىق ساباق ەمەس پە؟!
تۇمانبايدىڭ اقىندىق جولىن, باسىنان وتكەرگەن ءومىرىن قانشا شولىپ وتسەك تە, ونىڭ بالالارعا دەگەن ۇستازدىعىن ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. ول “بالدىرعان” جۋرنالىن 25 جىل بويى باسقاردى. شيرەك عاسىر بالدىرعاندارعا ۇستاز بولدى. باسقارۋدىڭ دا باسقارۋى بار, ال تۇمانبايدىڭ تاجىريبەسىندە جۋرنالعا اۆتورلىققا ەلدە بار بالاسۇيگىش, قالامدارى ۇشتالعان جازۋشىلاردى جۇمىلدىرا ءبىلدى. “بالدىرعان” ول باسقارىپ تۇرعان كەزدە قۇلپىرا ءتۇستى. ەڭ عاجابى, جۋرنال ءوز تۇلەكتەرىنىڭ ۇعىمىنا ساي تۋىپ, جىلدان جىلعا جاندانا بەردى, سانى دا, ساپاسى دا ۇلعايا ءتۇسىپ, قۋانتتى. ءبىر تاماشاسى, تۇمانباي جۋرنالدىڭ ءار كەزەكتى سانىنا ءوز قولتاڭباسىن دا قالدىرىپ وتىردى, وزگە اۆتورلارعا, جاس تالاپكەرلەرگە دە ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ تۇردى. بۇل دا ەڭبەكقورلىقتىڭ ايقىن بەلگىسى.
ء“اربىر تاۋ مەن ءار مەكەن,
ءوز الدىنا سۇيىكتى-اۋ.
دۇنيەدە بار ما ەكەن,
الاتاۋدان بيىك تاۋ؟! –
دەگەنىن وقىعاندا كارى-جاسقا بىردەي, وتانسۇيگىش, تۋعان جەرىن سۇيگىش سەزىم ۇيالاتتى. باسقا ولەڭدەرىنىڭ ءبارى دە عاجايىپ تۋمالار, ول نەگىزگى پوەزياسىنا قانداي جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسا, “بالدىرعاندا” جارىق كورەتىن ولەڭدەرىنە دە سونشالىق ءجىتى قاراپ, جان-تانىمەن بەرىلە جىرلادى.
“وتان – اناڭ اياۋلى,
وتان – اتاڭ قادىرلى.
ءومىرىڭ ول باياندى,
سالماقتى دا سابىرلى, –
دەپ, بالدىرعاندارعا سىر شەرتەدى. تۇمانباي بالالار ادەبيەتىنىڭ اتاسى مۇزافار الىمباەۆقا ەڭ جاقىن تۇرعان اقىن, ول “بالدىرعاندى” ءوز بالاسىنداي الپەشتەگەن اسىل تۇلعا, ءجاسوسپىرىمدەردىڭ ەكىنشىسى اتاسى.
تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ورەسىن بيىكتەتە ءتۇسىپ, ەڭبەگىن ەرەن انگە وراعان ولەڭدەرى. ول ولەڭدەرىندە ادامنىڭ جان دۇنيەسىن جايلاعان سانسىز ارەكەتتەرگە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, مۇڭ مەن شەرىن, قۋانىشى مەن قۇشتارلىعىن, ماڭگى سونبەس ماحابباتتىڭ سيقىرلى سيپاتتارىن جاسادى. سانسىز ءتۇرلى ادامي اسىل قاسيەتتەردى تابيعات اسەرىمەن اپتاپ, تىرشىلىكتىڭ شىر ەتكەن شىندىعىنان ءان تۋعىزار قۇدىرەتى كۇشتى ولەڭدەردى دۇنيەگە اكەلدى. ول شىعارمالارىندا جالىندى قارقىن مەن كەي دوستارىنىڭ كۇيبەڭ قيمىل, كۇرەڭ ءجۇرىسىن اينىتپاي ءتۇسىرىپ, ادەمى ولەڭ ەتتى. ادامعا بۇيىرعان اسىل قاسيەتتەر ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ باعدار-باعىتىن بولجاي بىلگىش, سۋرەتتەي العىش ۇلى دارىن پوەزيانىڭ ماحابباتقا, دوستىققا, ادامگەرشىلىككە ارناعان اسىل ءتۇرىن تۋعىزدى. سودان بولار تۇمانبايدى حالىق ماحاببات جىرىنىڭ ءتور باسىنداعى پاتشاسى دەپ تانيدى.
“اق گ ۇلىم”, “الاتاۋ قىزى”, “كۋا بول”, “الماتى ءتۇنى”, “ارمان قىزدار”, “اياۋلىم”, “قىز ساعىنىشى”, ء“انىم سەن ەدىڭ”, “باقىت قۇشاعىندا”, “عاشىق جۇرەك” سياقتى كوپتەگەن اندەردى جۇرەك تىلىمەن عانا سويلەي ءبىلىپ, ەل جۇرەگىنە ۇمىتىلماس ءان بولىپ جەتتى. ال “قۇستار قايتىپ بارادى” دەگەن ولەڭى دانا كومپوزيتورىمىز نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءانىمەن قازاق اندەرىنىڭ ەڭ اسىلدارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. حالىق ءانى بولىپ كەتتى. بۇل ءان قازاقتىڭ قوس دۇلدۇلدەرى نۇرعيسا مەن تۇمانبايدىڭ ۇلى دوستىعىنان تۋعان اسا قىمباتتى, اسا بيىك دارەجەگە جەتىپ, ۇلىلىقتىڭ زاڭعار شىڭىنا كوتەرىلدى. تۇمانبايدى ماقتان ەتسەك, وسىنداي كەرەمەتتەرىنە سۇيەنەمىز, ەلگە ايان اقيقاتتى ەسكە تۇسىرەمىز. “قۇستار قايتىپ بارادى” ءانى تاڭعاجايىپ قۇبىلىسقا اينالعانىن بارشا قازاق مويىندادى. بارلىق انگە ورانعان ولەڭدەرىن 2007 جىلى “قۇستار قايتىپ بارادى” دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى.
تۇمانباي اقىن زاماننىڭ اعىمىنا ساي وزگەرگەن الەۋمەتتىك جاڭالىقتارعا ءجىتى قاراپ, تاۋەلسىزدىك اكەلگەن جاڭا ءومىردىڭ ەڭ وزىق جارشىسىنا اينالدى. ول جاڭا ومىردەن: اۋىلداعى اتتانىستار مەن قالاداعى ءۇردىس قارقىنىنان ءورىس تاپقان قۇبىلىستاردى شالقار شابىتىنىڭ قاينار كوزى ەتتى. “ەگەمەن قازاقستان”, “قازاق ادەبيەتى” گازەتتەرىندە ءبۇگىنگى كۇننىڭ سۋرەتىن دالمە-ءدال جەتكىزگەن ولەڭدەرىن ءجىتى كورسەتىپ ءجۇردى. ول تاۋەلسىزدىك تاڭىندا جاڭا قارقىن تاپسا دا ءوزىنىڭ ليريكالىق سىرباز سارىنىنان ايرىلمادى. تۇمانبايدىڭ جاڭا ولەڭدەرى سونىسىمەن ەلگە ۇناپ, وقۋشىنى ءسۇيسىنتتى. ونىڭ ەلوردا مەن ەلباسىنا ارنالعان ولەڭدەرى جارق ەتكەن قالپىندا وقۋشى قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزەتىن. اقتاڭگەر اقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى جارشىسى اتاندى.
“كۇندەرگە كوپ قوشەمەت الماساتىن,
تىرلىكتە اقىن قايدا سالماس اتىن؟!
بەتىنە اق قاعازدىڭ تۇسكەن ءسوزىم,
ءومىرىم ەرتەڭىممەن جالعاساتىن”, -
دەپ تاۋەلسىزدىك اياسىنداعى جىرلارىنا بەرىك سەندى. بۇل ايتقانى دا سول سەنىمنىڭ ايقىن كورىنىسى. ەل مەن ەلباسى عانا ەمەس, ەلباسىنىڭ رەفورمالارىنا جان اياماي كىرىسكەن قازانات ازاماتتار جايلى دا تۇمانباي اشىق تا ايقىن جىرلادى. ماعان ۇناعانى – سەرىك ءۇمبەتوۆكە ارناعان, “سەرىك ىنىمە” دەگەن ولەڭى. “پرەزيدەنتتىڭ دەگەنىن دوڭگەلەتىپ, الىپ بارا جاتىر بۇل جاس قايراتكەر” دەپ ءبىر ءتۇيىندەسە: “كىرىپ شىققان ادامدار ۇمبەتوۆكە, ۇمبەتوۆتەن شىعادى ءۇمىت ۇزبەي”, دەپ سەرىك ءىنىمىزدىڭ حالىق ءۇشىن قولايلى اكىم بولعانىن, تالدىقورعاندى تۇرلەنتكەنىن پاش ەتەدى. مەنىڭ بايقاۋىمشا, سەرىك ۇمبەتوۆ تالانت يەلەرىنە, ادەبيەت, مادەنيەت ءجۇيرىكتەرىنە اكىمدىك قولۇشىن مىقتاپ بەرىپ ءجۇردى, اسىرەسە, الماتى وبلىسىنداعى كومپوزيتورلارعا جاساعان ناقتىلى كومەگى جالپى ۇلتتىق ونەرگە دەگەن قامقورلىعىنان تۋىنداعانىنا كوزىم جەتتى. سوندىقتان دا تۇمانبايدىڭ وسىنداي ايتاقالارلىقتاي اكىمدى ماقتاعانىنا شىن جۇرەكتەن قۋاندىم.
تۇمانباي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا توگىلتە جازىپ ءجۇردى. نە جازسا دا تۋعان ەلىنىڭ وزىنە دەگەن قۇرمەتىن دە سەزىمتال جۇرەگىمەن كورە ءبىلدى.
ء“بىر كۇنىمنەن قىزىق مەنىڭ ءبىر كۇنىم,
سول كۇندەردىڭ اۋەنىمەن مۇلگىدىم.
ەركىن جۇتتىم ەرتەمەنەن اۋاسىن,
قاسيەت تۇتتىم اشىپ الىپ
جىر گ ۇلىن”, –
دەسە, زاۋلاپ ءوتىپ بارا جاتقان جاڭا زامانداعى كۇندەرىنە ول رازى بولدى, قاسيەتتى جىر گ ۇلىن سول “قىزىق كۇندەرى” ءۇشىن ارناپ ءوتتى. ادامنىڭ جان ءدۇنيەسىن باۋراپ, رۋحىن بيىكتەتە بىلەتىن اقيقاتشىل, ادال جىرىمەن تۇمانباي مولداعاليەۆ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسىنا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ اقىننىڭ ومىردەن وتۋىنە بايلانىستى كوڭىل ايتۋ حاتىندا: “قالامگەردىڭ ونەگەلى ءومىرى, جارقىن بەينەسى, عيبراتى مول ومىرشەڭ ولەڭدەرى وشپەيدى دەپ بىلەمىن”, دەپ تۇيىندەپ ەدى. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزى اسىل تۇلعانىڭ ەسىمىن ماڭگى ساقتارلىق پارىزىمىز ەكەنىن مەڭزەگەنى دەپ بىلەمىن. تۋعان ەلىنە تۇمانباي بار دارىنىن سارقىپ بەرىپ كەتتى, قاسيەتتى قازاعىم دا ونىڭ اتىن ماڭگىلىككە جەتكىزەر بەلگىلەر ورناتادى دەپ سەنەمىن.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
استانا.
