ادالدىق الاڭىنداعى قالامگەر
سەيسەنبى, 4 قىركۇيەك 2012 7:39
(دراماتۋرگ, جازۋشى تولەن ابدىك تۋرالى ءسوز)
وسىدان الدەنەشە جىل بۇرىن قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنا جولىمىز ءتۇسىپ, قالالىق دراما تەاترىنا ات-باسىن تىرەگەن بولاتىنبىز. وسى تۇركىستان دراما تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايگىلى رەجيسسەر, تالانتتى اكتەر رايىمبەك سەيتمەت مىرزا اتاقتى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۇرمەدەگى سوڭعى ءتۇنىن سۋرەتتەيتىن «اباقتى – عۇمىر» دەگەن پوەتيكالىق درامامدى ساحنالاعالى جاتقان. سونىڭ پرەمەراسىنا شاقىرىلعان بولاتىنبىز. ءوزىمىز «قالاي شىعار ەكەن, كورەرمەن قالاي قابىلدار ەكەن» دەپ كوڭىلىمىز الاڭداپ, ويىمىز ونعا ءبولىنىپ وتىرعان ءسات ەدى, رايىمبەك اعامىز كادىمگى اقجارقىن مىنەزىمەن ءبىزدى وزىنە قاراي باۋراپ اكەتتى:
سەيسەنبى, 4 قىركۇيەك 2012 7:39
(دراماتۋرگ, جازۋشى تولەن ابدىك تۋرالى ءسوز)
وسىدان الدەنەشە جىل بۇرىن قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنا جولىمىز ءتۇسىپ, قالالىق دراما تەاترىنا ات-باسىن تىرەگەن بولاتىنبىز. وسى تۇركىستان دراما تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايگىلى رەجيسسەر, تالانتتى اكتەر رايىمبەك سەيتمەت مىرزا اتاقتى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۇرمەدەگى سوڭعى ءتۇنىن سۋرەتتەيتىن «اباقتى – عۇمىر» دەگەن پوەتيكالىق درامامدى ساحنالاعالى جاتقان. سونىڭ پرەمەراسىنا شاقىرىلعان بولاتىنبىز. ءوزىمىز «قالاي شىعار ەكەن, كورەرمەن قالاي قابىلدار ەكەن» دەپ كوڭىلىمىز الاڭداپ, ويىمىز ونعا ءبولىنىپ وتىرعان ءسات ەدى, رايىمبەك اعامىز كادىمگى اقجارقىن مىنەزىمەن ءبىزدى وزىنە قاراي باۋراپ اكەتتى:
– قازىر دراما جازعىشتار كوبەيىپ كەتتى عوي, – دەدى اسىل اعا. – شاماسى كەلەتىندەر دە, كەلمەيتىندەر دە اياق استىنان دراماتۋرگ بولا سالعىسى كەلەدى. ءسويتىپ, ءبىرىنەن سوڭ ءبىرىن جازادى. ساپا ەمەس, ساندى قۋادى.
– ەندى كوبىرەك جازسا, اراسىنان بىرەۋى شەدەۆر بولار دەپ ارمان ەتەتىن شىعار, – دەپ وزىمىزشە ءازىلدەگەن بولدىق.
اعا جىلى جىميدى دا:
– ال, ەندى جالعىز پەساسىمەن-اق تانىمال بولىپ, دارىندىلار توبىنا قوسىلعان دراماتۋرگتى ءبىلەسىڭ بە؟ – دەدى.
– قايدام, ەسىمە تۇسپەي تۇر, – دەدىم شىنىمدى ايتىپ. – ول كىم بولدى ەكەن؟
– ول كىم دەرسىڭ! – دەپ رايىمبەك اعا تاعى دا تامسانىپ قويدى. – ول ءوزىڭ جاقسى بىلەتىن, وسى كۇنى بىرگە قىزمەتتەس بولىپ ارالاسىپ جۇرگەن تولەن اعاڭ…
تۇسىنە قويدىم. ارينە, بىلەمىن تولەن اعانىڭ «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» اتتى العاشقى پەساسى الماتىداعى بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەر دراما تەاترىندا ساحنالانعان كەزدە ءبىز ستۋدەنت ەدىك. ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارىپ تاماشالاعانىمىز دا ەسىمىزدە.
سوسىن جىگىتتەر مەن قىزدار بولىپ, ەكى توپقا ءبولىنىپ الىپ, ءبىرىمىز مۇراتتى جاقتاپ, ال ەكىنشىمىز, ومىربەكتى قوستاپ, ءتۇنى بويى قىزۋ تالاس-تارتىسقا تۇسكەنىمىز, كۇنى كەشە سياقتى ەدى. ءسويتسەك, ارادا تالاي ۋاقىت زىمىراپ وتە شىعىپتى-اۋ!
– «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» دەگەن پەساسىن ايتىپ تۇرسىز عوي, – دەدىم وزىمشە بىلگىشسىنىپ.
– ءيا, – دەدى رايىمبەك اعا. – ءيا, سول شىعارما…
سوسىن از-كەم ويلانىپ وتىرىپ قالدى دا, قايتا ءسوزىن جالعادى.
– سول پەسانىڭ جولى اۋەلدەن-اق اۋىر بولدى, – دەدى. – رەجيسسەرلەر بىرىنە ءبىرى سىلتەپ, كوبى شىعارمانىڭ ىشكى ءمانىن ءتۇسىنبەدى-اۋ دەيمىن, ساعىزشا سوزىپ جۇرگەن شاق ەدى. مەن ءوزىم اتتاي قالاپ الىپ, جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا ساحنالاماق بولدىم. قويۋعا كىرىسەر الدىندا تولەنگە حابارلاسىپ, ويىمدى ايتىپ ەم, ول قۋانا:
– رەكە, سىزگە سەنەمىن, – دەدى. – تەك جالعىز وتىنەرىم – مەنىڭ نەگىزگى ايتپاق يدەيام سول قالپىندا ساقتالسا ەكەن… سول وي بۇرمالانباي جەتەر بولسا, ارمان جوق.
– و, نە دەگەنىڭ, – دەدىم مەن تولەنگە. – ارينە, ساقتالادى. اۆتوردىڭ ويى بۇرمالانسا, ول كوركەم ادەبيەتكە قيانات.
اقىرى ءسوز باستالىپ كەتكەن سوڭ, مەن دە رايىمبەك اعانىڭ ويىن بىلگىم كەلىپ:
– قالاي ويلايسىز, «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسىنىڭ نەگە جولى اۋىر بولدى ەكەن, ا؟ – دەدىم.
– ونىڭ كوپ-پ سەبەبى بار, – دەدى رەكەڭ ەندى قوڭىر ۇنىمەن داۋىسىن سوزا ءسوز ساباقتاپ. – ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ – بۇل دراما ىشكى پسيحولوگيالىق قاقتىعىسقا قۇرىلعان. ونى كورۋ ءۇشىن كوڭىل كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ال, ەكىنشى سەبەپ – مۇندا كەي درامالارداعى سەكىلدى شىم-شىتىرىق وقيعا جوق, ءبارى دە اڭگىمەلەسۋ مەن وي اعىنى ۇستىندە شەشىلەدى.
– سوندا بۇل شىعارمانى دراما-مونولوگ دەپ اتاساق شە!
– بالكىم, سولاي دەۋگە دە بولار. الايدا, ولاي اتاساق, پەسانىڭ ەكىنشى ءبىر ەلەۋلى قىرىن ەلەمەگەن بولامىز.
– ول نە؟
– ول ما؟ ول-ل…
وسى كەزدە اڭگىمەمىز كىلت ءۇزىلدى.
ادمينيستراتور كەلىنشەك رايىمبەك اعانى شۇعىل تەلەفونعا شاقىردى. ال, ءبىز ورنىمىزدان تۇرىپ, كورەرمەندەر وتىرعان زالعا قاراي بەتتەدىك.
* * *
وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن تولەن اعا الپىس جاسقا تولىپ جاتقاندا استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى دراما تەاترى «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسىن قايتالاپ ساحنالادى. وعان باردىق. كوردىك. جەلپىنىپ شىقتىق.
شىققان سوڭ ەسىك الدىندا تۇرىپ مارقۇم اقاڭ (ا.سەيدىمبەك):
– ويپىرماي, وسى تولەننىڭ سپەكتاكلىن كورسەم بولدى, ەسىمە قايداعى-جايداعىلار تۇسە بەرەدى, – دەدى.
جازۋشى الدان سمايىل:
– سوندا ەسىڭىزگە نە تۇسەدى, اقا؟-دەپ جەڭىل قاعىتتى.
– ءاي, ونىڭ قايسىبىرىن ايتايىن, – دەدى اقسەلەۋ اعا. – ءبىر بىلەتىنىم – ءتاۋىر كوركەم دۇنيە عانا كىسىنىڭ ويىنا وي قوسادى, ساناسىنا سىلكىنىس جاساي الادى…
– اقا, ءسىزدى قايدام, مەن باعانا سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعانىمدا انا مۇرات ءوزىمنىڭ ءبىر دوسىمدى ەسكە ءتۇسىردى, – دەدى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ. – سول دوسىم دا مۇرات سەكىلدى قياليلاۋ, ءوز دەگەنىمەن ءومىر سۇرگەندى ۇناتاتىن. كەيدە تىم ارتىق كەتىپ تە جاتاتىن.
اقسەلەۋ اعا ءسوزدى ءىلىپ اكەتە قويىپ:
– قالاي دەسەك تە مىنا فانيدە سول مۇرات تەكتەس ادامدار اسا قاجەت, – دەدى. – ەگەر ولار بولماسا, ومىربەك-ءومىر باستالادى. ول –بايانسىز ءومىر… ول – قاۋىپتى…
وسىنداي ءبىرى شىن, ءبىرى ءازىل-قالجىڭمەن ءبىز از-كەم كىدىرىپ تۇردىق تا, سوسىن ءۇيدى-ۇيىمىزگە تاراسىپ بارا جاتتىق.
ۇيگە كەلگەن سوڭ تاعى دا ءتولەن اعانىڭ پەساسىن ەسكە الدىم. وزىمە تانىس وقيعا. ءوزىمىز ابدەن تالقىلاعان, تالاسىپ-تارتىسقان تاقىرىپ. باياعىدا. ستۋدەنت كەزدە.
باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى مۇراتتىڭ سپەكتاكلدىڭ فينالىندا كورەرمەندەرگە قاراپ تۇرىپ:
– ادالدىقتىڭ بايگەسىنە اتىڭدى قوس. جەڭسەڭ دە – الداسىڭ, جەڭىلسەڭ دە – الداسىڭ, – دەپ ايتاتىن ايگىلى ءسوزى سانامدا سايراپ تۇر.
مەنىڭ كوز الدىمدا ەرىكسىز رايىمبەك سەيتمەت ساحنالاعان كورىنىس ەلەس بەردى.
«ءاي, سول قويىلىمعا جەتەتىن ساحنالىق نۇسقا جاسالا قويار ما ەكەن. الدە… جاس كۇنگى العان اسەر كىم-كىمگە دە سونداي اسا ىستىق بولىپ قالا بەرە مە,ا!؟.»
ءساتى تۇسكەن ءبىر كۇنى تولەن اعانى وسى تاقىرىپتا اڭگىمەگە تارتتىم.
– استانا تەاترى دا جامان ساحنالاماعان سياقتى, – دەدىم.
– ە, ەندى ءار رەجيسسەردىڭ ءوز ويى بولادى ەمەس پە, – دەدى توكەڭ.
سوسىن توقتاپ قالدى. وزىنە ءتان اسىقپايتىن ادەتىمەن ءبىراز ءمۇدىرىپ بارىپ:
– ال, سەن رايىمبەك اعا ساحنالاعان قويىلىمدى كورىپ پە ەدىڭ؟ –دەپ سۇرادى.
– كورمەگەندە. ءبىز ول كەزدە ستۋدەنت ەدىك.
– وزگەلەردىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, مەنىڭ وسى شىعارمامنىڭ ءبۇكىل بولمىسىن قازبالاپ كورسەتىپ, ىشكى مازمۇنىن, قىرتىس-قاتپارىن تەرەڭ تۇسىنە بىلگەن سول رەكەڭ…
سول كۇنى اڭگىمە ۇستىندە مەن تولەن اعامنان:
– ءسىز تاعى دا پەسا جازبايسىز با؟ – دەپ سۇرادىم. – قارىمىڭىز مەنىڭ بىلۋىمدە قاي دراماتۋرگتەردەن دە اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس.
– وي, تىم اسىرا ايتىپ تۇرسىڭ, – دەپ كۇلدى تولەن اعا. – مىقتى دراماتۋرگ دەپ انا دۋلات قۇرداسىمدى ايتسايشى. جىل سايىن بىرەۋىن جازادى.
– جوق, ءسىزدىڭ ءوز ءادىسىڭىز بار. ءسىزدى وقىعاندا…
توكەڭ ءسوزىمدى ءبولدى.
– ويدا ءبىر شىعارما بار, – دەپ, ول كىسى ويلانا ءتۇستى. – بىراق بۇل جازىلماقشى شىعارمانىڭ جولى بۇرىنعىدان دا اۋىرلاۋ بولاتىن شىعار… جازىلار-اۋ, الايدا…
– نەگە؟ نە سەبەپ؟
– ونى كەزىندە كورە جاتارسىڭ. ازىرگە جۇمباق بولا تۇرسىنشى!
* * *
ءبىز بىلەتىن تولەن ابدىكتى دراماتۋرگ رەتىندە كەڭىنەن تانىمال ەتكەن شىعارماسى – وسى «ءبىز ۇشەۋ ەدىك».
«ءبىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسىندا ءۇش دوستىڭ – ەكى جىگىت جانە ءبىر كەلىنشەك اراسىنداعى حيكايا ءسوز بولادى. مۇرات و باستان شىندىقتى سۇيەدى. قاي كەزدە دە ادالىن, اقيقاتىن ايتىپ وتىرعاندى قالايدى. ءوز قيالىندا ءومىر دەگەن شىنىداي تازا, سۋداي ءمولدىر بولۋى شارت. سونى ىزدەيدى. سونى ارمان ەتەدى. ال, ەكىنشى دوسى ءومىربەك ولاي ەمەس. ول ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن – كوپ نارسەگە كوز جۇما قاراۋ. تىم تالاپشىل بولماۋ. سوندا عانا ءومىر قيىن بولمايدى. شىعارمانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە سول مۇراتتىڭ «شىندىعى» ارقاسىندا دوسى ومىربەك پەن ايەلى داريعا اجىراسىپ تىنادى.
سونداي ساتتە بىرگە وسكەن دوسى – ومىربەكتىڭ ايتاتىنى بار. «ەگەر سەن الگى شىندىقتى ايتپاي-اق قويعانىڭدا, ءبىز تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرە بەرەر ەدىك».
ايتپاقشى, شىعارماعا نەگىز بولعان وقيعا قالاي ەدى؟ ومىربەك پەن داريعا وتباسىن قۇرادى. تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتادى. ال, كۇندەردىڭ كۇنىندە داريعا ءوزى قىزمەت ىستەيتىن جەردەگى باسشىسىمەن «ءتىل تابىسادى». وسى جاعدايدى مۇرات ءبىلىپ قويادى. ءبىلەدى دە بەتىنە باسىپ ايتادى. ءومىربەكتىڭ كوزىنشە. ال, سودان سوڭ…
ءيا, بۇدان كەيىن قانداي وتباسى بولسىن. ەكەۋى اجىراسادى. ءومىربەك بۇنىڭ بارىنە دە مۇراتتى كىنالايدى.
مۇرات شە؟
مۇرات دوسىن ەش تۇسىنبەيدى.
«ادامدار نەگە وتىرىكپەن ءومىر سۇرە الادى, بۇل ءوز بولمىسىڭا جاساعان بارىپ تۇرعان قيانات قوي» دەپ قينالادى.
قىسقاسى, تولەن ابدىكتىڭ بۇل پەساسى – دراما – ديسكۋسسيا. نەمەسە, دراما-تارتىس! وي تارتىسى… ساحناعا قاراپ وتىرعانىڭدا ەكى جىگىتتىڭ قايسىسىن جاقتاپ شىعارىڭدى بىلمەي قينالاسىڭ.
* * *
تولەن ابدىك جازۋشى رەتىندە وسى جاسىنا دەيىن بىرقاتار پروزالىق دۇنيەلەردى دە ومىرگە اكەلدى. ارينە, ءوز تۇستاستارىمەن سالىستىرعاندا وتە تالاپشىل, وتە تالعامشىل قالامگەر ەكەنى مەن مۇندالاپ كوزگە ۇرىپ تۇرادى. قالاي دەيسىز بە؟ ويتكەنى, توكەڭ ەڭ الدىمەن, سان قۋعان جازۋشى ەمەس. ءبىر شىعارماسىن سارعايا كۇتكىزىپ, ۇزا-ق-ق جىلدار بويى الديلەپ, ايالاپ, وقىرمانعا ازەر دەگەندە ۇسىناتىنى بار. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءتوكەڭ ءوزى جازاتىن شىعارماسىن تەرەڭ زەرتتەيدى. ءابدەن ءتۇسىنىپ, ابدەن زەردەلەپ بولمايىنشا جازۋعا وتىرمايدى. بۇل – ەكى. ال, ۇشىنشىدەن, ءوز-وزىنە وتە قاتتى سىن كوزبەن قارايتىنى تاعى بار. ياعني, تىلگە, وبرازعا, شىعارما شىمىرلىعىنا…
ايتا بەرسەك, قالامگەردىڭ بۇدان وزگە دە ەرەكشە قىرلارى جەتكىلىكتى.
بۇگىنگە دەيىن جازعانى – جالعىز رومان («ءولىارا»), ءتورت-بەس حيكايات جانە ون-ون بەس اڭگىمە. ەگەر وسى شىعارمالارىن تۇگەل جيناستىرىپ, كىتاپ ەتىپ باساتىن بولسا, ءارى كەتكەندە 3 توم بولاتىن شىعار.
ارينە, جازۋشىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى مەن تالانت تۇعىرى ونىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ از-كوپتىگىنەن كورىنبەيدى. شىعارما سانى قالاي دەسەك تە, كوركەمدىك كىلتى بولا المايدى. الەم ادەبيەتىندە جالعىز-اق تۋىندىسىمەن تاريحتا اتى جازىلعان قالامگەرلەر دە بار. ماسەلە – كوركەمدىكتە! ماسەلە – شەبەرلىكتە!
ءبىز بىلەتىن توكەڭ سول كوركەمدىك دەگەن بيىك شىڭدى قالاي باعىندىرامىن دەپ باس قاتىرىپ, تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ, ۇنەمى ىزدەنىپ جۇرەتىن قالامگەر.
ونىڭ «ءولىارا» رومانى وسىدان تالاي جىل بۇرىن جارىققا شىقتى. سول روماننىڭ اياعىندا «ءبىرىنشى كىتاپتىڭ سوڭى» دەگەن ەسكەرتپە دە بار بولاتىن. مىنە, سول روماننىڭ ەكىنشى كىتابىن جازىپ جۇرگەنىنە شيرەك عاسىر!
ءبىر جولى ازىلدەپ:
– سول روماننىڭ جالعاسىن سانالى تۇردە جازباي ءجۇرسىز بە, الدە قالامىڭىز جۇرمەي, سوزىلىپ كەلە مە؟ – دەپ سۇراعانىمىز بار.
توكەڭ ك ۇلىپ الىپ:
– ەكەۋى دە بار, – دەدى. – ال, شىندىعىن ايتقاندا, رومان سەكىلدى كەسەك دۇنيەنى كىسى جاستاۋ كۇنىندە, بويىڭدا قاجىر-قايراتى كوپ كەزدە جازىپ تاستاعان دۇرىس ەكەن. جاس كەلگەن سايىن كۇش كەتەتىنى ءوز الدىنا, سونىمەن ءبىرگە تالعامىڭ دا تىم بيىكتەپ كەتەدى. اناۋ-مىناۋدى جازعىڭ دا كەلمەيدى. قالامىڭ جۇرمەيدى.
ءبىز تۇسىنبەكشى بولدىق. ءبىراق…
ويمەن بارلاپ قاراساق, تاريحتا جاسى ەگدە تارتقاندا كولەمدى ءدۇنيە جازعان قالامگەرلەر دە بارشىلىق. ايتالىق, ل.تولستوي «قاجىمۇراتتى» سەكسەنگە جاقىنداعاندا جازعان. ءوزىمىزدىڭ م.اۋەزوۆ بولسا الپىستان اسقاندا بەس كىتاپتان تۇراتىن روماندار سەرياسىن (العاشقىسى «وسكەن وركەن») باستاماپ پا ەدى!؟.
الايدا, كىم بىلەدى, اركىمنىڭ شابىت شالقارى وزىنشە ورنەكتەلەتىنى تاعى بار. بۇل كوركەمدىك الەمى تىلسىمى تەرەڭگە باستايتىن وزگەشە الەم عوي,ءا!..
* * *
جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ ەرەكشە قىرى – از جازاتىندىعى عانا ەمەس, العان تاقىرىبىن كوپ-پ ۋاقىت زەرتتەپ بارىپ قولعا قالام الاتىنىن جوعارىدا ايتتىق. سوعان ءبىر مىسال.
«توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» دەگەن حيكاياتىندا افريكاداعى ءبىر تايپا ءومىرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, بۇگىنگى قوعامنىڭ, قازىرگى كەزەڭنىڭ كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەرىن استارلاپ اشىپ كورسەتپەك بولادى.
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, وسى حيكاياتتى جازباس بۇرىن الگى تايپا ءومىرىن ۇزاق زەرتتەپتى. كوپتەگەن ماقالالار, كىتاپتاردى پاراقتاپتى. «سول حيكاياتتى جازامىن دەپ ءجۇرىپ, الگى تايپا تۋرالى كوپ دەرەكتەر تاپتىم. ءبىراز جايلارعا قانىقتىم. ءتىپتى, ارنايى تانىمدىق كىتاپ جازۋعا دا بولاتىن ەدى» دەپ كۇلەدى تولەن اعام.
ال, يدەيا… جازۋشىنىڭ دىتتەگەن ويى قايسى ەدى؟
ءبىر جولى, بيلليارد ويناپ جاتقان كەزدە, ءسوز اراسىندا ءتوكەڭدى اڭگىمەگە تارتىپ:
– «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» دەگەن حيكاياتىڭىزدا نەگە ءبوتەن ەلدى نەگىز ەتىپ العانسىز؟ – دەپ سۇرادىم.
– ويتكەنى, – دەپ, توكەڭ ماڭدايىن سىيپالادى. – ويتكەنى… ونىڭ ىشىندە مىناداي كەرمەك وي بار. «قوعامداعى كەيبىر مىقتىلار اۋەلى ءبىر يدەيانى ەل يگىلىگى ءۇشىن دەپ ويلاپ تاۋىپ الىپ, اقىر سوڭىندا سول يدەيانى ادامداردىڭ ءوزىنە قارسى قولدانادى». ارينە, مەن ءوز ەلىمدى ايتىپ تۇرعانىم جوق. بۇل – جالپى الەمدە الدەقاشان ورىن الىپ ۇلگەرگەن قاۋىپتى تەندەنتسيا. مىنە, سوسىن دا…
مەن ۇندەگەن جوقپىن.
* * *
تولەن ابدىكتى – تالانتتى قالامگەر – اڭگىمەشى رەتىندە قالىڭ وقىرمانعا كەڭ تانىتقان العاشقى شىعارماسى – ول «وڭ قول»! كەزىندە «جالىن» الماناحىنا (ول كەزدە جۋرنال ەمەس) جاريالاندى دا, وسى اڭگىمە دەرەۋ وقىرماندار ءىلتيپاتىنا بولەندى. سول كەزگى جاستار الگى الماناحتى كەزەك-كەزەك الىپ, تەز-تەز وقىدى. مۇنى ءوز كوزىمىزبەن كورگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز.
اڭگىمەدەگى الما قىز تاعدىرى كىم-كىمدى دە بەيتاراپ قالدىرا الماسا كەرەك. ءوزىنىڭ ءبىر قولى وزىنە جاۋ. ءتۇن ىشىندە ءوزىن-ءوزى بۋىندىرىپ ولتىرگىسى كەلەدى. كۇندە بولاتىن قيىن حال… بۇنىڭ سىرىن ەمدەۋشى دارىگەر دە تۇسىنە الماي الەك.
ءجا, جازۋشى ويىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلەر بولساق, ماسەلە كىسىنىڭ ءوزىن-ءوزى بۋىندىرۋى عانا ەمەس. بۇل – قوعامدىق كەسەل. ۇلتىمىز ساقتانار ىندەت. «اۋ, ادامدار, ءبىز كەي-كەيدە الجاسىپ, وزىمىزگە ءوزىمىز قول جۇمساپ الىپ جۇرگەن جوقپىز با؟..» دەگەن فيلوسوفيالىق وي…
اڭگىمە جازىلعان كەزدە تولەن اعام نەبارى وتىزدان ەندى اسقان جاپ-جاس جىگىت ەدى. شاعىن اڭگىمە سول كەزدىڭ وزىندە-اق بىردەن اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ نازارىنا ءىلىندى. ءسويتىپ, دەمدە تالانتتى جازۋشىلار اراسىنان ويىپ ورىن الىپ ۇلگەردى.
مىنە, تالانت دەگەنىڭىز وسى! شەبەرلىكتىڭ جەتكىزەر بيىگى وسىلاي!
ارينە, بۇدان كەيىن دە توكەڭ «اكە», «قايىرسىز جۇما», «اقيقات», ت.ب. اڭگىمە-حيكاياتتار جازدى. الايدا, «وڭ قول» قاي كەزدە دە وزگەشە تۋىندى, ءھام وقىرمانعا ايتارى بار اڭگىمە بولىپ قالا بەرمەكشى!
* * *
ماقالامىزدىڭ باسىندا ءبىز تولەن ابدىك جالعىز پەسا جازىپ, سول ارقىلى-اق دارىندى دراماتۋرگ اتانعانىن ەسكەرتىپ ءوتىپ ەدىك. ءتىپتى, كەيبىر كەزدەسۋ ءساتتەرىندە «تاعى پەسا جازبايسىز با؟» دەپ سۇراعانىمىزدى دا ايتقانبىز.
تاياۋدا تولەن اعا جاڭا ءبىر پەسا جازدى. ونىڭ اتى – «ارداگەر».
پەسانى قولجازبا كۇيىندە وقىپ شىققانداردىڭ ءبىرى – ءبىزبىز. نەگىزگى كەيىپكەر – پروفەسسور بولسا, ەكىنشى كەيىپكەر – ۇرى. ەكەۋى ەكى بولەك ادام. اسپان مەن جەردەي. وسى ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ديالوگ.
ەڭ قىزىعى, پروفەسسوردىڭ ۇيىنە تۇسەم دەپ, ۇستالىپ قالعان ۇرى, «مەنى كەشىرىڭىز, مەن وڭباعان اداممىن» دەسە, پروفەسسور:
– وعان ەش قىسىلما, سەن جوقشىلىقتان ۇرلىققا ءتۇستىڭ, ال ءۇلكەن ماعىنادا الساق, ءبىز دە ۇرىلارمىز, – دەيدى.
ۇرى اڭ-تاڭ. «بۇل قالاي؟» دەپ سۇرايدى. پروفەسسور:
– ءبىز دە بىرەۋلەردىڭ ويىن ۇرلايمىز دا, سونى ءوزىمىزدىڭ پىكىرىمىز دەپ جالپاق جۇرتقا جاريا ەتەمىز. وعان ەش قىمسىنبايمىز دا.
وسى پەسانىڭ تاعى ءبىر تۇسىندا, الگى پروفەسسور:
– قازىر مىڭ تەڭگە ۇرلاسا – قىلمىس, ال ميلليون تەڭگە ۇرلاسا – ول بيزنەس, – دەپ كۇيىنىپ ايتاتىنى بار.
مەنىڭشە, وسى «ارداگەر» مەن باياعى «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسى اراسىندا بىلىنبەيتىن بايلانىس تا بار. ەكەۋىندە دە كىسى بويىنداعى كەرەعارلىق, بولمىستى بۇرمالاپ كورسەتۋگە ۇمتىلۋشىلىق قاتتى سىنعا الىنعان. ەلدىڭ ساناسىن سىلكىلەپ, ەسىن جيعىزاتىن ويلى تۋىندىلار دەۋگە ابدەن بولادى.
دراماتۋرگ اعانىڭ ءوزى ايتقانداي, اتالمىش جاڭا پەساسى وتكەن جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان بايگەدە باس ءجۇلدەنى جەڭىپ السا دا, ءالى ساحنالانعان جوق. بالكىم, بۇل دۇنيەنىڭ دە جولى اۋىر بولىپ تۇر ما ەكەن! «مەن-اق ساحنالايىن» دەپ دەرەۋ ۇمتىلاتىن ەلگەزەك رەجيسسەر رەكەڭ, رايىمبەك سەيتمەت تە جوق فانيدە!..
* * *
جازۋشىنىڭ «وڭ قول» اڭگىمەسىنىڭ رۋحاني-يدەيالىق جالعاسى – ول «پاراسات مايدانى» حيكاياتى.
مۇندا دا جازۋشى كىسى بويىنداعى الاسۇرعان سەزىم مەن قاراما-قايشىلىقتى ايتادى.
ادام كەيدە ەكىگە جارىلادى. ەكى ءتۇرلى بەينەگە اۋىسادى.
مىنە, جازۋشى وسى ءبىر قۇبىلىستى ءوز كەيىپكەرى ارقىلى ادەمى جىمداستىرىپ, بارىنشا كوركەم كەستەلەي العان.
كىسىنىڭ الدەبىر جاعدايدا ەكىگە جارىلۋى الەم ادەبيەتىندە باياعىدان بار ءادىس. ونى كەيبىر ادەبيەتشىلەر ف.كافكا العاش باستاپ جازدى دەسەدى. ال, ەندى ءبىر توپ سىنشىلار ورىس جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكي ءوز تۋىندىلارىندا الدىمەن كەستەلەپ كورسەتە العان بولاتىن دەسەدى. تاعى بىرەۋلەر ودان دا ارىدەن باستاعىسى كەلەدى.
ويمەن بارلاپ قاراساق, كىسىنىڭ ەكى ءتۇرلى سەزىمگە ءتۇسۋى كوركەم ادەبيەتتە اۋەلدەن بار.
ءتىپتى «قۇران حيكايالارىندا» دا كىسىنىڭ ەكى يىعىندا ەكى كىسى تۇراتىنى ايتىلماي ما! ءبىر جاعىندا – پەرىشتە, ەكىنشى جاعىندا – شايتان…
جالپى, كوركەم شىعارما تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونداي ءادىستى كىم ءبىرىنشى بولىپ باستاعانى ەمەس, كىم قاي دەڭگەيدە كوركەمدەپ, شەبەرلىكپەن جەتكىزە الدى دەگەن ماسەلە الدىمەن تىلگە تيەك بولعانى ابزال.
جازۋشى ت.ابدىكتىڭ «وڭ قول» اڭگىمەسى دە, «پاراسات مايدانى» حيكاياتى دا ءوز دەڭگەيىندە ءساتتى شىققان, ءاردايىم ءسوز بولىپ وتىرار شىعارمالار.
ءبىر اتاپ ايتارلىعى – وسى ەكى شىعارما بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلىپ, تولىققاندى ءتىلگە تيەك بولماي كەلە جاتقانى. ەگەر كوكىرەگى اشىق, ويى تەرەڭ زەرتتەۋشى ت.ابدىكتى ءار قىرىنان الىپ قاراپ, كەڭىنەن تالداپ كورسەتە السا, ونىڭ وسى دۇنيەلەرى قازىرگى الەمدىك وزىق تۋىندىلارمەن تايتالاسا الار ەدى-اۋ دەپ ويلاپ قوياتىنىمىز دا بار.
بۇگىنگى كۇنى بىزگە كەرەگى – ءوزىمىزدىڭ قالامگەرلەردىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىلارىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ. ول ءۇشىن «قولدا بار التىننىڭ قادىرىن» ءبىلۋ ءلازىم. اسىرەسە, كوركەم اۋدارمانى جولعا قويۋ كەرەك! وسى ماسەلە ءوز شەشىمىن تاپپاسا, ءبىزدىڭ كوتەرىلەر بيىگىمىز قاي ۋاقىتتا دا تىم الاسا بولىپ قالا بەرمەكشى.
* * *
وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, تولەن اعانىڭ تۇستاستارى قايتا-قايتا ويىمىزعا ورالا بەرگەنى. ءالى ەسىمىزدە, وسىدان 20 جىل بۇرىن توكەڭنىڭ قۇرداستارى ەلۋگە تولىپ, الماتىدا ءبارىنىڭ باسىن قوسقان كەش وتكەن-ءدى. قارىمدى قالامگەر ءا.كەكىلباەۆ بايانداما جاساعانى دا ەستە. ول ءبىر عاجايىپ ادەبيەت كەشى بولىپ ەدى. ودان سوڭ 60 جاسقا تولعاندا, وسى استانادا, «كونگرەسس-حولل» سارايىندا ءۇش قالامگەردىڭ – د.يسابەكوۆ, ا.سەيدىمبەك پەن ت.ابدىكتىڭ كەشى بولدى.
ويدا قالعانى – ا.سەيدىمبەك پەن ت.ابدىك ەكەۋى كورەرمەندەرگە كۇي تارتىپ بەردى دە, كەزەك د.يسابەكوۆكە كەلگەندە «مەن كۇي تارتا المايمىن, ودان دا انەكدوت ايتايىن» دەپ, دوستارى جايلى قالجىڭ سوزگە كەزەك بەرگەنى. ءبارىمىز دە جەلپىنىپ, وتە كوڭىلدى تارقاسقان ەدىك.
وسى كەشتەردىڭ بارلىعىنا دا قاتىسىپ ءجۇرىپ بايقاعانىمىز – ت.ءابدىك تۋرالى وتە از ايتىلاتىنى. نەگە؟ بىزدىڭشە, بۇل توكەڭنىڭ جارناماعا, ءوزىن-ءوزى ناسيحاتتاۋعا اسا ق ۇلىقسىز بولعاندىعىنان شىعار.
قالامگەردىڭ شىن بيىگى مەن قابىلەت-قارىمى ءوز ۋاقىتىندا بۇكپەسىز ايتىلماي بولمايدى. مىقتى شىعارما ءبارىبىر ءوزىن-ءوزى اقتاپ شىعا الادى, ارينە! ءبىز ادالدىق ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. ايتالىق, د.يسابەكوۆ ەكى-ءۇش پوۆەسىمەن-اق الەمدىك ادەبيەتتەن ءوز ورنىن تابا الاتىن بولسا, ت.ابدىكتىڭ «وڭ قول», «پاراسات مايدانى» جانە «تۇعىر مەن عۇمىر» دەگەن شىعارمالارى قانداي ماداققا دا لايىق. بىراق, سونى ايتا الماي, جەرىنە جەتكىزە ماقتاي الماي كەلە جاتقانىمىز دا جاسىرىن ەمەس.
ءبىراز جىلدار بويى اق ءۇيدىڭ ىشىندە قاتار ءجۇرىپ, كۇنبە-كۇن كورىپ ءجۇرىپ, ءازىل-قالجىڭىمىز جاراسىپ ءجۇرىپ, توكەڭمەن ەمىن-ەركىن سىرلاسقان-اق ەكەنبىز. ءتۇس اۋا, كەڭسەنىڭ تومەنگى قاباتىنا قاراي بەتتەيتىنبىز. ءشاي ءىشۋ ءۇشىن دەيسىز بە؟ ءيا, سولاي دەۋگە دە بولادى. بىراق ءبىز ءۇشىن, ءا. اسقاروۆ, ق.بوراش, م.قايىڭباي, ءا.ىبىرايىم ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, كەرەگى توكەڭنىڭ اعىنان جارىلىپ ايتاتىن اڭگىمەسى. ءبىر كۇنى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن تىلگە تيەك ەتسەك, ەكىنشى كۇنى الەمدىك دەڭگەيگە ءبىر-اق كوتەرىلىپ كەتەمىز. ۋ.فولكنەر, ە.حەمينگۋەي, و.بالزاك, ر.تاگور, ر.اكۋتاگاۆا, ل.تولستويلارىڭىز ءبىز ءۇشىن تۇك تە بولماي قالادى. ولاردىڭ شىعارمالارىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تالداپ تاستايمىز. ارينە, توكەڭنىڭ كومەگىمەن…
ايتپاقشى, ءبىزدىڭ ءشاي ءۇستىندەگى پىكىر الىسۋىمىز تەك ادەبيەت ماسەلەلەرىمەن شەكتەلە قويمايتىن. توكەڭ كەيدە قوعام جايلى, ادامدار جايلى دا وي قوزعايتىن. قاي اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرساڭ دا, ول ەڭ اۋەلى ادالدىقتى, تازالىقتى, شىنشىلدىقتى الدىمىزعا تارتا بەرۋشى ەدى (شىعارمالارىندا دا سونى جازادى عوي).
* * *
ەندى بۇل جازبالارىمىزدى ءتىزگىندەپ, قىسقاشا وي تۇيىندەپ كورەلىك. تولەن ابدىك قانداي قالامگەر!
جازۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى – شىعارمالارىن وتە قاراپايىم جازاتىندىعىندا. سوسىن دا ول كەز كەلگەن وقىرمانعا ۇعىنىقتى, تۇسىنىكتى. قالامگەر جاساندى تىركەس, قيىن سويلەم جاساۋعا اسا قۇشتار ەمەس.
سوسىنعى ەرەكشەلىگى – جازۋشى وقيعالاردى تىم شيەلەنىستىرۋگە ۇمتىلمايدى. ءبارى دە ءومىردەن الىنعان, كۇندەلىكتى كورىپ جۇرگەن قاراپايىم سۋرەتتەر. الايدا, سونداي قاراپايىم ءساتتەردىڭ اراسىنان ومىرلىك ءپالساپا تابادى, ويىڭا وي قوسىپ, ساناڭا سىلكىنىس جاسايدى.
ءبىز, كەيىنگى بۋىن قالامگەرلەر, بىرقاتار ۋاقىتتا اۋەلى ءا.كەكىلباي مەن و.بوكەيگە, سوسىن د.يسابەكوۆكە, ءتىپتى ت.نۇرماعانبەتوۆكە دە ەلىكتەپ اڭگىمە-حيكاياتتار جازعان كەزدەرىمىز بولعان. ونى اشىق ايتا الامىز. ءبىر قىزىعى, ءبىز قانشا تالپىنساق تا, زور ىنتالى ءارى ىقىلاستى بولساق تا, تولەن اعاعا ەلىكتەي الماپپىز. نەگە؟ سونىڭ قۇپياسىن ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەي كەلە جاتقانىمىز تاعى دا راس.
تولەن ابدىك قانداي ازامات؟
ول كىسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتىرىككە جوق, تازالىققا قۇشتار, كىسىگە قايىرىمى مول كەڭ جۇرەكتى ازامات. بۇدان ارتىق ايتىپ تا كەرەك ەمەس.
قىسقاسى, ت.ابدىك ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلكەن ازاماتى ءارى شىنشىل جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى.
ونىڭ كوركەم تۋىندىلارى جايلى كەڭ تولعاپ جازىلار ەڭبەكتەر ءالى ءوز كەزەگىن كۇتىپ جاتىر.
ءبىز ونداي ماقالا-زەرتتەۋلەر جازىلارىنا بەك سەنەمىز! ءويتكەنى, تولەن ابدىك جەتپىسكە جەتسە دە ادالدىق الاڭىندا ات ويناتىپ جۇرگەن قارىمدى قالامگەر!
جولتاي الماش ۇلى,
دراماتۋرگ-جازۋشى.
