قازاعىنىڭ قاراعايى
بەيسەنبى, 13 قىركۇيەك 2012 7:26
قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەنىمدە جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ تاماعىن قىرناي سويلەيتىن ءمانەرىندە كەنەت ستۋدەنت بىزدەردى جازعىرا جونەلسىن:
– اقىن, جازۋشىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى بۇرقىراپ شىعىپ جاتقان جەرى – قازپي. ءاي, وسى قازگۋ – سەندەردىڭ ورتاڭنان ونداي ەشكىم كورىنبەۋى قالاي؟!
بەيسەنبى, 13 قىركۇيەك 2012 7:26
قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەنىمدە جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ تاماعىن قىرناي سويلەيتىن ءمانەرىندە كەنەت ستۋدەنت بىزدەردى جازعىرا جونەلسىن:
– اقىن, جازۋشىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى بۇرقىراپ شىعىپ جاتقان جەرى – قازپي. ءاي, وسى قازگۋ – سەندەردىڭ ورتاڭنان ونداي ەشكىم كورىنبەۋى قالاي؟!
جارىقتىقتىڭ ەكى قولىن جايا جارقىراي كۇلگەنى ءالى كوز الدىمدا. سابەڭنىڭ سول سىنىن ادەيى كۇتىپ جۇرگەندەي, كوپ ۇزاماي الدىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن جاس اقىن زەينوللا قابدولوۆ سۋىرىلىپ شىقتى. سونسوڭ ونىمەن كۋرستاس جاستاردىڭ اراسىندا كەكسەلەۋ كورىنەتىن وتىزعا تاقاپ قالعان ۇزىنتۇرا ستۋدەنت سافۋان شايمەردەنوۆ پروزا كوگىندە جالت ەتتى. «پاتريوت» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى كەڭ. وتانىڭنىڭ, تۋعان ولكەڭنىڭ, ءتىپتى وقىعان وقۋ ورنىڭنىڭ جوقتاۋشىسى بولاتىنىڭ تابيعي نارسە. ءوز ۇشقان ۇيامىزدان قانات قاققان ءار تالانتقا كادىمگىدەي قۋانىپ, ءار باسقان قادامىن قاداعالاپ جۇرۋگە ءبىر جاعىنان ءسابەڭنىڭ جاڭاعى قايراۋى دا سەبەپشى بولدى.
البەتتە, جاس قالامنىڭ شالىس باسقان, ءمۇدىرىس كەتكەن جەرلەرىنە كەڭشىلىك جاسالا بەرەدى. ال, مىنا ەكەۋى ونداي جەڭىلدىكتى قاجەتسىنبەدى. ءار سويلەمىن ءمىنسىز ءمۇسىندەيتىن زەينوللا, ماعىنالى ويىن ءدوپ تۇسىرەتىن سافۋان بىردەن بەدەلدى قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى.
بۇل ماقالا قازىر جەر باسىپ جۇرسە 90 جاسقا تولاتىن جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆكە ارنالعاندىقتان, اعامىزدىڭ تۋعان جەرى – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, جامبىل (پرەسنوۆ) اۋدانىنىڭ امانكەلدى اۋىلى ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەنىمىز ارتىقتىق ەتپەس. ارميا قاتارىنان بوسانعان سوڭ اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. بىراق اۋىل جاقتا, كەيىن الماتىدا جۇرتقا العاش اتىنىڭ جاتتالا باستاۋى گازەت قىزمەتىندە قالام قايراتىن كورسەتە باستاعانىنا بايلانىستى. 1950 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ويداعىداي بىتىرگەن سوڭ رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى, «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى.
مەنىڭشە, «بولاشاققا جول» رومانىمەن بىردەن بەدەلدى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنىڭ سەبەبى, جازۋ-سىزۋعا ەرتە توسەلىپ ىسىلعاندىعىنىڭ, جۋرناليست قالامىنىڭ ەرتە ۇشتالۋىنىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك. جانە ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا-اق جۇرەكتى, قايسار جىگىت سانالدى. كەي مۇعالىم ءدارىس وقىپ وتىرىپ, سويلەمىن دۇرىس قۇرماسا, ول ولاي ەمەس, بۇلايدى يمەنبەي ايتىپ سالاتىن.
سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ەلدەن ەرەك مىنەزى, بولەك دەنە ءبىتىمىنە دەيىن اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «سول جىل مەنىڭ ەسىمدە» اتتى ولەڭىندە ايتارلىقتاي ءدال بەينەلەنگەن.
اتتادىق الدەنەشە ون جىلىڭدى,
سول جولدا وي قالىڭداپ,
بوي ءبۇگىلدى.
الپىستا روماندارىن ارقالاعان
سافۋان شايمەردەنوۆ سول ءبۇگىنگى.
ءبارىنىڭ ءارى ءىنىسى, ءارى اعايى,
باسىلماس ارىستانداي ءالى ايعايى.
يىلمەس داۋىڭا دا, داۋىلىڭا دا,
سورايعان سولتۇستىكتىڭ قاراعايى.
ساكەڭنىڭ «بولاشاققا جول» («ينەش») اتتى رومانىن وسكەمەن جاقتا ءجۇرىپ وقىدىم. كىسى تانيتىنى, ادامداردىڭ ارا قاتىناسىن جازۋعا جۇيرىكتىگى, سول كەزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىنا قانىقتىعى, سوتسياليستىك رەاليزم پرينتسيپتەرىنەن تۇسىنىگى كەكسە جازۋشىلاردان ەش كەم ەمەستىگى, ىسىلعان قالامگەرلىگى كوزگە ۇرىپ تۇردى.
رومان سيۋجەتى ميچۋرينشىلەر مەن انتيميچۋرينشىلەر (گەنەتيكتەر) اراسىنداعى عىلىمي تارتىسقا قۇرىلعان. بىرىنشىلەرى جەڭىپ جاعىمدى, ەكىنشىلەرى جەڭىلىپ جاعىمسىز كورىنەدى. مىنە, وسىنداي جاساندىلىعىنا قاراماستان, شىعارمانىڭ جاستارعا بەرەرى ءالى دە مول. وبرازدىق جۇيەسىنىڭ توقىلۋى, ءاسىرەسە, شىنشىلدىعى باۋرايدى. سافۋان كەيىپكەرلەرىن ءمىنەزدەۋدە ءبىرىڭعاي اق, قارا بوياۋلاردان بويىن اۋلاق سالعان. مۇنىڭ باس كەيىپكەر ينەشكە تىكەلەي قاتىسى بار. ينەش – كۇردەلى حاراكتەر. زادا دەگەن ستۋدەنت قىز ورىسشالاپ ونى «مەششانكا» دەيدى. ينەش قوعامدىق جۇمىسقا سالعىرت. ونىڭ ۇستىنە «بيولوگياداعى كوسموپوليت» بەلگىعۇلوۆتى جاقتايدى. قاي ءسوزىن دە سودان باستايدى. ونىڭ اقىلىمەن ميچۋريندى جوققا شىعارۋعا ارەكەتتەنەدى. ال, قۋسيراقتاۋ بەلگىعۇلوۆ زايىبىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالىپ, ينەشتىڭ نامىسىن اياعىنا تاپتاپ, ماسكەۋ جاققا دوكتورلىق قورعاۋعا ءىسساپارعا رۇقسات الىپ زىتىپ بەرەدى. ينەش قاي جاعىنان دا وپىق جەيدى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەندەردى جۇمىسقا ورنالاستىراتىن كوميسسياعا, ونىڭ ىشىندە ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا دەيىن جەككورىنىشتى كورىنىپ, اۋرۋلى-سىرقاۋلى شەشەسىن كۇتۋگە مۇرسات الا الماي ءارى ءسۇيگەنى ماۋلەننەن «قوش بول» دەگەن ءسوز دە ەستىمەي, الىستاعى اۋىلعا مۇعالىمدىككە اتتانادى…
بىراق ينەشتىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنى بۇل قىزدىڭ قاسيەتسىزدىگىنەن دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. ول ءسۇرىنىپ-قابىنىپ ءجۇرگەنىنىڭ وزىندە دە وقىرمانعا ءبولەكشە اسەر قالدىرادى. ويتكەنى, جاراتىلىسى اسىل. اينالاسىنداعىلاردان, ءتىپتى اقىلدى دوسى, ءۇزدىك وقيتىن, زەرتتەۋى ماسكەۋگە ۇناپ, جۇلدەگەر اتانعان, كومسومول جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىساتىن, ءوزى دە, ءسوزى دە ورنىقتى, كىسىلىگى دە جەتكىلىكتى گۇلشاتتان يىعى ءبارىبىر اسىڭقى. ەگەر سافۋان «ينەشتىڭ» جالعاسىن جازسا, ءميچۋرينشىل بوزجانوۆتىڭ موينى استىنان كەلىپ, ەسەسىنە گەنەتيك ءبالىعۇلوۆتىڭ, انتيميچۋريندىك يدەيانى قولداۋشى ينەشتىڭ مەرەيى ۇستەم شىققانىن جازۋعا ءماجبۇر بولار ەدى. 1964 جىلى شىندىق جەڭدى. تۇقىم قۋ مەن وزگەرتكىشتەردىڭ زاڭدارىن اشاتىن گەنەتيكا ءىلىمى قايتا ورلەدى. الايدا, ماسەلە وندا دا ەمەس. ينەش بەينەسىنىڭ سۇيكىمدى نازدىلىعى (جەنستۆەننوست), تابيعيلىعى, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي ايتىپ تاستايتىن شىنشىلدىعى, ەركىندىلىگى روماننىڭ بارشا كەيىپكەرىنەن باسىم جاتىر. ونداي حاراكتەر ادامداردى ءبىر قالىپقا قۇيعانداي ەتىپ تاربيەلەۋگە قۇشتار كەڭەس زامانىنىڭ شارتىنا ساي كەلە الا ما؟!
جاس جازۋشىنىڭ سۇڭعىلالىعى ماۋلەن وبرازىنىڭ سومدالۋىنان دا اڭعارىلادى. كەشەگى مايدانگەر, بولاشاق فيلوسوف ماۋلەن نە قيىندىقتان سەسكەنبەيتىن ەرجۇرەك جىگىت. الپينيستىك جورىقتا باسىن تاۋەكەلگە بايلاپ, كۋرستاسى مۇزداپاروۆتى قۇزعا قۇلاعالى تۇرعان جەردەن امان الىپ شىعادى. اتتەگەنى, ەر جىگىت ماۋلەن كۇتپەگەن جەردەن وسالدىق كورسەتەدى. ونىڭ بار ادامدى ءبىر قالىپقا قۇيعىسى كەلەتىن يدەولوگيا شەڭبەرىنەن بوسانۋعا ورەسى جەتىڭكىرەمەيدى. گۇلشاتتاي بول دەپ ينەشتىڭ نامىسىنا ءتيىپ, ودان تابان استىندا اۋىر ءسوز ەستيدى.
«– مەن ءوز تەرەزەمدى ول كەشكەن ومىرگە بەرمەيتىنىمدى سەن ۇعىن. ماۋلەن قىزىپ كەتتى.
– سەنىڭ تەرەزەڭ توزعان تەرەزە.
– جوق, مادەنيەت تەرەزەسى. ورەڭ ءالى جەتكەن جوق وعان. مادەنيەتسىزسىڭ!»
بۇل جەردە مەن ۇزىن ديالوگتىڭ سوڭعى بولىگىن عانا كەلتىرىپ وتىرمىن. جىگىت پەن قىزدىڭ قانداي ادام ەكەندىكتەرى سول ءسوز جارىستىرۋدا بەلگىلى بولىپ قالادى. ءماۋلەننىڭ ايتىپ وتىرعانى ءبىر جاعى دۇرىس تا سەكىلدى. گۇلشات سياقتى ءارى ءبىلىمدى, ءارى ءتوزىمدى, جان-جاقتى مامان بولعان ارتىقتىق ەتپەس ەدى, ارينە. ءماۋلەن ءسۇيگەنىنە وزىنشە جاقسىلىق تىلەيدى. بىراق تاپتاۋرىن سوقپاقپەن ءجۇرگىسى كەلمەيتىن, ءوز قالاعانىنان باسقاعا بۇرىلمايتىن ينەشكە ونداي جاقسىلىعىنىڭ قۇنى بەس تيىن. ينەشتى گۇلشاتقا اينالدىرعىڭ كەلە مە؟ – دەپ قىز قاتتى رەنجيدى. ماۋلەننىڭ جەتەسىزدىگىن مادەنيەتسىزدىگىنە بالايدى. شىنىندا دا, ينەشتىڭ ايتىپ تۇرعانى دۇرىس. بىرەۋدىڭ كوزى جاقسى, ەكىنشىسىنىڭ ءسوزى جاقسى. ال شىن عاشىق جان جاعىنا قاراپ سۇقتانباي تاڭداعانىنا ءبىرجولا بەرىلۋى ءتيىس. ماۋلەننىڭ وسىنى ءتۇسىنگىسى جوق.
رومان شىنشىلدىق قاسيەتتى كوككە كوتەرىپ ۋاعىزدايدى. ال, شىندىقتى ايتۋدان تايسالمايتىن كەيىپكەر بۇل روماندا تەك ينەش قانا.
مەنىڭشە, «بولاشاققا جول» رومانى ورىسشاعا اۋدارىلعاندا «ينەش» اتالعانى, كەيىن قازاقشاسى دا سول اتپەن جاريالانعانى كەزدەيسوق ەمەس. ينەشتەي كەيىپكەردىڭ «بولاشاققا جولى» وزگەشە. باسقالارعا ۇقسامايدى. ينەش ستاندارت سۇرقايىلىقتان باس تارتادى. ءبىركەلكى ويلاۋدى ماشىق ەتكەن قوعامدا ينەش سەكىلدى ارنەنى ءوز پىكىرىمەن ولشەپ پىشەتىن ادام ءسوزسىز ساتسىزدىككە ۇشىراماق. ال قىزدىڭ تاعدىرىنا كەلسەك, استارىنداعى يدەيا بىرەۋ: شىندىقتى ايتۋ قاي قوعامدا دا وپا بەرمەيدى…
ينەشتەي كەيىپكەرىنە عانا ەمەس, سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ءوز ازاماتتىق كەلبەتىنە دە ۇجىمدىق «ماقۇليزم» («ودوبريامس») جات بولاتىن. جۇرت جاپپاي ماقتاپ جاتقان شىعارمانى, ونىڭ اۆتورى باسپانىڭ باس رەداكتورى, اناۋسى تسك-دا شەنەۋنىك ەكەنىن ەلەمەستەن, سافۋان ءبىرىن سۇرەڭسىز ءتىلى ءۇشىن, ەكىنشىسىن, وقىلمايتىندىعى ءۇشىن ىرەپ-سويىپ ماقالا باستىرتىپ ءجۇرەتىنى ەسىمدە. ينەش حاراكتەرىنىڭ قايتپاس قايسارلىعىن سافۋان ءوزىنەن العان سەكىلدى كورىنەدى دە تۇرادى ماعان.
سافۋاننىڭ ءوزىنىڭ كوزى جەتكەن شىندىقتان قالاي دا اينىمايتىنى «جىل قۇسى» پوۆەسىنەن دە سەزىلەدى. بۇل شىعارماسى سوتسياليستىك رەاليزم تالاپتارىنا قيعاش كەلدى. ادامعا «داۆاي-داۆاي ترۋديس» دەگەننەن باسقا بەرەرى جوق كەڭەستىك ءتارتىپتىڭ تاس باۋىر ءمىنەزىن اشكەرەلەدى. سونىسى ءۇشىن قاتتى سىنعا ۇشىرادى. پوۆەستىڭ باس كەيىپكەرى بيتابار – الدىمەن ۇلتتىق حاراكتەر. رەۆوليۋتسيادان بۇرىنعى, ودان كەيىنگى زاماندا دا قازاقى تۋمىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. اڭعال-ساڭعال جۇرگەنىمەن, ار-نامىسىن اياققا تاپتاتپايتىن ادام. بالۋان شولاقتاي مارتتىكتى سۇيەدى. ادامعا جات پيعىلدان, بەرتشەك سەكىلدى بايدىڭ بەرگەنىن قايتىپ الۋعا دەيىن باراتىن دۇنيەقوڭىزدىقتان, كەڭەستىك باسشى لەۆەنشتەرن سياقتى جۇمىسىن ىستەتىپ, ىستەتىپ الىپ, اۆارياعا ءتۇسىپ ۇزاق ۋاقىت توسەك تارتىپ جاتقاندا كوڭىلىن سۇراپ ءبىر رەت باس سۇقپاعان قارا جۇرەك قاتىگەزدەردەن جيرەنەدى. بيتابار وبرازىنىڭ يدەيالىق ءسولى – قانداي قوعامدا ءومىر سۇرسە دە, نە قيىندىققا كەزىكسە دە, ادامگەرشىلىگىن ساقتاپ قالاتىن قىمبات قاسيەتىندە.
ساكەڭ ءوزىنىڭ «جىل قۇسى» شىعارماسى جونىندە ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەپتى. «جىل قۇسى» ۆتسسپس پەن سسسر جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىسشى تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمالار كونكۋرسىندا ءجۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. سويتسە دە, شىنىمدى ايتسام, «جىل قۇسى» جۇمىسشى تۋرالى جازىلعان شىعارما ەمەس. مەنىڭ بۇل تۋىندىم ءدۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىعىپ, زامان تولقىندارىنىڭ جولىندا ءوتىپ جاتقان الەۋمەتتىك, ساياسي ءومىردەگى ۇلى وزگەرىستەر مەن جەكە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, قايشىلىقتارعا, ءسونىپ جاتقان, ءونىپ جاتقان جاڭا تىرشىلىك-تاعدىرلاردىڭ قاقتىعىسىنا ارنالعان شىعارما. بۇل ەرەكشەلىكتى ءبىر سىنشىلار ءتۇسىندى. ەندى ءبىر سىنشىلار تۇسىنبەدى. تۇسىنگەن سىنشىلار بيتابار وبرازىن قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ۇلتتىق حاراكتەردى ءدال دە شىڭايىلىعىمەن تانىتاتىن تارتىمدى دا ەرەكشە جاسالعان وبراز دەدى. ال ءتۇسىنبەگەن, ءيا تۇسىنگىسى كەلمەگەن سىنشىلار بۇل پوۆەست ەسكى فەوداليزم ءداۋىرىن كوكسەيتىن, قازاقستانداعى الىپ وزگەرىستەردى جوققا شىعاراتىن شىعارما دەدى».
بۇگىنگى كوزبەن وقىلعاندا دا جازۋشىنىڭ ءبىرى-بىرىنە كەرەعار فەودالدىق قوعامنىڭ دا, سوتسياليستىك قوعامنىڭ دا كولەڭكەلى جاقتارىن سىناپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. «جىل قۇسى» – ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن پوۆەست.
سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ وزگە دە شىعارمالارى: «مەزگىل», «قارعاش», «ءومىر نۇرى», «يت اشۋى», «ءماجنۇن تال» پوۆەستەرى, اڭگىمەلەرى, پەسالارى, سىني ماقالالارى, – ءبارى ونىڭ باستاپقى قالام ۇستاعان باعىتىنان اينىماعاندىعىنا دالەل.
سافۋاننىڭ وزگە قالامداستاردىڭ باسقان ءىزىن شيىرلامايتىن «مىنەزى» دە ەرتە اڭعارىلدى. انا تاقىرىبى – قاي شىعارمانىڭ بولسىن, ونىڭ فولكلور, اۋىز جانە جازبا ادەبيەت تۇرلەرىندەگى ەڭ اياۋلى, قاسيەتتى تاقىرىپ. «انانىڭ التىن قۇرساعى امان بولسىن» ءتىلەگى قاي جۇرتتىڭ اۋزىنداعى اق نيەتتەن تۋىندايدى.
ءومىردىڭ اتى ءومىر. سول كيەلى انا ءسوزىنىڭ الدىنا كەيدە جۇرەك قاريتىن «وگەي» اتتى انىقتاۋىش تۇسەدى. سافۋان ەستيار جاسقا جاقىنداپ قالعان جاسىندا تۋعان شەشەسى دۇنيەدەن وزادى. ءۇي ۇستاپ تۇراتىن اق جاۋلىق كەرەك. اكەسى ۇيلەنەدى. سافۋان وگەي شەشەدەن ناعىز انالىق قامقورلىق كورەدى. ەش كەمدىك كورمەي وسەدى. ءوزى باستان كەشكەن شىندىقتى قاعازعا قالاي تۇسىرۋگە كەرەك؟ فولكلوردان رومانعا دەيىن تاستاي قاتقان شابلون بويىنشا جاتتالعان ۇعىمنىڭ ايتارى – وگەي شەشەيدەن ءوتكەن سۇمىراي جوق.
جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆ باس كەيىپكەرى بيبيگۇل قيىن-قىستاۋ جاعدايدا ار, ادامگەرشىلىك سىنىنان مۇدىرمەي وتەدى. ءوزى ءتۇسكەن ۇيدەگى ەر بالانىڭ بۇعاناسى بەكىپ, وڭ-سولىن ايىرا باستاعانداي جاستا. ارينە, بالا جۇرەگىندە قىزعانىش وتى تۇتانبايدى ەمەس. بۇل ۇيگە تۇڭعىش تۇنەگەننىڭ ەرتەسىندە بيبىگۇل مەن بالا اراسىندا مىناداي اڭگىمە بولادى:
«اناڭنىڭ جوعىن ەستىگەنمىن, – دەدى ول, – ەستي تۇرا ادەيى كەلدىم, بالا ەتىپ الايىن دەپ كەلدىم…
مەن ۇندەمەدىم. «بالا بولمايمىن!» دەپ ايتا المادىم. بىراق بالا مىنەز دەگەندى قويساڭشى, وسى كۇنى ويلاسام كۇلكىم كەلەدى. وتىرىپ-وتىرىپ:
« – بىراق اكەمنىڭ قاسىنا جاتپايسىڭ. ءويتىپ اپا بولمايدى. سەن تۇگىل اپام دا جاتىپ كورگەن ەمەس, – دەپپىن.
بيبىگۇل كۇلدى:
– ول راس, ءويتىپ اپا بولمايدى».
بالانىڭ كوزىنشە بيبىگۇل شىنىندا دا اكەسىنىڭ ماڭىن ماڭايلامايدى…
مەزگىل وسە كەلە, انالىق مەيىرىم – ايەل جۇرتىنا بىتكەن ايرىقشا پاراسات ەكەنىن تۇسىنەدى. كەيىنىرەك بيبىگۇل ەكى ۇل, ءبىر قىزدىڭ اناسى بولادى. ودان تۇڭعىش باۋىرىنا باسقان مەزگىلىنە دەگەن انالىق سەزىمى ارتپاسا, كەمىمەيدى. مەزگىلگە: «جەتىم ەدى, جەتسە ەكەن, ادام بولسا ەكەن!» – دەپ تىلەپ ەدىم جاتسام دا, تۇرسام دا. جات باۋىر بولما, شىراعىم. جازىڭدى ۇنەمى شەشەڭنىڭ قاسىندا وتكىز», – دەيتىنى دە جۇرەكجاردى ءسوزى.
مەزگىل ءوز بويىنان كوزگە تۇسەر قاسيەت كورىنسە, سول تۋماسا دا تۋعانداي شەشەدەن بولعانىن ايتىپ اعىنان اقتارىلادى. كامىل سەنەسىڭ…
عافۋ اقىن سافەكەڭنىڭ داۋ-داۋىلدارىندا يىلمەيتىن, باسىن اسپانداتىپ ۇستايتىن مىنەزىنە ءسۇيسىنگەندە, مەنىڭشە, جازۋشى اعانىڭ سىنشىلىق ونەرىن ماداق تۇتقان بولۋى كەرەك. تاعى ءبىر ءىنىسى, جازۋشى ارىپتەسى مارال ىسقاقباي انەبىر جىلدارى سافەكەڭمەن سۇحبات جۇرگىزەدى. سوندا سورايعان ءسولتۇستىكتىڭ قاراعايىنىڭ جاڭاعى ايتىلعان داۋكەستىگىنىڭ سىرى اشىلادى. «كىسى جاسى ۇلعايعان سوڭ وقۋدى ازايتادى ەكەن», دەگەنىنە قاراماستان, سافۋان شايمەردەنوۆ ادەبي پروتسەستىڭ بارىسىنا مەيلىنشە قانىق ەكەنى بايقالادى. قازىرگى كەي قالامگەردىڭ «سىن جوقتى» ەزە بەرەتىنى, جالپى, بۇل جانردىڭ بارىسىن قاداعالامايدى. ءوز جۇتاڭدىعىن, سىنعا جانى اشىمايتىندىعىن سەزدىرىپ قويادى. ال, سافەكەڭ اعا, ورتا بۋىن, جاس سىنشىلاردىڭ ءبارىن دەرلىك وقىپ وتىراتىنى ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن ءتاپتىشتەپ تالدايىندىعىنان ايقىن كورىنەدى.
سافۋان پىكىرىنشە, اعا بۋىننىڭ ءبىرى ناقتىلى ماتەريالدى جەتە ءبىلەتىندىگىمەن, ەكىنشىسى, تالداۋ ءتاسىلى, بايقاعىشتىعىمەن, ءۇشىنشىسى تەكسەرۋلەرىندە وبرازدى جاساعان جازۋشىنىڭ ءوزى ويلاعانىنان الدەقايدا تەرەڭ, الدەقايدا بيىك تىڭ ويلار ايتقىشتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ورتا, جاس بۋىن سىنشىلاردىڭ ەڭبەگىن دە ولقىسىنبايدى.
ولقىسىناتىنى, كوپ سىني زەرتتەۋلەردەگى قىنجىلتاتىن تەڭگەرمەشىلدىك. «تالانتتى جازىلعان جاقسى تۋىندىلار مەن ورتانقول ناشار شىعارمالارعا بەرىلگەن باعا بىردەي… سىنشىلار پىكىرىنە سەنسەك – ول ەكى تۋىندى دا ءتاۋىر دۇنيەلەر, ەكەۋىنىڭ دە ازىن-اۋلاق كەمشىلىگى بار». «ءار جازۋشىنىڭ ءوز قولتاڭباسى بار, ءوز ەرەكشەلىگى, ءوز جەتىستىگى, قالا بەردى ءوز كەمشىلىگى بار. سونى تابۋ, سونى ەسكەرۋ قاجەت» (م.ىسقاقباي, شىعارما شىرايى شىندىق. الماتى, «راۋان». 1994. 108-ب.).
شىندىقتى تايسالماي كوزگە شۇقىپ ايتاتىن تۋراشىل پرينتسيپ سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ جازۋشىلىق كرەدوسىنا, يلانىم, سەنىمىنە, سەرتىنە اينالعانى داۋسىز.
مەن ءتىپتى بىلاي دەپ تە ايتار ەدىم. ونىڭ سول سەرتى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ىزعارلى كۇندەرى, ءوزى ايتپاقشى, «حالقىمىز ۇلت رەتىندە قۇريىن» دەپ تۇرعان ساعاتتاردا سىنعا ءتۇستى. سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 1987 جىلعى مامىر ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى گ.ۆ.كولبيننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پلەنۋمىنداعى پىكىرسايىستا سويلەگەن ءسوزىن مەن ناعىز بەتبۇرىس «مانيفەسىندەي» قابىلدادىم. جازۋشىنىڭ سول ءسوزى ءتورت تومدىق جيناعىندا «ۆ گلازا گوۆوريۋ پراۆدۋ» دەپ اتالىپتى. قازىر قايتا وقىعانىڭدا دا مانيفەست ستيلىنە, ياكي كۇللى قوعامعا قاراتىپ جاريا ەتىلەتىن ءۇندەۋگە ۇقسايدى. وندا ادەبيەتكە يدەولوگيالىق باسشىلىق جولى, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ سيپاتى رەسمي بيلىك نۇسقاۋىنا مۇلدە قاراما-قارسى, جاڭاشا رۋحتا تالداندى.
– ادەبيەت ءىسىن, – دەدى سافۋان شايمەردەنوۆ, – قاۋلى-قارارمەن جولعا قويا المايسىڭ. ونىڭ ايقىن مىسالى – ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1946 جىلعى اتىشۋلى قاۋلىلارى. وسى قاۋلىنىڭ قاھارىنان اننا احماتوۆا مەن ميحايل زوششەنكو ءتارىزدى ۇلى جازۋشىلار زارداپ شەكتى. ىسكە العىسىز جىلماعاي, جىلىمشى شىعارمالار, تارتىسسىزدىق دەيتىن تەورياسىماق ءدال وسى قاۋلىدان سوڭ ادەبيەت ەگىنىندە ارام شوپتەي قاپتاپ كەتتى. نەمەسە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ادەبيەت تۋرالى قابىلدانعان قاۋلىلار سالدارىنان ءبىز, قازاق, ماڭگۇرتكە اينالىپ, ءوز تاريحىمىزدان, فولكلورىمىزدان, حالىقتىق ەپوسىمىزدان باس تارتتىق. ءبىز اۋەزوۆتىڭ ءوزىن فەودالدىق ەسكى-قۇسقىعا ءىش تارتاسىڭ, سوۆەتتىك «باقىتتى» ءومىردى باعالامايسىڭ دەپ قۋدالادىق. ءايتەۋىر, تۇز-ءدامى تاۋسىلماعان ەكەن, ماسكەۋگە قاشىپ بارىپ جان ساعالادى…
سافەكەڭنىڭ بۇل پىكىرى ءالى جەتە باعالانعان جوق. ءبىز تۇرسىن, ءماسكەۋدىڭ نەبىر جۇيرىكتەرى كەزىندە شىندىقتى ءدال وسىلاي ءمايموڭكەلەتپەي, كوزگە شۇقىپ ايتا المادى. سافەكەڭنىڭ جەلتوقسان وقيعاسى حاقىنداعى پىكىرى دە سونىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. جاي عانا ستۋدەنتتىك دەمونستراتسيا كەنەت جاستار كوتەرىلىسىنە اينالدى. ول ءۇشىن كىنالى – ماملەگە كەلۋگە جوق توڭمويىن بيلىكتىڭ ءوزى. ايتتىم – ءبىتتى, ءپىشتىم – كەسىلدى دەپ ءمىز باقپاي سازارىپ وتىرىپ الادى. اشەيىندە ءدىلمار كولبين ۇلىقتىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلدى. ءادىل سوزگە قارسى ماندىتىپ ەشتەڭە ايتا المادى.
پلەنۋمنان قايتىپ بارا جاتىپ مەن ىشكى مونولوگقا بەرىلەيىن. تاعى دا كوز الدىما ينەش بەينەسى تۇرا قالدى. ءبىر كەزدە «بولاشاققا جول» تارتقاندا بەكىگەن سەرتىندە سافەكەڭ تۇردى. مۇحاڭ تاعدىر جازىپ بۇل ءسوزىن ەستىگەندەي بولسا, اعىنان جارىلا ءسۇيسىنەر مە ەدى:
– ءپالى, سافۋان, سەن اسپان اينالىپ جەرگە تۇسسە دە بەتىنەن قايتپايتىن ەپوس باتىرى ءدال ءوزىڭ بولدىڭ!
جانە سافەكەڭنىڭ ايتقىشتىعى قانداي…. ونىڭ ءسوزىن كىمگە ۇقساتسام ەكەن؟ – دەپ كوڭىل سارايىن ارالايمىن. نەگە ەكەنىن, سوندا ەسىمە الدىمەن تۇسكەنى – بۇقار جىراۋ. ايۋداي اقىرىپ تۇرعان ابىلاي حاننىڭ وزىنە, ونىڭ ساياساتى ەل مۇددەسىنەن قيعاشتاپ بارا جاتقان جاعدايدا, جاسقانباي قارسى كەلىپ جىر نوسەرىن توگەتىن. اقىرى بۇقارەكەڭ ابىلايدى دەگەنىنە كوندىرىپ تىناتىن. ال, ماركسشىل-لەنينشىلمىز, الدىڭعى قاتارلى تەوريامەن جاساقتالعانبىز دەپ بوسەتىن كەڭەستىك دانىشپاندار ابىلاي, بۇقار جىراۋ بيىگىنەن دە تابىلا الماي سورلادى عوي…
جازۋشى, دراماتۋرگ, سىنشى, اۋدارماشى, قوعام قايراتكەرى سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ەلى الدىنداعى ولشەۋسىز ەڭبەگى حالقى, مەملەكەتى تاراپىنان بيىك باعالاندى. رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. 1992 جىلى حالىق جازۋشىسى اتاعىنا يە بولدى.
كەڭەس وكىمەتى سافۋانداي جازۋشىسىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتاسا, تاۋەلسىز قازاقستانى كەۋدەسىنە تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ءوز قولىمەن «وتان» وردەنىن تاقتى.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.
الماتى.
