بىرلىكتى بەرىك مۇرات تۇتقان
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:02
قازاقستان عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات مۇحامبەتقالي ۇلى سۋجيكوۆ 1956 جىلى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ باستى وقۋ ورنى ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ويداعىداي بىتىرگەننەن كەيىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا اعا لابورانتتان باستاپ ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن 40 جىلداي قىزمەت اتقاردى. ونىڭ ىشىندە 20 جىلداي وسى ينستيتۋتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى.
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:02
قازاقستان عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات مۇحامبەتقالي ۇلى سۋجيكوۆ 1956 جىلى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ باستى وقۋ ورنى ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ويداعىداي بىتىرگەننەن كەيىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا اعا لابورانتتان باستاپ ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن 40 جىلداي قىزمەت اتقاردى. ونىڭ ىشىندە 20 جىلداي وسى ينستيتۋتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى.
م.م.سۋجيكوۆ كەڭ تىنىستى عالىم بولاتىن. وعان وداقتىق ءجانە رەسپۋبليكالىق باسپالاردان شىققان كولەمى 200 باسپا تاباقتان اساتىن 20-داي جەكە جانە ۇجىمدىق مونوگرافيا مەن جۇزدەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرى دالەل بولا الادى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ نەگىزىندە دايىندالىپ, 1968 جىلى جارىق كورگەن «سوتسيالنو-ەكونوميچەسكيە پروبلەمى ناتسيونالنوي كونسوليداتسي» اتتى ەڭبەگىنەن باستاپ, «وبرازوۆانيە سسسر ي سوتسيالنىي پروگرەسس كازاحسكوگو نارودا», «ۆىمىسلى ي دەيستۆيتەلنوست», «ناپرياجەننوست يلي گارمونيزاتسيا؟» (رازۆيتيە مەجناتسيونالنىح وتنوشەني ۆ كازاحستانە), قازاق تىلىندەگى «ۇلتتىڭ بيىك مەرەيى», تاعى باسقا مونوگرافيالار مەن كىتاپتاردا مايتالمان مامان نەگىزىنەن ۇلت جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دامۋىنىڭ پروبلەمالارىن كەشەندى دە جۇيەلى زەرتتەدى. 1989 جىلى ءوزى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانە جەتەكشىسى بولىپ دايىندالعان, قولجازبا كۇيىندە قالعان, ءتىپتى پىكىرلەرىنە دەيىن دايىن, كولەمى 40 باسپا تاباققا جاقىن ۇجىمدىق مونوگرافيا دا قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق اسپەكتىلەرىنە ارنالعان بولاتىن.
راس, بۇل ەڭبەكتەر شىققالى, جازىلعالى بەرى زامان وزگەردى. تالاپ تا جاڭاردى. عالىم ەڭبەكتەرىنە كەشەگى توتاليتارلىق جۇيە يدەولوگياسى اسەر ەتپەي قالمادى. سول سەبەپتى كەزدەسىپ قالاتىن سوتسياليزممەن بايلانىستى كەيبىر تۇجىرىمدارعا سىناي قارايتىندار بار شىعار. بىراق اركىم ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. امىرشىلدىك بيلىك ءوز عىلىمىنا, اسىرەسە ونىڭ قوعامدىق سالاسىنىڭ ساياسي سيپاتىنا تىكەلەي تاپسىرما بەرىپ وتىردى. سوندىقتان ول تالاپتارمەن ساناسۋ قاجەت بولعانى تۇسىنىكتى.
الايدا, م.م.سۋجيكوۆ ەڭبەكتەرى ءوزىنىڭ مازمۇن ساپالىعىمەن, تاقىرىپ جاڭاشىلدىعىمەن, عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەرىنىڭ سونىلىعىمەن قۇندى. ۇلتتاردىڭ جالپى دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىمەن قاتار, قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اشۋى, ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى ءارى تەرەڭ زەرتتەۋى عالىمنىڭ وتاندىق الەۋمەتتانۋ عىلىمىنا قوسقان ناقتى ۇلەسى بولىپ تابىلادى. ول ۇلتتىق قاتىناستىڭ تابيعاتىن, ءۇيلەسىمدىلىك تەورياسىن تەرەڭ زەرتتەدى, ۇلتتاردىڭ ءوزارا جاقىنداسۋىندا تاجىريبە الماسۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءوندىرىس ۇدەرىسىندە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋىن, ولاردىڭ ءوزارا ۇعىنىسۋىن, رۋحاني, ءمادەني-تۇرمىس, ءداستۇر سالاسىندا ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسۋىن قالادى. سوندىقتان اركەز ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تۇسىنىستىگىن, يىقتاسقان بىرلىگى مەن شىنايى دوستىعىن نىعايتا ءتۇسۋدى ويلادى. قازاقستانداعى ۇلتارالىق شيەلەنىستەردىڭ تۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ جالپى جانە جەكە سەبەپتەرى, ۇلتارالىق داۋ-جانجالداردىڭ تابيعاتى تالداندى جانە وعان بولجاۋلار جاسالدى. ۇلتتاردىڭ جاقىنداسۋى مەن قوسىلۋ پروبلەمالارىن سارالاۋمەن قاتار, ءار ۇلتتىڭ ءوزىندىك دامۋ باعىتىن جوققا شىعارۋشىلارعا, ۇلتتاردىڭ جاقىنداسۋ باعىتىن اسىرا باعالاعان, ءتىپتى ولاردىڭ بىرىگۋىن جەدەلدەتە ءتۇسۋگە, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ دامۋىن جوققا شىعارۋعا, قازاق ءمادەنيەتىنىڭ دامۋىن كەمسىتۋگە تىرىسقان ساياساتشىل عالىمدارعا ۇنەمى قارسى شىعىپ وتىردى. وسىدان 40 جىلدان استام بۇرىن ول قازاق ءتىلى قىزمەتىنىڭ ازايۋىن زاڭدىلىق دەپ ساناعان كەيبىر عالىمداردىڭ پىكىرلەرىنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەدى. ەگەر سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءمارتەبەسى تۋرالى وي تۇسىمىزگە كىرمەسە, عالىمنىڭ بۇل پىكىرى شىن ءمانىسىندە باتىلدىق بولاتىن.
قوعامداعى اسا ءبىر ماڭىزدى ءماسەلە – ۇلت جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردى جۇيەلى ءارى تابىستى زەرتتەۋى م.م.سۋجيكوۆ اتىن وداق كولەمىنە, ودان دا تىسقارى ەلدەرگە ءمالىم ەتتى. ونىڭ ءبىرسىپىرا ەڭبەكتەرى اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان جانە باسقا تىلدەرگە اۋدارىلىپ, شەتەلدەردە دە بەلگىلى بولدى. ول كۋبانىڭ گاۆانا, پولشانىڭ ۆارشاۆا جانە چەحوسلوۆاكيانىڭ پراگا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءدارىستەر وقىدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىندا, فرانتسيا, ۆەنگريا جانە باسقا ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا, كونگرەستەردە ۇلت تەورياسى ماسەلەلەرى تۋرالى باياندامالار جاسادى.
ءبىر ەسكەرتەتىن ءپرينتسيپتى ماسەلە – م.م.سۋجيكوۆ ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ وبەكتىسى ەتىپ جالپى ۇلت جانە ۇلتتىق قاتىناستار ماسەلەلەرىن كاپيتاليستىك ساتىعا سوقپاي, سوتسياليزمگە ءوتۋ جاعدايىندا, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ دا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن العان بولاتىن. راس, عالىم سول كەزدە بۇل جولدى ءبىردەن-ءبىر ءتيىمدى دەپ سانادى. شىندىق ايتۋدى زامان كوتەرمەدى.
بۇگىنگى كۇنى ءسوتسياليزمدى مويىنداماي, ونى تۇگەلدەي سىناۋ دا, ول جونىندە ءبىرسىپىرا پوزيتيۆتى كوزقاراس تا بار. قازاق حالقىنا كەشەگى سوتسياليزم نە بەردى دەسەك, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتۋ ادىلەتسىزدىك بولار. كومپارتيا كوسەمدەرى جالپىالەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بارىسىمەن, باعىتىمەن ساناسپاي وتىرا المادى. كەڭەستىك ساياساتتىڭ قاس جاۋى بولعان, بىراق اركەز شىندىققا بەتپە-بەت قاراي العان قايسار ساياساتكەر مۇستافا شوقاي: «كەڭەس ۇستەمدىگىنىڭ 16-شى جىلدىعىنا وراي» دەگەن ماقالاسىندا: «كەڭەس وكىمەتى ءومىر سۇرگەن 16 جىل ىشىندە ەشقانداي ءبىر وڭدى ىستەر بولمادى دەسەك, ول دا دۇرىس بولماعان بولار ەدى. تابىستار دا جوق ەمەس», دەگەن بولاتىن. الايدا, توتاليتارلىق جۇيە جاعدايىندا ۇلتتىق رەسپۋبليكالار شىنايى مەملەكەت رەتىندە دە, حالىقتار تولىققاندى ۇلت رەتىندە دە قالىپتاسا المادى. ويتكەنى, ۇلى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ ايتقانداي: «قانداي دامۋ ساتىسىندا تۇرسا دا, حالىقتىڭ قالىپتى ءوسۋى ءۇشىن قاجەت ءنارسەلەر: وزدىگىنەن دامۋ, وزدىگىنەن قورعانۋ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ…» دەگەن قاراپايىم قاعيدالار ساقتالمادى. مۇنسىز شىنايى ءوسۋ دە, وركەندەۋ دە جوق ەدى. مۇنى ادامزات تاريحى تالاي رەت دالەلدەدى.
م.م.سۋجيكوۆتىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا جازىلعان ەڭبەكتەرى پرينتسيپشىلدىگىمەن, شىنشىلدىعىمەن, ناقتىلىعىمەن, ماسەلەنى وتكىر قويۋلارىمەن قۇندى. مىسالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىمداستىقتار ءمۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ – ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ وبەكتيۆتى نەگىزى» دەگەن ماقالادا قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى وتكىر قويىلعان. 1993 جىلدىڭ باسىندا قازاقتاردىڭ سانى رەسپۋبليكادا 7 ملن. 297 مىڭ بولىپ, ەلىمىزدەگى بۇكىل حالىقتىڭ 43,2 پايىزىن قۇراپ, ازشىلىققا اينالعانىن ايتا وتىرىپ, دۇنيە جۇزىندەگى 2 مىڭ حالىقتىڭ ىشىندە سانى جاعىنان 87-ءشى ورىن الاتىن قازاقتىڭ ەتنوس رەتىندە دامۋىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر اتالادى. ول مۇنىڭ بارلىعى الدىمەن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىعى, سونان سوڭ ميلليونداعان قازاقتىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلگەن كەشەگى ورتالىق بيلىكتىڭ كوماندالىق-اكىمشىلىك, اسسيميلياتسيالىق ساياساتى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق دامۋىن قاتتى تەجەپ كەلگەنىن اتاپ كورسەتەدى. بۇل پروبلەمادا ەتنوسارالىق شيەلەنىستىڭ كوپتەگەن كوزدەرى جاتىر جانە ولار وپ-وڭاي كەلەگە كەلە قويمايدى دەپ تۇجىرىمدايدى اۆتور. سوندىقتان نارىقتىق ەكونوميكاعا وتۋىمىزگە بايلانىستى قازاق ۇلتىنىڭ, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن باتىل تەڭەستىرۋدى ۇسىنادى. عالىمنىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق ماسەلەسىن باسقا ەتنوستىڭ ەسەبىنەن شەشۋگە استە بارماي, ونى قازاقتىڭ ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ جولىمەن شەشۋ قاجەت دەگەن ويلارى بۇگىن دە تاعىلىمدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە رەسپۋبليكادا ورىن العان حالىقتىڭ ءومىرى ءسۇرۋ جاعدايىنىڭ كۇرت تومەندەۋى, بۇقارا حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەدەيشىلىكتە بولۋى ۇلتارالىق جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستەردى تۋعىزۋى مۇمكىن ەكەندىگى, سوندىقتان ورتالىق بيلىك ورگاندارى مۇنى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسالىندى. سونداي-اق, قازاقستان سياقتى كوپ ەتنوستى ەلدە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن ەتنوستاردىڭ جالپىۇلتتىق, ياعني جالپى قازاقستاندىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى مۇددەلەردى دۇرىس ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى دەپ سانالىپ, ولار جەكە-جەكە ارنايى قاراستىرىلعان بولاتىن. جالپىۇلتتىق مۇددە دەگەنىمىز – بۇل مەملەكەتتىڭ نىعايۋى, ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك, جالپى قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ, ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ جان-جاقتى دامۋى, جۇرتشىلىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ ءوسۋى جانە ت.ب. دەلىنسە, ۇلتتاردىڭ وزىندىك ءمۇددەلەرىنە مەملەكەتتىك بيلىكتەن ءتيىستى ورىن الۋ, ەلدى بيلەۋگە قاتىسۋ, ءوندىرىس سالاسىندا – ەكونوميكادا ءوزىنىڭ ورنىن تابۋى, حالىق شارۋاشىلىعىنداعى بەلسەندىلىگى, ءتىلىن, مادەنيەتىن, تۇرمىسىن, سالت-داستۇرلەرىن دامىتا الۋى جانە ت.ب ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. عالىم بۇلارعا جايدان-جاي توقتالماعان, كۇندەلىكتى ومىردە وسىلاردىڭ بارلىعىنا تۇراقتى نازار اۋدارىپ وتىرۋدى كەرەك دەپ سانادى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق جانە ۇلتارالىق ۇدەرىستەردىڭ جاعدايى كوبىنە قازاق ۇلتىنىڭ, سونداي-اق وزگە ۇلتتاردىڭ ىشىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولاتىنىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, اۆتور ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋ باعىتىنا توقتالىپ, ونىڭ ءداستۇرلى جايدان قازىرگى ءوركەنيەتتى زامانعا جىلجۋ, ءوتۋ, ءوزىنىڭ باسىم بولىگىن الىپ وتىرعان اگرارلىق ۇلتتان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني قاتىناستارىن وزگەرتۋگە الىپ كەلەتىن اگرارلىق-وندىرىستىككە اۋىسۋ ماسەلەلەرىن كوتەرگەن ەدى.
عالىمنىڭ تاعى ءبىر اسا كوڭىل بولەتىن ماسەلەسى – قازاق ۇلتىنىڭ جاڭارۋى, دامۋىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق دىلىندە (مەنتاليتەتىندە) جاتقان ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ پروگرەسشىل بەلگىلەرىن دامىتۋ بولاتىن. ولار ەشقانداي قاناۋ جوق كەزدە مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان: بوستاندىقسۇيگىشتىك, ءوزارا ادامگەرشىلىك سىيلاستىق, ىنتىماقتاستىق جانە توزىمدىلىك, تابيعاتقا ەرەكشە قاتىناس, ءۇلكەندەرگە قۇرمەت, تۇرمىستا وزگەشە مىنەز-ق ۇلىق, ۇرپاقتار جالعاستىعىن ەسكەرۋ سياقتى ادامي قاسيەتتەردى العا تارتتى. وسى باعىتتاعى جاڭعىرىعۋ ءناتيجەسىندە عانا قازاق رەسپۋبليكادا تۇراتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىن توپتاستىرۋشىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ءرول اتقارا الادى دەپ سانادى. وسىلاردى ايتا وتىرىپ, مارات مۇحامبەتقالي ۇلى قازاق ۇلتىن جانە باسقا ەتنوستاردى مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋدى ۇسىنعان ەدى. بۇل 90-جىلداردىڭ باسى بولاتىن. مۇنداي باعدارلامانىڭ قاجەتتىگى داۋسىز بولعانىمەن, وكىنىشكە وراي, ونداي قۇجات قابىلدانبادى. كونستيتۋتسيالىق, زاڭدىق نورمالارمەن شەكتەلىپ قالدىق.
م.م.سۋجيكوۆ ەلىمىزدەگى قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني الەمىن شىعىس پەن باتىستىڭ بار وركەنيەتىمەن بايىتا وتىرىپ, قازاقستان جاڭا جوعارى دامىعان يندۋستريالىق-اگرارلىق ەۋرازيالىق مەملەكەت بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەدى. مۇنى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ گەوساياسي جاعدايىمەن ءتۇسىندىردى. شىنىندا دا, سان عاسىر ءوز ۇلتىنىڭ رۋحاني قازىناسىن يگەرۋدىڭ ناتيجەسىندە باتىستىڭ نارىعىن, شىعىستىڭ يماندىلىعىن استاستىرا وتىرىپ, ءبىز وركەنيەتتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلە الامىز.
ۇلت جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ تابيعاتىن عىلىمي تانيتىندار كەز كەلگەن قوعامدا ۇلتتىق ماسەلەلەر بولاتىنىن دا, بولا بەرەتىنىن دە مويىندايدى. جالپى ادامزات قوعامى قاراما-قايشى كوزقاراستارسىز, پرينتسيپتەرسىز, سەنىمدەرسىز, يدەولوگيالارسىز ءجانە ت.ب. قايشىلىقتى قۇبىلىستارسىز ءومىر سۇرە المايدى. اڭگىمە سونى دەر كەزىندە تانىپ, ءتيىستى شارا قولدانا بىلگەندە جاتىر. مارات مۇحامبەتقالي ۇلى بۇل قايشىلىقتاردى ۋاقىتىندا پراكتيكالىق ساياسات امالىمەن شەشىلمەي, بۇرىنعى كۇيىندە قالدىرىلسا, ول كۇشەيە ءتۇسۋى, سودان ستيحيالىق ۇدەرىستەر قوعامنىڭ اقىل-وي كۇشىنىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن.
فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتى جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە م.م.سۋجيكوۆ ءوزىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكا باسشى ورگاندارىنا دايىنداعان قازاقستانداعى ۇلتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ۇسىنىستارىنىڭ ءمانى ءالى السىرەگەن جوق. وسى ورايدا 1989 جىلدىڭ 16 قازانىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە جازىلعان «گۋرەۆ وبلىسىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ جاعدايى جانە ولاردى جاقسارتۋدىڭ بولاشاقتارى» اتتى تالداۋ جازباسى تۋرالى بىرەر ءسوز. بۇل سول كەزدەگى جاڭاوزەندە بولعان وقيعاعا بايلانىستى الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى بولاتىن. وندا نە كوتەرىلىپ ەدى؟ ەڭ باستىسى – وسى وڭىردە تۇرعىن حالىق بولىپ سانالاتىن قازاقتار ۇلتتىق مۇددەلەر جەتكىلىكتى شەشىلمەي, كەيدە اياقاستى بولۋى, ايماقتاعى ءوندىرىستى يگەرۋدە وداقتىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار تاراپىنان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق, رۋحاني جانە ساياسي سيپاتتا تولىپ جاتقان شيەلەنىستەر تۋعىزاتىن قايشىلىقتاردىڭ ورىن العاندىعى تۋرالى بولاتىن. ايماقتاعى ءوندىرىس وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلىسىندا سوڭعى 30 جىلدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپىنان جۇمىسشىلار مەن ينجەنەر-تەحنيكالىق كادرلار دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىنبەگەن. جاڭا ءوندىرىستى يگەرۋ نەگىزىنەن سىرتتان كەلگەندەردىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەن. ايماقتاعى تۇرعىن حالىقتى قازاقتار قۇراعانىمەن, ولار ءوندىرىستە 4-تەن 12 پايىزعا دەيىن عانا. جانە ت.ب. جاڭاوزەندەگى سوڭعى وقيعالاردىڭ ءتۇپ-تامىرىندا دا وسى سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جاتقان ەدى.
جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەر مەن تۇجىرىمدار قازاقستاندا كەڭ كولەمدى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جاسالىنعان بولاتىن. م.سۋجيكوۆ الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا, بالقاش قالاسىندا الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ۇلتتار اراسىنداعى ءارتۇرلى ۇدەرىستەر, ۇلتتىق مۇددەلەر مەن ءارتۇرلى قاراما-قايشىلىقتاردى ساراپتادى. بىراق ءومىردىڭ شىندىق كورىنىستەرى كەشە كوبىنە بۇركەمەلەنىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى ءتۇگەلدەي جاريا ەتىلمەدى. ماكەڭ جەكە اڭگىمەلەردە ۇلتتار قاتىناسى ۇدەرىسىندە, ۇلتتىق ماسەلەلەردە ءالى دە شەشۋىن تاپپاعان كۇردەلى دۇنيەلەردىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپ وتىراتىن.
قازاقستاننىڭ قوعامدىق عىلىمدارى كەڭىستىگىندە قىرىق جىلداي قاجىرلى قىزمەت ەتكەن, بار عۇمىرىن قازاق ۇلتىنىڭ, ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بىرلىگىنە, ىنتىماعىنا ارناعان مارات مۇحامبەتقالي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىنگى كۇنىمىزگە دە, قازاقستان قوعامىنىڭ كەلەشەگىنە دە قىزمەت ەتە بەرەتىنىنە داۋ جوق.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور.
استانا.
