• 20 قىركۇيەك, 2012

اقسۇڭقار ازامات

26 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

اقسۇڭقار ازامات

بەيسەنبى, 20 قىركۇيەك 2012 7:35

ايبىندى الاش ەلىنىڭ ايتۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءادي ءشارىپوۆ ءوزىنىڭ بىلىكتى-ءبىلىمدى, جوعارى مادەنيەتتى, پاراساتتى ۇستازى, پروفەسسور شارافي ەسمۇحامبەت ۇلى ءالجانوۆ (1901-1937) تۋرالى وي-تولعانىسىندا: «ءاربىر ۇلى ويشىلدى شىن مانىنەن تانىپ ءبىلۋ, دۇرىس ءتۇسىنىپ قابىلداۋ بەلگىلى ءبىر مەزگىل-مەزگىلدىڭ عانا ەمەس, بايتاق ۋاقىتتىڭ, بالكىم, ءتىپتى عاسىردىڭ ءۇردىسى. ويتكەنى, ەڭ ءادىل ساراپشى دا, ءادىل تورەشى دە – ءھاماندا ۋاقىت. سوڭعى ءسوزىن ايتۋعا اسىقپايتىن, قاتال دا ادىلقازى – ۋاقىت كەزى كەلگەندە اركىمدى, ءارنارسەنى ءتيىستى ءوز ورنىنا قويارى داۋسىز», – دەپ جازادى. تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ شىنايى كۋاگەرىنىڭ وي-تۇجىرىمى وسىنداي. اداعاڭ ءوزىنىڭ اتاقتى وزىق ويلى زامانداستارىنىڭ قاتارىندا ناردىڭ ءجۇگىن ارقالاپ, ءبىلىمدىنىڭ ءسوزىن ءسويلەپ, ءادىلدىكتىڭ تۋىن اسقاقتاتا جەلبىرەتىپ, كىسىلىكتىڭ, زەردەلىلىكتىڭ ءجون-جوباسىن كورسەتىپ, وبال, ساۋاپ, بورىش, يمان دەيتىن كيەلى ۇعىمداردى تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي شامشىراق ەتىپ ۇستانعان جان ەدى. ول اعاعا ىزەتتى, ىنىگە ءىلتيپاتتى اقسۇڭقار ازامات, سوم, كەسەك جاراتىلعان تەگەۋرىندى تۇلعا, ەل-جۇرتىنا ەرەسەن ەڭبەگى سىڭگەن, ورەندىگىمەن, جەتەلىلىگىمەن ورگە ءسۇيرەگەن, زامانىمەن اياعىن تەڭ باسقان, قايراتتى, اتالىقتاي ارداقتى, ارىستانداي اتاقتى ارداگەر-ءتىن.

«قىران بۇركىت اسىرار ەردىڭ داڭقىن, قىران جىگىت اسىرار ەلدىڭ داڭقىن», دەگەندەي, ونىڭ ار الدىندا بيىك بەرەكەلى, دارحان, رۋحاني بولمىسى قانداي باعاعا دا لايىق-تى. حالىق پەرزەنتىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى, ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك ىستەرى, ۇلى وتان سوعىسى تۇسىنداعى پارتيزاندىق جورىقتارى, پەداگوگتىك قىزمەتى, عىلىمنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى ەكەندىگى ەلدىڭ زەردەسىندە, تاريحتىڭ ەنشىسىندە.

ءادي ءشارىپوۆ زاماننىڭ بەت قاراتپايتىن قارا داۋىلىنا, تاعدىردىڭ سىن-تالقىسىنا, تۇرمىستىڭ تەپەرىشىنە, اقىل-سانانىڭ, جىگەر-قايراتتىڭ قۇدىرەت-كۇشىمەن قاسقايىپ, قارسى تۇرا بىلگەن ناعىز قارا ەمەن ەدى. ۇلت ساناتكەرىنىڭ ارعى اتاسى قايرانباي قاجى توقتىباي ۇلى ەلدى ساۋلەلەندىرگەن, ىزگىلەندىرگەن اعارتۋشى. ۋفا قالاسىندا مەدرەسەدە وقىعان. قاجى اتا 1896 جىلى مەدرەسە سالدىرعان, ينتەرنات ۇيىمداستىرعان. پروفەسسور سانجار اسفەندياروۆ قايرانباي قاجىنىڭ اعارتۋشىلىق ەڭبەگىن 1933 جىلى «بولشەۆيك كازاحستانا» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالاسىندا ەرەكشە ءىلتيپاتپەن اتاعان. 1913 جىلى مەدرەسە ورتا مەكتەپكە اينالعان.

قايرانباي قاجى وسكەمەن ۋەزىنىڭ ۋكازنوي مولداسى بولعان. 1913-1914 جىلداردا قايرانباي قاجى ۇلدارى ءشارىپ پەن ءداۋىتتى ەرتىپ, مەككەگە قاجىلىققا اتتانادى. وسى ساپاردا ومبىعا ات باسىن ءتىرەپ, ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءۇيىندە قوناقتا بولادى. جولدا ۇلى ءداۋىت ءدۇنيەدەن وزادى. قايتار جولىندا قايرانباي قاجى پەنزا قالاسىندا كوز جۇمادى. ءشارىپتىڭ سۇيەگى مەككە توپىراعىنا تاپسىرىلادى. ءادي ءشارىپوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, ۇلتتار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ۋاقتىسىندا دەلەگاتسيا باسقارىپ, ساۋد ارابياسىنا بارعانىندا ورتالىق مەشىتتەگى اكەسىنىڭ قابىرىن تاۋىپ, تاعزىم ەتكەنىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى.

ءادي اعا 1926 جىلى دارستۆەنكا قىستاعىندا, 1927 جىلى قۇماش سەلوسىندا ورىس مەكتەبىندە وقىعان. ءۇي قوجايىنى الەكسەەۆتىڭ اتى مەن ەكى بۇزاۋلى سيىرىن باققان. ول وتە-موتە سىپايى, كەڭ پەيىلدى, جايدارى جان بولىپتى.

1928-1929 جىلداردا مال باققان. شىناشاقتاي شاعىندا شىرماۋىقشا شىرماعان شىرعالاڭداردى, قايشىلىقتاردى باستان كەشىردى. اشارشىلىقتى, كامپەسكەنى, قىناداي قىرىلعان جانداردى كوردى. وزىق ويلى وعىلان 1929 جىلى وسكەمەن شاھارىنىڭ بازارىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىن», مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانىن» جانە عۇمار قاراشتىڭ «بالا تۇلپار» (ۋفا, 1911) شىعارماسىن ساتىپ الىپ, بۇلاردى تاۋەلسىز ەل بولعان زامانعا ءبۇپ-ءبۇتىن ساقتاپ جەتكىزگەنى قانداي جۇرەك جۇتقاندىق دەسەڭىزشى! 1932 جىلى سەمەي پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنىڭ دايىندىق ءبولىمىندە تارلانبوز تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆپەن بىرگە وقىعان.

بۇل ورايدا: «مەن ساۋاتىمدى اشقان جاس بالاۋسا كەزىمنەن قازاق اۋىز ادەبيەتىنەن باتىرلار جىرىن, عاشىقتىق جىرلاردى, ەرتەگى مەن وتىرىك ولەڭدەردى, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ءجۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, باسقا دا قالامگەرلەرىمىزبەن قاتار پۋشكيننىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, كرىلوۆتىڭ شىعارمالارىن وقىپ ءوستىم. اباي, ىبىراي, سۇلتانماحمۇت جىرلارىن جاتتاپ ايتاتىنىمىز ءوز الدىنا. مەنى قازپي-ءدىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىنە تۇسۋگە جەتەكتەپ اكەلگەن ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ىقپالى بولعانى ءسوزسىز», – دەگەنىندە تەلەگەي سىر, شىنايى كەمەلدىك, وتكىر ءتۇسىنۋشىلىك بار.

ادامنىڭ جولىن ارمان كەڭەيتىپ كوركەيتەدى عوي. سونىمەن ماقساتكەر جالىندى جاس 1932 جىلى قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى اتانىپ, وعان ساكەن سەيفۋللين, مۇحتار اۋەزوۆ, سانجار اسفەندياروۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, شارافي ءالجانوۆ, مولداعالي جولدىباەۆ, ءىلياس قابىلوۆ, م.س.سيلچەنكو, ن.س.سميرنوۆا, ا.ح.لەنچەۆسكي ءدارىس جۇرگىزەدى. ايگىلى وقىمىستى-پەداگوگتاردىڭ ءتالىم-تاعىلىمىن, دانالىق مايەكتەرىن, ادەپ مادەنيەتىن, رۋح, سەزىم, ءتىل, قيال بايلىعىن بولمىسىنا ۇيالاتادى. ونىڭ قاق-سوقپەن شارۋاسى جوق. رۋحاني جەتىلۋ, ەلگە قىزمەت ەتۋ, ادىلدىكتى, تۋرالىقتى تۋ ەتىپ ۇستاۋ, «بىرەۋدىڭ ءسوزىن بىرەۋگە ايتپاۋ» – جاس بەرەننىڭ ومىرلىك قاعيداسى ەدى.

اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ: «ونى وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە الماتىداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ اۋديتوريالارىندا وتەتىن ادەبيەتتىك جينالىستاردا كورەتىنبىز, سوندا ول العاشقى كۋرستاردىڭ ستۋدەنتىمىن دەمەي ادەبيەتتىڭ تالاس ماسەلەلەرىنە پىكىر ايتاتىن جانە پىكىرلەرىنىڭ ءتۇتىنى دۇرىس ۇشاتىن», – دەگەنى ايعاق.

بىردە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى ءىلياس جانسۇگىروۆ قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى ءادي ءشارىپوۆتى شاقىرىپ, جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ كومەكشى حاتشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. ادەكەڭ ءارى وقىپ, ءارى كەشكى رابفاكتا ساباق جۇرگىزەتىن-ءدى.

ورتا قانداي دەسەڭىزشى! ۇلىلىق پەن سۇلۋلىقتىڭ مەكتەبى. قازاقتىڭ قاسيەتتى ءسوز ونەرىنىڭ مايتالماندارى ساكەن, بەيىمبەت, ءماجيتتەردى كورىپ, جاقسىلاردىڭ ءسوزىن تىڭداۋ بەينە ءبىر سالتاناتتى ءماسليحاتتىڭ ءوزى عوي.

ءادي ءشارىپ ۇلى مەمۋارلىق جازبالارىندا زامانا شامشىراقتارىنىڭ ۇستازدىق تۇلعاسى, ادامشىلىق بولمىسى, شەشەندىكپەن, شەبەرلىكپەن وي تولعاۋى, سويلەۋ مادەنيەتى حاقىندا قىزىقتىرىپ وي بولىسەدى, اسەر-تۇيىندەرىنە, توپشىلاۋ-تۇجىرىمدارىنا, سىر-سۇحباتتارىنا ورتاقتاستىرادى.

ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ, فولكلورتانۋ عىلىمى تاريحىندا ەرەسەن وي-پىكىرلەر قالدىرعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇستازدىق شەبەرلىگى, كەمەلدىگى جونىندە بىلايشا تولعايدى: «ساكەن قازاق ادەبيەتى تاريحىنان, فولكلوردان لەكتسيا وقىدى. ول كىسى قازاق ادەبيەتى تاريحىنان وتە مول ءبىلەتىن, لەكتسيانى وقىعاندا قولىندا ءبىر جاپىراق تا قاعاز بولمايتىن. اۋديتورياعا كىرە بەرىستە ۇستىندەگى سىرت كيىمىن شەشىپ, شەگەگە ىلەدى, باسىنداعى قالپاعىن ستولعا قويادى دا سويلەپ كەتەدى. اقىنداردىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىن ول كىسى جاتقا ايتاتىن ەدى. ولاردى تالداعاندا ءمۇدىرمەي, تۇسىنىكتى ەتىپ ايتىپ بەرەتىن. ساكەن اعانىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى اقىن بىتكەننىڭ ءبارى-ءبارىنىڭ شىعارمالارىن ەسىنە ساقتاپ, ۇمىتپاي جاتقا ايتقانىنا ءبىز شىن تاڭداناتىن ەدىك. ساكەننىڭ لەكتسياسى بولادى دەگەن كۇنى بىردە-ءبىر ستۋدەنت ساباققا كەشىكپەيتىن. بار ىنتاسىن سالا ساكەن اعانىڭ لەكتسياسىن تىڭدايتىن». سەبەبى, ساكەن سەيفۋللين لەكتسياسى – ستۋدەنتتىڭ ويلاۋ, قابىلداۋ, قيالداۋ, زەيىن اۋدارۋ, باقىلاۋ, ەسكە ساقتاۋ قىزمەتىن, تانىمدىق قىزىعۋشىلىقتارىن تۋدىرىپ, دامىتادى. جانە دە وقۋ ماتەريالىنىڭ ءتۇسىنىكتىلىگى, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ, ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەردىڭ جارقىن كورىنىس تابۋى بار.

– سول جىلداردا, – دەيتىن ەدى ءاڭگىمەشىل ادەكەڭ, – ساكەن دە, بەيىمبەت تە, ءىلياس تا ستۋدەنتتەر جاساعان باياندامانى, سويلەگەن ءسوزىن ىقىلاستارىن قويا تىڭدايتىن ەدى.

تۋمىسىنان بەينەتقور, وتتى, ءىزدەنىمپاز, العا باسىمپاز ءادي اعا ءار كۇنىن ماعىنالى وتكىزۋگە, ءار ءىسىن تياناقتى اياقتاۋعا ماشىقتانعان. بۇعان ءوزىنىڭ ۇستازى, اتاقتى ءبىلىمپاز قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ: «ءادي, سەن لەكتسيانى وتە ۇقىپتى جازىپ الادى ەكەنسىڭ. وقۋلىق جوق بولعاندىقتان مۇعالىمنىڭ ايتقانىنىڭ ءبارىن جازىپ الۋ ىجداھاتتىلىققا جاتادى», – دەگەنى دالەل. لەكتسيانىڭ ءتۇيىندى تۇستارىن جازىپ وتىرۋ, قاعاز بەن قالامدى پايدالانۋ – ەسكە ساقتاۋدىڭ, ءبىلىمدى بايىتۋدىڭ باستى ءتاسىلى. «مەن باسقا ۇستازداردىڭ دا ساباقتارىن مۇقيات جازىپ الۋعا داعدىلاندىم», – دەيدى. وقۋ مينيسترى لاۋازىمىن اتقارعاندا ءماجىلىستە يا بولماسا كۇندەلىكتى كەڭسە قىزمەتىندە ايتىلعان قاداۋ-قاداۋ وي-پىكىرلەردى جالىقپاي جازىپ وتىرعان.

1937 جىلى قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى ءادي ءشارىپوۆ سەمەي مەن وسكەمەن قالالارىنا, اۋداندارىنا بارىپ, ءبىرنەشە تاڭداۋلى شاكىرتتەردى وقۋعا اكەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە ونەر قايراتكەرى وراز ءابىشوۆ پەن ءىسلام مۇحامبەتوۆتى ايتۋعا بولادى.

قازپي-ءدىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ كومسومول جينالىسىندا ءادي ءشارىپوۆ حالىق جاۋلارىمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان, اكەسى قاجى بولعان, اكەسىنىڭ ءىنىسى سادىق جانە فازىل قايرانباەۆتار كەڭەس وكىمەتىنە قاستاندىق جاساعانى ءۇشىن ءاشكەرەلەنگەن دەگەن وتىرىك جەلەۋمەن كومسومولدان شىعارىلادى.

ءادي شارىپوۆكە قاجىنىڭ بالاسى دەيتىن ايىپ تاعىلىپ, كومسومول بيلەتىنەن ايىرىلىپ, ەتىنىڭ ءتىرىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا تۇركىمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك قالاسىنداعى پەدتەحنيكۋمدا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ورتاسىندا بەدەلدى, سىيلى ۇستاز اتانىپ, ءتۇركىمەن سسر وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ شەشىمىمەن سىياقى بەرىلىپ, العىسى جاريالانادى. 1938 جىلدىڭ جازىندا الماتىعا ورالىپ, كومسومول بيلەتىن قايتارىپ الىپ, قالالىق جاستار كوميتەتىنىڭ ۇيعارىمىمەن ءوزى وقىعان قازپي-ءدىڭ IV كۋرسىنا قابىلدانادى. 1938-1940 جىلداردا الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەن قالاسىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە مۇعالىمدىككە جىبەرىلەدى… 1940 جىلدىڭ اقپانىنان اسكەر قاتارىندا.

ۇلى وتان سوعىسىنان ورالعان سوڭ, ياعني 1944 جىلى وقۋ كوميسسارياتىنىڭ ورىنباسارى, كەيىننەن وقۋ ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارعان جىلدارىندا نەبىر قايشىلىقتاردىڭ تۇتقىنىندا, ۇستارانىڭ ءجۇزىندە, ينەنىڭ ۇشىندا ءجۇرىپ ۇلت مەرەيى, ەل مۇراتى جولىندا جانقيارلىقپەن قىزمەت جاسايدى.

وكىنىشتىسى سول, زامان يدەولوگياسىنا قاراي, سول جىلدارى «ەدىگە», «ەر سايىن», «قاراساي-قازي», «وراق-ماماي», «ناۋرىزباي-قانشايىم», «شورا» جىرلارى, بۇقار جىراۋ, دۋلات, شورتانباي, كۇدەرى, دوسقوجا, شاڭگەرەي, اقموللا, نۇرجان, عۇمار, ءماشھۇر ءجۇسىپ مۇراسى, «قىرىق وتىرىك», «سىنشى بالا», «الىپ تۋرالى ەرتەگى» دەيتىن حالىقتىق شىعارمالار, «ءبىرجان-سارا» ايتىسى مانسۇقتالدى. قورقىتاتا, اسان قايعى اياۋسىز ءاشكەرەلەندى. ۇلت قاھارماندارى ابىلاي حان, كەنەسارى-ناۋرىزباي تاريح بەتىنەن ءوشىرىلدى, تەرىسكە شىعارىلدى.

مۇنىڭ بارلىعى 1947 جىلعى قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر جونىندەگى» قاۋلى مەن 1950 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان «قازاقستان تاريحىن ماركستىك-لەنيندىك باعىتتا يگەرۋ ءۇشىن» دەيتىن سوراقى قاۋلى جاريالانىپ قازاق زيالىلارىن ەسەڭگىرەتتى. تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراتتى. ايگىلى وقىمىستىلار ەرمۇقان بەكماحانوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, قايىم مۇحامەتحانوۆ 25 جىلعا باس ەركىنەن ايىرىلدى. قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, احمەت جۇبانوۆ سىندى دارابوزداردىڭ قاناتى قايىرىلدى. وسىناۋ سويقاندى جىلداردا ار-نامىستان جارالعان ءادي ءشارىپوۆ «نار ءتاۋەكەل» دەپ تاس جۇتىپ, ءسابيت مۇقانوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ, ءىلياس وماروۆ, ءابدىحاميت سەمباەۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, قاينەكەي جارماعامبەتوۆ, شايحى كارىباەۆ, سىرباي ءماۋلەنوۆ ءتارىزدى قايراتكەرلەرمەن تىزە قوسا وتىرىپ, ناقتى قاھارماندىق قيمىلدار جاسايدى. ۇلتتىق يگىلىكتەردى ساقتاپ قالۋعا جان بەرىسىپ, جان الىسادى. تاسباۋىر پالەقورلاردىڭ تايتالاسىنان سەسكەنبەيدى.

1952 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا «قازاقستان مۇعالىمى» گازەتى ومىرگە جولداما الادى. 1958 جىلى «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» جۋرنالى جانە «ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى» قوسىمشاسى شىعادى. تەگىندە مۇنىڭ قوزعاۋشىسى, سەبەپكەرى ءادي اعا بولاتىن. البەتتە, بۇنى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنىڭ ءبىر ۇشقىنى دەۋگە بولادى.

قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنالداردى ورىس تىلىنەن اۋدارما ەتۋ ءماسەلەسى – قازاقستاننىڭ ساۋلەت, ءمادەنيەت مايدانىنداعى كەلەڭسىز كورىنىستىڭ, تەكەتىرەستىڭ, قازاق ءتىلىنە باعىتتالعان قاستاندىقتىڭ شاراسى بولعانى ايان. ادىلدىكتى جاقتايتىن, ۇلت مادەنيەتىن بار بولمىسىمەن قولدايتىن ءادي اعا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, ءابدىلدا ءتاجىباەۆتىڭ, جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ قازاق ءتىلىنىڭ جالىندى قولداۋشىسى بولعانىن باجايلاپ ءتۇسىندىرەتىن-ءدى. سوندا, تۇتقيىلدان جۇمابەك ءتاشەنوۆتىڭ: «قازاق گازەت-جۋرنالى ورىس ءتىلىنەن اۋدارىلعانى مەنىڭ انا ءتىلىمنىڭ قولقاسىنا قانجار سۇققاندىق! قازاق حالقى قانشاما ءومىر سۇرسە, ونىڭ گازەتتەرى مەن جۋرنالدارى سونشاما ءومىر ءسۇرەدى!» – دەپ ءدۇر سىلكىندىرگەنىن ىنتىزارلىقپەن ايتاتىن-دى. جانە دە: «جۇمابەك ءتاشەنوۆ – پاراساتى مول, ويى تەرەڭ دە العىر ادام-دى. ءوز حالقىنىڭ ءمادەنيەتىنە, ونىڭ ۇلكەن-كىشى قايراتكەرلەرىنە بار ادال, اق كوڭىلىمەن جانى اشيتىن, تۋعان حالقىنىڭ قامىن جەيتىن ەر مىنەزدى ازامات-تى. وتە ءبىلىمدى, قازاق, ورىس تىلىندە بىردەي شەشەن سويلەيتىن, ءوز پىكىرىن قايدا, قاشان بولسىن اشىق ايتاتىن باتىل قايراتكەر ەدى. ونىڭ كەڭ ماڭدايلى, جالت-جۇلت ەتكەن قىران كوزدى شىمىر تۇلعاسى, ناعىز ەرگە بىتكەن, جىگىت بولساڭ – وسىنداي بول دەپ شىن سۇيسىنەتىن كەلىستى جاراتىلىس ەدى», – دەگەن ءادي ءشارىپوۆتىڭ سيپاتتاماسىنان قايراتكەردىڭ ۇلت تاريحىنداعى ۇلى ەڭبەگىن ەلەستەتۋگە بولادى.

ءادي ءشارىپوۆتىڭ قايراتكەرلىك, ساناتكەرلىك, قاھارماندىق قىرلارىنان باسقا, سۋرەتكەرلىك ونەرناماسى دا وزگەشە. ول تۋىنداتقان «پارتيزان قىزى» (1961), «ورمانداعى وت» (1968), «تون» (1969), «قاپاستاعى جۇلدىزدار» (1973) دەيتىن شىعارمالارى ۇلى وتان سوعىسى تۇسىنداعى پارتيزانداردىڭ ەرلىك كۇرەسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى.

اسكەري مەمۋاريست ءادي ءشارىپوۆ «پارتيزان قىزى» اتتى رومانىندا جىلبەك جانە جامال اقادىلوۆتاردىڭ, كوماندير تيموفەي ميحايلوۆيچ كوروتچەنكو, وترياد كوميسسارى پەتر ۆاسيلەۆيچ لەبەدەۆتىڭ, تامارا پودگۋرسكايانىڭ, ءماجيت مۇقانوۆتىڭ, پاۆليكتىڭ, باتىرحاننىڭ, يۆان ميحايلوۆيچ ەمەليانوۆتىڭ بارلاۋشىلىق جۇمىسىنداعى ايلاكەرلىك, تاپقىرلىق, ەپتىلىك, جۇرەكتىلىك, شەشىمپازدىق ءىس-ارەكەتتەرى, رۋحاني بولمىسى, سوعىس شىندىعى كوركەمدىك شەبەرلىكپەن سۋرەتتەلەدى.

ءادي ءشارىپوۆتىڭ ءوزى قيان-كەسكى شايقاستارعا قاتىناسىپ, جاۋ قورشاۋىندا قامالىپ, كەڭەس ارمياسى كوماندوۆانيەسىنىڭ ۇيعارىمىمەن پارتيزان جاساقتارىن ۇيىمداستىرىپ, جيىرما جەتى اي بويى وسىناۋ اتاقتى بارلاۋشىلاردىڭ جۋان ورتاسىندا وتتاي لاۋلاپ, اڭىزعا لايىق ەرلىكتەر كورسەتكەن. «ءادي ءشارىپوۆتى ۇستاپ بەرگەنگە 50 مىڭ نەمىس ماركاسىن جانە پومەششيكتىڭ جەرىمەن قوسا ءۇي-جايىن قوسا بەرەمىز», دەيتىن ليستوۆكا تاراتىلعان. سول سەبەپتى «پارتيزان قىزى» رومانى ناعىز الاپات سوعىستىڭ شارايناسى. كوز كورگەننىڭ شىعارماسىنا ءجۇگىنسەك, ازان-قازان كۇڭىرەنگەن ورمان ءىشى, «توبىقتاي بولىپ ءۇزىلىپ تۇسكەن بومبالار», «شاعالاداي ۇشىپ-ءتۇسىپ جاتقان ءتورت بۇرىشتى اق قاعازدار», ىسقىرا ۇشقان, گۇرس-گۇرس جارىلعان سناريادتار, اۆتومات پەن پۋلەمەت وقتارىنىڭ ىسىلداعان وتتى ىزدەرى, جەر قىرتىسىن ويدىم-ويدىم, شۇرىق-شۇرىق قازانشۇڭقىر ەتكەن زيانكەستىك ارەكەتتەر, كورىندە وكىرگىر جالماۋىزدار. جان تۇرشىگەرلىك ۇرەيلى كورىنىستەر.

كىشى لەيتەنانت جىلبەك اقادىلوۆ باستاعان پارتيزاندار تەمىر جولعا مينا قويۋ, ءسويتىپ, پاروۆوزدى ورتەۋى نەمەسە جاۋدىڭ اۆتوبازاسىنداعى 60 ماشينانىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋ ءتارىزدى ىستەرى كوڭىل ءسۇيسىندىرەدى.

پروفەسسور تەمىرعالي نۇرتازين ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» اتتى «ءومىر ماتەريالى ۇلان-بايتاق» دەرەكتى شىعارماسىنىڭ «جالىندى پاتريوتتىق», وبىر, جەمىت, قۇزعىندارعا دەگەن «وت ەكپىندى وشپەندىلىك» سىر-سيپاتتارى تۋراسىندا وي ساباقتاپ, تۋىندىدا «پارتيزانداردىڭ تاپقىرلىعى, ايلاكەرلىگى, كورەگەندىگى, ساقتىعى, ۇيىمداستىرعىشتىعى, كوزدى اشىپ جۇمعانداي شاپشاڭ قيمىل جاساي بىلەتىن جاۋىنگەر وڭتايلىعى – سونىڭ بارىندە جاۋدان اسىپ ءتۇسىپ وتىراتىن كەلىسىمدى سۋرەت تابادى» دەپ ءادىل كورسەتەدى.

جازۋشى ءادي ءشارىپوۆ قاھارلى جاۋدىڭ ەسەلەگەن شابۋىلىنا تويتارىس بەرگەن, تاسىلقويلىق تانىتقان, ولاردىڭ اراسىنداعى جاعداياتتاردى, ماعلۇماتتاردى اقىلدى, سابىرلى, سەنىمدى بايلانىسشى ارقىلى الىپ وتىرعان, «ءجىپتىڭ ءتۇيىنىن تابا المايتىنداي» شىم-شىتىرىق كۇيگە تۇسىرگەن, ءبۇلدىرگىشتىك ارەكەتتەرگە مايتالمان پارتيزانداردىڭ ەرەسەن ەرلىك قيمىلدارىن شىنشىلدىقپەن سيپاتتاعان. «پارتيزان قىزى» رومانىندا تاريحيلىق تا, دەرەكتىلىك تە, كوركەمدىك اسەرلىلىك تە بار. روماننىڭ اياعىندا كوماندير تيموفەي ميحايلوۆيچ كوروتچەنكونىڭ قار توسەنىپ, مۇز جاستانعان بەينەتتى دامىلسىز جىلدارداعى ءومىر, ءتىرشىلىك وقيعالارىن ىشتەي ەكشەپ-ەلەپ, ءوزىن قارتايعان ەمەنمەن سالىستىرادى. ونىڭ تاكاپپار بەينەسى, قورعان-پانا, ءنار-قورەك بولعانى, «ازاتتىق جولى ءاردايىم قىمباتقا تۇسەتىنى», «ادام ءومىر ءۇشىن, ازاتتىق ءۇشىن جاراتىلعانى» ءتارىزدى وي-تولعامدار شىرماپ الدى.

وسى شاقتا پارتيزانداردىڭ ءبىرسىپىراسى اعاشتىڭ ساياسىندا دەم الىپ, ءبىر توبى اعاشتان موسى جاساپ بىردەڭەلەردى قايناتىپ, ءبىرازى ءاڭگىمە دۇكەنىن قىزدىرىپ, ال جامال, مايانى ۇستاعان تامارا, پاۆليك, ءماجيت, باتىرحان دا ءوزىنشە دۋىلداسىپ وتىرعان-دى. ءبارى دە مايانىڭ تىلىنە, قىلىعىنا قىزىعادى. تيموفەي ميحايلوۆيچ ءتوس قالتاسىنان ءبىر ءتۇيىر قانتتى الىپ, قازاقشالاپ ماياعا ۇسىنادى. ول:

– مەنىڭ قىزىم بولاسىڭ با؟ – دەدى.

– بولامىن…

ءسابي بارشاسىنىڭ قىزىمىن دەپ ەسەپتەيدى. اسىرەسە: «مەن – پارتيزان قىزىمىن!» – دەپ سابيلىك ماقتانىشپەن ايتتى. بۇل ۋىز لەبىز – پارتيزانداردىڭ تاڭعاجايىپ ەسەپسىز ەرلىك-قاھارماندىق قيمىلدارىنا شىنايى كۋالىكتەي.

ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» رومانىنىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمىندا مونولوگ, ديالوگ, پورترەت جاساۋ, پەيزاج, كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيلەرى, وي-تەبىرەنىستەرى وقىرماندى تولقىتىپ اسەرلەندىرەدى: «سەن, مايا دۇنيەگە جاڭا عانا شىر ەتىپ كەلگەن ءسابيسىڭ. كوزىڭدى اشپاي جاتىپ ورمان كەزىپ, لاۋلاعان وتتىڭ, ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىڭ. بىراق سەن عوي, توڭىرەگىڭدە نە بولىپ جاتقانىن بىلمەيسىڭ. دۇنيەنىڭ استان-كەستەن بولىپ جاتقانىن قايدان بىلەيىن دەپ ەدىڭ؟ سەن كەيدە ماعان, وسى پارتيزانداردىڭ تۋىنداي جەلبىرەپ كورىنەسىڭ. ءويتكەنى, سەن ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزسىڭ, ءبىز سەنىڭ, سەندەي كۇناسىز جاس ءسابيلەردىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەسىپ ءجۇرمىز. ءبىز جەڭسەك, سەن تىنىشتىق, ءتاتتى ومىردە وسەرسىڭ».

پولكوۆنيك كوروتچەنكونىڭ: «پارتيزاننىڭ پاناسى – ورمان, سەرىگى – ءتۇن!» دەگەن ناقىلى بار. ورمان تۇنىپ تۇرعان سىر, مىڭ قۇبىلىستى, الۋان-الۋان اۋەز سىيدىرعان الەم. پارتيزان-جازۋشى: «ورمان جىم-جىرت, سۇلاپ جاتقان ولىكتەي ءۇنسىز. سىرتىن قالىڭ شاڭ باسقان اق قايىڭدار الدەنەنى ازالاعانداي ءدىرىلدەيدى. تەك تامىرىمەن قوپارىلىپ, ومىرىلا قۇلاعان نەمەسە مورت ءۇزىلىپ, ايقىش-ۇيقىش سۇلاعان تەرەكتەردىڭ جاپىراقتارى ءوزىن-ءوزى ءولىمگە قيماعانداي كەشكى سوققان سامال جەلمەن دىردەك قاعادى. ولاردىڭ سىبدىرى ءبىرتۇرلى ايانىشتى دىبىس شىعارعانداي. توقتاۋسىز گۇرس-گۇرس جارىلعان بومبادان جەر قىرتىسى قوراسان شىققانداي شۇرىق-شۇرىق بولىپتى», – دەپ, كامىل سويلەتەدى.

اسىلى, «پارتيزان قىزى» رومانى تاريحيلىق, شەجىرەلىك, كوركەمدىك سيپاتتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل شىعارما – قازاق اسكەري پروزاسىنىڭ كوركەم ۇلگىسى دەۋگە ابدەن لايىق.

جازۋشىنىڭ «ورمانداعى وت», «قاپاستاعى جۇلدىزدار» شىعارمالارى «پارتيزان قىزى» تۋىندىسىمەن رۋحتاس, تامىرلاس. بۇل شىعارمالاردا دا پارتيزانداردىڭ بارلاۋ جۇمىسىنداعى ەرەن تاپقىرلىقتارى باياندالادى. مىسالى, گەستاپو باستىعى رانكەناۋدىڭ ۇستەلىنە, ديۆانىنا, تەمىر پەشىنە مينا قويۋى. يا بولماسا, پارتيزانداردىڭ ورتالىق شتابىنىڭ دەربەس بۇيرىعىن جەتكىزۋگە كاپيتان شيليننىڭ جاسىرىن الاڭعا پاراشيۋتپەن ءتۇسىرىلۋى جانە ونىمەن پۋشكيننىڭ شۋماقتارى ارقىلى قارسى الىنۋى. سونىمەن قاتار, باتىل بارلاۋشىلار جامال مەن تامارانىڭ تاپسىرمانى تاپ-تۇيناقتاي ورىنداۋى. گەستاپو باستىعى گەنەرال ريحتەردىڭ اسپازشىسى, بارلاۋشىلاردىڭ جاردەمشىسى ليديا اندرەەۆنا گەراسيموۆنانىڭ روسلاۆل اەرودرومىنىڭ كارتاسىن قولعا ءتۇسىرۋى, سونداي-اق, التاي سىرىمبەتوۆتىڭ, ابدىعالي تولەگەنوۆتىڭ, ۆولوديا ولحوۆتىڭ كوزسىز ەرلىكتەرى اسەرلى بەينەلەنەدى.

بۇل شىعارمالاردا جاۋدىڭ جىرتقىشتىق, ايۋاندىق ارەكەتتەرى مەيلىنشە تەرەڭ بەدەرلەنەدى.

«ساحارا قىزى» رومانىندا ءحىح عاسىر قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى, ادەت-عۇرىپتارى, ءجون-جوسىقتارى, ويىن-ساۋىقتارى, ورىس شارۋالارىنىڭ قونىستانۋى, لەپسى, سارقان, اقسۋ وزەندەرىنىڭ بويىندا كازاك ستانيتساسىنىڭ سالىنۋى, بولەن, مىرزاعارا, ءالي سۇلتانداردىڭ ويجايلاۋدا باس قوسۋى, رەسەي شەكارا ءبولىمىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور, كاۆالەر ۆيشنەۆسكيدىڭ قاتىناسۋىمەن ۇلى ءجۇز رۋلارىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋى, ولارعا التىن مەدال ۇلەستىرىلۋى, ءالي سۇلتانعا پودپولكوۆنيك اسكەري اتاق بەرىلۋى, سارىباي سەرى مەن ونىڭ كەلىنشەگى كۇنىكەيدىڭ ونەرى مەن ونەگەسى, قىسقاش بولىسى – مىرزاعار ۇلى ساۋرىقتىڭ بولىس سايلانۋى, ءۇنيانىڭ دۇنيەگە كەلۋى, تەرلىكبايدىڭ كەنجەسىنىڭ تويىندا كوكپارشىلار سايىسىندا سارىباي سەرىنىڭ مەرت بولۋى جانە ونى قىزى ۋىزداي ءۇنيانىڭ جوقتاۋى, بايدىلدا, اسانباي, يگەمباي ستارشينالاردىڭ بەينەسى شىنايى سيپاتتالادى.

ونەرلى, تۋمىسىنان ادەپتى جەز كومەي ءانشى ءۇنيانى بولىس ساۋرىق مىرزاعار ۇلى ءىنىسى قابدىلداعا ايتتىرىپ قوسادى. قابدىلدا «پاراساتتى, جىبەك مىنەزدى, سالماقتى, اقىلدى جىگىت ەدى». ول جىگىت شاعىندا قايتىس بولىپ, ءۇنيا سۇلۋ جەسىر قالادى. ءۇنيا سۇلۋدى «ۇرت مىنەز», «كارى ازبان» ءبايدىلدا امەڭگەرلىك جولىمەن الماقشى بولادى. ونان سوڭ ءۇش ايەلى بار ساۋرىقتىڭ ءوزى قىزىعادى. بىراق, ءۇنيا قابدىلدا شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەيمىن دەپ, ولاردىڭ قوقان-لوققىسىنا, زورلىعىنا كونبەيدى. «ومىرىندە كۇيەۋ المايتىنداي ەتىپ, دەنەسىنە تاڭبا باسىڭدار. سودان كەيىن كورىپ الامىز», – دەپ ساۋرىق بولىس كوكيدى. روماندا بۇل جاۋىزدىق ارەكەتتىڭ ءورشۋى, بىلايشا ءورنەكتەلەدى: «بايدىلدانىڭ قولىندا باس جاعىن وتقا قىپ-قىزىل عىپ قىزدىرعان قۇلاشتاي تەمىر تاياق. اسانباي مەن يگەمباي سوزگە كەلتىرمەي ءۇنيانى باس سالىپ, تەكەمەتتىڭ ءۇستىنە الىپ سوقتى… ءبايدىلدا ءۇنيانىڭ تانىنە ءۇش دۇركىن ىستىق تەمىرمەن تاڭبا باستى».

1899 جىلى 9 قازاندا لەپسى قالاسىندا كوگەرشىندەي سۇيكىمدى, تازا جاراتىلىس يەسى ءۇنيا قابىلدينانىڭ ساۋرىق, ءبايدىلدا, يگەمباي, اسامبايلارعا قاتىستى شاعىم ارىزى بويىنشا بولعان سوت ءماجىلىسى ەرەكشە نازار اۋدارادى. سەبەبى, بۇل قاسىرەتتى وقيعا – سول زامانداعى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىگىنە قارسى اتىلعان وق.

ءادي ءشارىپوۆ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا 1970-1979 جىلداردا باسشىلىق جاساپ, عىلىم دوكتورلارىنىڭ سانىن 19-عا, ال عىلىم كانديداتتارىنىڭ سانىن 48-گە جەتكىزگەن ەدى. ۇجىمنىڭ ىنتىماق-بەرەكەسىن ىقتياتتاپ, ءتاستۇيىن عىپ ۇستادى. ءارى تۋراشىل, ءارى اقكوڭىل, ءارى جاناشىر ەدى. «اق بيدايدىڭ ۇنى اق تۇيەنىڭ شابىسىنا پىسەدى», دەگەندەي, وزگەنىڭ جەتىستىكتەرىنە, جاقسىلىقتارىنا قۋانىپ وتىرۋشى ەدى. ساڭقىلداپ ءسويلەپ, قاناتتاندىرىپ, جان-جاعىنا مىرزالىقپەن نۇر شاشىپ ءجۇرەتىنى ءالى ەسىمدە.

ءادي اعانىڭ ءومىرى تۇنعان شەجىرە, تۇتاس ءبىر تاريح, وزگەشە تاعليمات مەكتەبى, قازاقتىڭ بايىرعى كوركەمدىك دۇنيەتانىمىندا «ءشىركىن-اي, ەكى كوزدى ەكەن», دەيتىن تىركەس بار. ياعني, اقىل مەن عىلىم يەسىن ايتقانى ء(ماشھۇر ءجۇسىپتەن). سۇيەگىنىڭ اسىلدىعىنان, رۋح, كوڭىل, سىر بايلىعىنان شىعار, ول كىسىدە جازۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ۇستازدىق, عۇلامالىلىق زەردە, كوسەمدىك, كىسىلىك قاسيەتتەر مول بولاتىن. جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى دە جوعارى. سۇڭقار تابيعاتتى ساربازدىڭ جارقىن بەينەسىن, بەينەلى ىستەرىن تولعانىسپەن سيپاتتاۋ كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە دەپ ويلايمىن.

سەرىك نەگيموۆ,

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا

ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.