بىلىكتى زاڭگەر بيىگى
سەنبى, 23 ماۋسىم 2012 7:19
اڭگىمەنى ارىدان قوزعار بولساق, قازاق ەلى – قىلىشقا ەمەس, سوزگە توقتاعان ەل. ءۋاجدى تىڭداپ, توقتامعا كەلە بىلگەن حالىق. قازاق قازاق بولعالى بەرى ەل داۋى, جەر داۋى, جەسىر داۋى, باسقا-باسقاسىنىڭ ءبارى ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى شەشەن-بيلەردىڭ ۇتىمدى دا ۇعىمدى, وگىز ولمەس, اربا سىنباس شەشىمدەرىمەن ءبىتىسىپ كەلگەن. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسىنىڭ» نەگىزىندە, «كۋالى ءىستى كۋا تابار, كۋاسىزدى كۇمان تابار», «جازىم ىسكە جازا جوق» قاعيداسىمەن,
سەنبى, 23 ماۋسىم 2012 7:19
اڭگىمەنى ارىدان قوزعار بولساق, قازاق ەلى – قىلىشقا ەمەس, سوزگە توقتاعان ەل. ءۋاجدى تىڭداپ, توقتامعا كەلە بىلگەن حالىق. قازاق قازاق بولعالى بەرى ەل داۋى, جەر داۋى, جەسىر داۋى, باسقا-باسقاسىنىڭ ءبارى ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى شەشەن-بيلەردىڭ ۇتىمدى دا ۇعىمدى, وگىز ولمەس, اربا سىنباس شەشىمدەرىمەن ءبىتىسىپ كەلگەن. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسىنىڭ» نەگىزىندە, «كۋالى ءىستى كۋا تابار, كۋاسىزدى كۇمان تابار», «جازىم ىسكە جازا جوق» قاعيداسىمەن, «يماندى بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» ۇستانىمىمەن داۋلى ىسكە دانالىعىمەن توقتام ايتقان بيلەردىڭ جالعاسى بۇگىنگى ءبىزدىڭ سۋديالار قاۋىمى ەكەنى داۋسىز. بۇگىنگى اڭگىمە ارقاۋى سول سۋديالار قاۋىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى تۋرالى.
ەلى ءۇشىن ادال قىزمەت اتقارعان ازاماتتى ارداقتاۋ – ۇلتىمىزدىڭ اسا قاستەرلى ءداستۇرى. قازاق مۇندايدا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەپ جاتادى. وندايدا جاقسىلىقتى جاقتايتىن, ادامدىقتى ساقتايتىن بارشا جۇرتتىڭ كوڭىلى ءبىر مارقايىپ قالارى دا ءسوزسىز. ءتاۋىر ۇلدى تولعاتىپ دۇنيەگە اكەلۋ – ءتاڭىردىڭ ءىسى. ال ونىڭ حالقىنا ادال, ادامنىڭ ۇلى بولىپ ءوسۋى – اتا-انا, ۇستاز, قوعامدىق ورتانىڭ اسەرى. ءتىپتى, تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ ادامنىڭ تەگىنە, وسكەن ورتاسىنا, رۋحاني بولمىسىنا بايلانىستى. ۇستاز – ۇلاعاتتى تۇلعا. شاكىرتتەرىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, جاقسى قاسيەتتەردى بويىنا دارىتىپ, ادامگەرشىلىك رۋحتا ءتالىم بەرۋدە ۇستازدىڭ ەڭبەگى زور. سوندىقتان دا ول ءاردايىم قۇرمەت بيىگىندە. ۇرپاقتىڭ ۇلى مۇراتى جولىندا تالماي, شاكىرتتەرىن قاناتتاندىرعان مارات نۇربەك ۇلى سىندى ۇستازىمىزدىڭ قاسيەتىنەن ءنار الىپ وستىك. ۇرپاق بولاشاعى, حالقىمىزدىڭ كەلەشەگى جولىندا تالاي ازاماتتى تاربيەلەپ, ادال جولدى مەڭزەگەن مارات اعا سىندى ۇستازبەن ول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوتىن باسقارعاندا قاتارلاس, قاناتتاس ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتىك. سوت جۇيەسىندە ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىڭدى ۇشتاستىرا بىلگەنىڭمەن, تاجىريبە الماسىپ, اقىل-كەڭەس بەرەتىن اعالاردىڭ بولعانى ابزال. كاسىبي شەبەرلىكتى شىڭداۋدا, ادامي قاسيەتتى قالىپتاستىرۋدا الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ بولعانى كوڭىلگە مەدەۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا اسقار تاۋ. ەندەشە, اعا بۋىننىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ۇرپاققا ماڭگى ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.
مارات اعا قاي كەزدە دە الدىنا بارا قالساڭ, ەڭ اۋەلى جەكە باسىڭا قاتىستى جاعدايىڭدى, وتباسىڭدى سۇرايدى. «كويلەگىڭنىڭ كوكتىگى مەن تاماعىڭنىڭ توقتىعىن» بىلدىرەتىن كوڭىل-كۇيىڭدى اڭعارتقاننان كەيىن عانا جۇمىسىڭ جايلى باياندايتىنسىڭ. ۇنەمى «الدىڭا كەلگەن ادامنىڭ قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋىنا ءمان بەر» دەگەن اقىلىن قالاي ەستەن شىعارارسىڭ. ازاماتتىڭ اتاق-ابىرويى, قادىر-قاسيەتى جاساعان جاس مولشەرىمەن ەمەس, ادامي قاسيەتىمەن, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن ولشەنەدى. وتىز جىلدان اسا ۋاقىت مارتەبەلى سۋديا قىزمەتىن اتقارىپ, ارىپتەستەر اراسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەنۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ ۇلەسىنە بەرىلە بەرمەيتىن سىي. وزىنەن وزگەنى بيىك قويىپ, باتىلدىق, قايسار مىنەز تانىتا بىلەتىن مارتتىگى تاعى بار. مارات نۇربەك ۇلى وسىنداي قاسيەتتەرىمەن ارىپتەستەر اراسىندا سىيلى, قىزمەتتە قۇرمەتكە بولەنگەن دارا تۇلعا. «قۇرمەت» وردەنىمەن, سۋديالار وداعىنىڭ «ءۇش بي» بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان ەلىمىزدىڭ مارتەبەلى سۋدياسى. ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ, مىنەز-قۇلقىنىڭ, پەيىلىنىڭ, جان ءدۇنيەسىنىڭ, جالپى بۇكىل بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىندا وتباسىنىڭ ىقپالى زور بولادى. وسى ورايدا اعامىزدىڭ مارتەبەلى جەتىستىككە جەتۋىنە ۇرپاققا اسىل انا بولا بىلگەن ادال جارى ءمانسيا جەڭگەيدىڭ ىقپالى ەرەكشە بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ول كىسىنىڭ تاعى ءبىر قازىناسى كىتاپتى كوپ وقىپ, ىزدەنەتىندىگى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقسا دا قازاق بيلەرى جايلى ەڭبەكتەردى زەردەلەپ, قازاق قوعامىنداعى ءداستۇرلى قۇقىقتىق جۇيەنى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ول كىسىمەن جۇزدەسكەن سايىن تانىمدىق اڭگىمەلەرگە كەنەلەسىڭ. اسىرەسە, XIX عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن قازاق قوعامىندا بولعان ءداستۇرلى بيلەر سوتى, ادىلدىگىمەن ەلگە تانىلعان قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرى – تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, ايتەكە بيلەر جايلى, تاۋكە حاننىڭ ءداستۇرلى ادەپ-عۇرىپ زاڭدارىنىڭ جيىنتىعى – «جەتى جارعى» تۋرالى زەردەلى اڭگىمەلەرى ساناڭا ساۋلە قۇيىپ, تانىمىڭدى كەڭەيتە تۇسەدى. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى بي بابالارىمىزدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل تورەلىگى, قازىلىعى بۇگىنگى سوت جۇيەسىنىڭ مايەگىنە اينالعانداي.
اعامىزدىڭ قازىرگى كاسىبىنىڭ ءبىرى باۋ- باقشانى باپتاۋ ەكەن, ءتىپتى ول كىسىنىڭ قولى تيگەن ماۋەلى اعاش ەسەلەپ ءونىم بەرەدى دەگەندى قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. ءيا, وسىندايدا «ادامعا ابىروي اپەرەتىن ءۇش ءىس بار: قۇمدا قازىلعان قۇدىق, وزەنگە سالىنعان كوپىر, جول جاعاسىندا وتىرعىزىلعان سايالى اعاش» دەگەن شىعىس ماقالى ەسكە ورالادى.
العاش تاۋەلسىزدىك العان كەزدە مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋ وڭايعا سوقپادى. ەل ءوزىن قۇقىقتىق مەملەكەت دەپ جاريالاعانىمەن, ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ ەل اعالارىنىڭ موينىنا ىلىنگەن اۋىر مىندەت بولاتىن. بۇگىندە ساباقتاستىق جولىمەن اتقارىلىپ كەلە جاتقان وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ العى شەبىندە مارات نۇربەك ۇلى دا تۇردى. ەسىمى ەلگە تانىمال, بەلگىلى زاڭگەر ن.شايكەنوۆپەن ۇزەڭگىلەس بولىپ, ادىلەت جۇيەسىندە دە ءوز ءىزىن قالدىرىپ, ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا وراسان ۇلەسىن قوسا ءبىلدى. وسى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە مارات نۇربەكوۆ سىندى ەل ازاماتتارى مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, سوت بيلىگىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا بەلسەنە ارالاستى. ول كىسى سوت شەشىمىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاساتىنىن, سوندىقتان قازاقستاندا اشىق جانە بۇكپەسىز سوت ورنىقتىرۋ كەرەك ەكەنىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, سول باعىتقا ءوزىنىڭ قاجىر-قايراتىن جۇمسادى. مۇنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتا لايىقتى ورىن الاتىن, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قاستەرلەيتىن اتا زاڭ – كونستيتۋتسيامىز قابىلداندى. بۇگىندە سول ءجۇرىپ وتكەن جولداردى ساراپتان وتكىزگەن م.نۇربەكوۆ سىندى اسىل ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولارلىق. جەتپىستىڭ اۋىلىنا اتباسىن بۇرعان ۇستازدىڭ مەرەيى ءاردايىم ۇستەم بولسىن دەپ تىلەيمىز.
بەرىك بەكجانوۆ.
