• 22 مامىر, 2012

ۇلتىن سۇيگەن ۇل

1084 رەت

كورسەتىلدى

33 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

ۇلتىن سۇيگەن ۇل

سەيسەنبى, 22 مامىر 2012 7:04

سوناۋ الىستا قالعان, باي مەن كەدەي, اق پەن قىزىل الىسىپ-ج ۇلىسقان الماعايىپ زاماننىڭ نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە جۇرەك تەرەڭىنە قۇنداقتاعان ۇستانىمىنان اينىماعان, ارى مەن جانىنىڭ تازالىعىن ساقتاپ, ءجۇيكەگە دە, جۇرەككە دە سالماق سالعان ءومىر سىندارىندا ساعى سىنباعان, ءسويتىپ ۇلتىنىڭ ابىروي-بەدەلىنە كولەڭكە تۇسىرمەي وتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارى قالىڭ دەي المايمىز. ونداي اسىلداردىڭ ەسىمدەرىن ساۋساقپەن ساناپ شىعۋعا بولادى. ول ءتىزىمنىڭ باسىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى دا تۇرۋعا ءتيىس. سول سياقتى, سماعۇلدىڭ ەسىمى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سىندى قازاقتىڭ قازاق بولۋى ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن, سول جولدا ومىرلەرىن پيدا ەتكەن ارىستاردىڭ بىرەۋىنەن ىلگەرى, بىرەۋىنەن كەيىن ەمەس, قاتار اتالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. راس, ەلى مەن حالقى اسىل پەرزەنتىن تانىپ-بىلە قويماعان, تيىسىنشە باعالاي الماي جاتقان بۇگىنگى تاڭدا: «ول كىم ەدى؟» دەۋشىلەر دە تابىلىپ قالۋى مۇمكىن. ايتايىن.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلى قازاقستان جاستارىنىڭ جەتەكشىسى (1920-1921 جج.), قازاق اراسىنان شىققان تۇڭعىش ەكونوميست, قىرعىز (قازاق) اكسر-ءى جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ العاشقى توراعاسى (1924-1925 جج.), قازاق اكسر-ءنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى (1925-1927 جج.), تۇڭعىش قازاق دراما تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, جازۋشى, ادەبيەت سىنشىسى, «كەدەي ءسوزى», «ەڭبەكشى جاستار» (ومبى), «ەڭبەك تۋى» (ورىنبور), «ەڭبەكشى قازاق» (قىزىلوردا) گازەتتەرىنىڭ جانە «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى…

وسى قىسقا دەرەكتەردەن-اق ونىڭ ءومىرى تاعىلىمدى, سان قىرلى ازامات بولعانىن, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا تالاي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن ۇلان-عايىر ىستەر تىندىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەسەك تە, سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى سياقتى تولاعاي تۇلعانى تاريحتىڭ تورىنە شىعارىپ وتىرعان ءتىپتى دە شارۋاشىلىقتىڭ ءار سالاسىندا توگىلگەن تەرى, اتقارعان لاۋازىمدى قىزمەتتەرى ەمەس, ونىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگى, سان عاسىرلىق عۇمىرىندا مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ۇلت رەتىندە ۇيىسا باستاعان قازاققا قىزمەت ەتۋدى, قايدا بولماسىن ونىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن تاباندىلىقپەن كۇرەسۋدى ءومىر مۇراتىنا اينالدىرۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ باعى دا, سورى دا – ءوز ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيگەندىگى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دە ونىڭ وسى بەكزات قاسيەتىنە ءتانتى. سماعۇلداي اردا ۇلدىڭ حالقىنا قايتا ورالۋىنا, اسىل بەينەسىنىڭ ۇلت جۇرەگىنە ۇيالاۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, ونىڭ مۇراسىن شيرەك عاسىرداي ۋاقىت زەرتتەپ, 2 تومدىق ەڭبەگىن شىعارعان, 1 مونوگرافيا جازعان, جاستايىنان تاعىلىمدى ءسوز ساباقتاپ, تەرەڭ وي ايتىپ جۇرگەن ۇلتجاندى عالىم ديقان قامزابەك ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ونىڭ وسى قاسيەتى ايرىقشا اسپەتتەلەدى. «ارينە, 20-جىلدارى قازاقتا ەلەۋلى, بىلىكتى قايراتكەرلەر از بولعان جوق. بىراق سولاردان سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ايىرماشىلىعى – ۇلت ءمۇددەسى مەن تاريحىن تەرەڭ سارالاي الاتىندىعى جانە «ەسكى وقىعانداردى» (الاش وسىلاي تۇسپالدانىپ ايتىلعان) جاڭا مەملەكەت ىسىنە ورنىمەن تارتا العاندىعى جانە ورتالىق ء(ماسكەۋ) پەن رەسپۋبليكا اراسىنداعى ساياسي-قوعامدىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستا ءپرينتسيپتى كوزقاراس ۇستاعاندىعى ەدى».

ول بار بولعانى وتىز ءۇش جىل عانا ءومىر ءسۇردى. ەگەر ول قاراقان باسىنىڭ قامىن عانا ويلاسا, بويىنداعى بار قاسيەتىن وسى ماقساتقا عانا جۇمىلدىرسا, قاي سالادا بولماسىن, تاۋ قوپارىپ, تاس جارار, باسقالار ءۇشىن قول جەتپەس بيىكتەردى باعىندىرار ەدى. بىراق ول مانساپ قۋعان جوق, قايدا جۇرسە دە, قانداي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاسا دا, حالىقتىڭ جايىن, ەلدىڭ بولاشاعىن ەسىنەن شىعارمادى. وكىنىشتىسى سول, ول كەزدە قازاقتىڭ بولاشاعىنا الاڭداعانداردىڭ قاراسى تىم از بولاتىن, كەيدە ولاردىڭ دا باسى ءبىر قازانعا سيماي جاتاتىن. سودان دا, سماعۇلعا مىڭمەن جالعىز الىسۋعا تۋرا كەلدى. ماسەلەن, جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردi دايارلايتىن ايماقتىق كەڭەستiك پارتيا مەكتەبi باسشىلىعى قازاق تiلiندەگi وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ قۇرالدارىنىڭ جوقتىعىن جانە ساپالى بiلiم بەرەتiن وقىتۋشىلاردىڭ جەتىسپەيتىنىن جەلەۋ ەتىپ, قازاق بولiمiندەگi تىڭداۋشىلاردى ورىس تiلiندە وقىتۋدى ۇسىنعاندا, ول «اۋىلعا بەتبۇرىس» قادامىندا مۇنداي ارەكەتتەردiڭ ساياسي قاتەلiك ەكەنiن, قازاق ءبولiمدەرiندەگi كەمشiلiكتەر جانە قازاق تiلiندە ساباق بەرۋ مۇمكiن ەمەس ەكەندiگi ونىڭ بولاشاعى جوقتىعىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعان جوق, بۇل iستە مەكتەپ اكiمشiلiگiنiڭ ەرiك-جiگەرiن كورسەتiپ, جۇمىس iستەي الماۋىنان دەپ باتىل قارسى شىقتى. ۇلتتىق مەكتەپتەر اشۋ جونiندە ماقالا جازدى, قازاق بالالارىن ورىس تiلiندە وقىتۋ, ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ەكەندiگiن اشىپ ايتتى.

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ سماعۇلدىڭ ومىردەن وزعانىن ەستىگەندە قابىرعاسى قايىسىپ, بىلاي دەگەن ەكەن:

جاس سماعۇل ۇزدىك تۋعان بالا ەكەن,

بايتاق ەلگە اسقار تاۋداي پانا ەكەن.

سول بالادان, سول پانادان ايرىلعان,

قايران قازاق, ورنى تولماس جارا ەكەن.

كىم ءبىلدى ەردىڭ اسىل تۋعان باعاسىن,

بايتاق ەلدىڭ اسقار تاۋداي اعاسىن.

اجال شىركىن قارامايسىڭ اجارعا

تاعدىر تارتىپ جىرتقىزىپتى جاعاسىن.

اققۋى جوق, قازدارى جوق كول جەتىم,

شۇيگىنى جوق, شالعىنى جوق جەر جەتىم.

سماعۇلداي بالاسىنان ايرىلعان

قايران قازاق, بولدىڭ بۇگىن سەن جەتىم!

بۇل ولەڭدى ماعان كوزى تىرىسىندە سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ جەرلەسى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن ەكونوميسى نۇرىم سانسىزباەۆ بەرگەن ەدى. «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ لەنين اۋدانىنا قاراستى جارقىن اۋىلىندا (جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا اقمولا گۋبەرنياسى, ومبى ۋەزى, قورعان بولىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان بۇل اۋىل قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجار اۋدانىنا قارايدى – ج.س.) تۋعان, مەن دە سول جەردىكىمىن. مەنىڭ تۋعان اعام ومار سانسىزباەۆ سماعۇلمەن كوپ ارالاسقان ەكەن, وسى ولەڭدى جازىپ الىپتى. ال ماعان 1990 جىلى اۋىلداسىم شاقاربەك كارىباەۆ ارقىلى جەتتى», – دەگەن اقساقال.

حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن باسىن ءبايگەگە تىككەن سماعۇلدىڭ ەسىمى كەڭەس زامانىندا اۋىزعا مۇلدە الىنبادى دەۋگە بولمايدى. ول كەزدە, نەگىزىنەن, سماعۇلدى قارالاۋ تۇرعىسىنداعى ەڭبەكتەر عانا جارىق كوردى. وعان دەگەن كوزقاراس تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا وزگەرە باستادى. مىنە, وسى كەزدە بەلسەندىلىك تانىتىپ, جاقسىنىڭ اتىن جاڭعىرتۋعا, حالقىنا قايتارۋعا كۇش سالعانداردىڭ ءبىرى نۇرىم سانسىزباي ۇلى ەدى. ول كىسى قارتايىپ, ءجۇرىپ-تۇرۋ قيىنداپ قالعان كەزدىڭ وزىندە, وسى ماسەلەمەن الماتىدان قىزىلجارعا تالاي رەت كەلىپ, تالاي مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان. ءسويتىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە, شىعارماشىلىق جۇمىسىنا قاتىستى ءجادىگەرلەرمەن تولىعۋىنا, ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان باسقا دا شارالاردىڭ قولعا الىنۋىنا قوزعاۋ سالعان.

نۇرىم اقساقالدىڭ ايتۋىمەن, 2003 جىلى اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ ىستەپ جۇرگەن, ەسىمى سولتۇستىكقازاقستاندىقتارعا جاقسى تانىس ۇلتجاندى ازامات ەرىك نۇراقاەۆ بەلگىلى عالىمداردى شاقىرىپ, ارالارىندا ديقان قامزابەك ۇلى دا بار, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ تۋعان اۋىلىنان تاياق تاستام جەردەگى اۋدان ورتالىعى – تالشىقتا اتاقتى جەرلەستەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتىنە ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. جالپى, مۇنداي باس قوسۋلار شالعايداعى اۋداندى بىلاي قويعاندا, وبلىستا دا ءجيى بولا بەرمەيدى. ەرەكەڭ كوپ وقيتىن, وتكەن-كەتكەننەن حابارى مول, ۇلتىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىن قاتتى قۇرمەتتەيتىن ازامات, سماعۇلعا ءتانتى بولعانى سونشالىق, ءبارىن ءوزى ۇيىمداستىردى. بۇل – اقجارلىقتاردىڭ ءبىر كەزدە حالقى كوز جازىپ قالعان, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قايتا ورالعان اتاقتى جەرلەسىمەن العاشقى قاۋىشۋى ەدى. كوپ كەشىكپەي ەرىك ەسىم ۇلى تاعى ءبىر ەرلىك جاسادى, ومبىعا ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, سماعۇلعا تالشىقتىڭ ورتالىق الاڭىندا ەسكەرتكىش ورناتتى.

ماعجان سماعۇلدى بايتاق ەلدىڭ اسقار تاۋداي پاناسى سانايدى, «سماعۇلداي بالاسىنان ايرىلعان, قايران قازاق, بولدىڭ بۇگىن سەن جەتىم!» دەپ كۇڭىرەنەدى. ءيا, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەلىنە, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى شىن مانىندە ولشەۋسىز.

ول جاستايىنان تۋعان حالقىن ءسۇيىپ ءوستى, ونىڭ باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ بولعانىن قالادى, سول ءۇشىن كۇرەستى, ءوز ءومىرىن وسى ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە ارنادى جانە وسى جولدا وزىنە تەرەڭ ءبىلىم عانا سۇيەۋ بولاتىنىن ەرتە ءتۇسىندى. وعان اكەسىنىڭ دە ىقپالى از بولماعان سياقتى. «مەدرەسە عاليانى» تامامداعان سادۋاقاس حازىرەت مۇسىلمانشا حات تانىعان بالاسىن ءوز جولىنا تارتپاي, كورشى سەلوداعى ورىس مەكتەبىندە وقىتادى. سماعۇل 1912-1915 جىلدارى پاۆلودارداعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, ءبىر جىل مۇعالىم بولادى دا, ومبىداعى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىنە تۇسەدى. وسىندا قازاق جاستارىنىڭ العاشقى جاسىرىن ۇيىمى – «ءبىرلىكتىڭ» جۇمىسىنا ارالاسا باستايدى.

العاشقى قازاق جاستارى ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ ماقسات-مۇددەلەرى ءجونىندە سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ ءوزى كەزىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «ءبىرلىكتىڭ» ماقساتى ونىڭ پروگرامماسىندا (تۇتىنعان جولىندا) ايتىلعان. قازاق حالقىن مادەني ءھام ادەبي جاعىنان ىلگەرى قاتارداعى جۇرتتارعا قوسۋ, ۇلتشىلدىق سەزىمىن تۋعىزۋ, ءھام ۇلتتىقتى ساقتاۋ… باستاۋىش, ورتا دارەجەلى مەكتەپتەرگە كىتاپتار جازۋ, شكولعا تۇسەمىن دەگەن شاكىرتتەر دايارلايتىن كۋرستار اشۋ».

وتارلىق تاۋەلدىلىكتەگى ەلىنىڭ ازاتتىعىن ارمانداعان «بىرلىكتىڭ» مۇشەلەرى ءبىلىم الىپ قانا قويماي, قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, الەۋمەت ىستەرىندە ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى, ءجيى-ءجيى ومبىدان بار-جوعى 100 شاقىرىم جەردەگى جارقىن, ۇيالى, باينياز, قىزىلشىلىك, قاراشىلىك, تورەگەلدى, بۇلانباي, جاندوس, تومار, دۇيسەنباي سياقتى قازاق اۋىلدارىنا ات باسىن بۇرىپ, سول كەزدەگى “قازاق” گازەتىندە جاريالانعان ماقالالاردى, وزدەرى شىعاراتىن “جاس ازامات” گازەتى جانە “بالاپان” قولجازبا جۋرنالىمەن تانىستىرىپ, رەسەيدە بولىپ جاتقان وزگە دە ساياسي وقيعالاردى جۇرتقا جەتكىزىپ وتىردى, اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىستى, جاستاردى ونەر-بىلىمگە قۇشتارلىققا ۇندەدى.

1916 جىلى «بىرلىك» «بالاپان» دەگەن جۋرنال شىعارا باستادى. باسىلىمنىڭ كوزدەگەن ماقساتى ساياسات ەكەندىگى, الەۋمەت مۇددەسىن قورعاماق نيەتى ماعجاننىڭ: «بالاپان قانات قاقتى جاس ەدى… امالسىز قاقتى… سولتۇستىكتىڭ سۋىعىنا شىداي المادى… بالاپاندى كورىپ: «قوراما كىر, قولىما تۇر, قالعان-قۇتقاندى بەرەرمىن» دەپ كۇلەدى سولتۇستىكتىڭ سالقىن جۇرەك, تاس باۋىر ادامى», – دەگەنىنەن-اق ايقىن اڭعارىلادى.

ءومىر سماعۇلدى قاتارلاستارىنان بۇرىن ەسەيتتى, جاڭارۋدى تىلەگەن جاستاردىڭ توڭكەرىسشىل كوڭىل كۇيى ونىڭ ساياسي سانا-سەزىمىنىڭ تەز ءوسىپ-جەتىلۋىنە, ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, بوداندىقتىڭ ازابىن تارتقان حالقىنا پانا بولسام دەگەن ىزگى نيەتىن ەرتە وياتتى. ول باسقارۋ ىسىنە دە ەرتە ارالاستى. 1917 جىلعى توڭكەرىستىڭ ءدۇمپۋى كەشىكپەي قازاق دالاسىنا دا جەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. ناق وسى كەزدە, مۇندا دا جەر-جەردە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى – كوميتەتتەر سايلانا باستايدى. سونداي كوميتەتتەردىڭ ءبىرى ومبىدا قۇرىلعان بولاتىن. اقمولا گۋبەرنيالىق قازاق كوميتەتى دەپ اتالاتىن, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ قۇرامىنا ءبىراز وقىعان جىگىتتەرمەن بىرگە سماعۇل دا كىرەدى. كەيىن, 1918 جىلعى مامىردا, «ءبىرلىك» «جاس ازامات» دەگەن جاڭا ۇيىم بولىپ قايتا قۇرىلعاندا دا, سماعۇل باسقارما مۇشەسى بولىپ سايلانادى. وسى كەزدەن باستاپ سماعۇل ساياساتقا بەلسەنە ارالاسىپ, قوعامدىق قىزمەت باسپالداقتارىمەن جوعارى ورلەي بەرەدى. 1920 جىلداردىڭ باس كەزىندە ول باتىس ءسىبىر كووپەراتسيا وداعىنىڭ بۇراتانا حالىقتار اراسىندا جۇمىس جۇرگىزەتىن نۇسقاۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. قازاقستان اۆتونوميا بولىپ ەنشى العان كەزدە, سوۆەتتەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق I سەزىنە اقمولا گۋبەرنياسىنان دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقا مۇشەلىگىنە سايلانادى, ارتىنشا بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە دە مۇشە بولادى. وسى سەزدەردەن كەيىن, قازاق اسسر ۇكىمەتى تاعايىندالعان كەزدە, ول حالىق اعارتۋ كوميسسارى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكيدى.

كەلەسى, 1921 جىلى سماعۇلدى اقمولا گۋبەرنياسى قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ II سەزىنە تاعى دا دەلەگات ەتىپ سايلايدى, تاعى دا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورالقا مۇشەسى بولادى. 1922 جىلدىڭ 4 اقپانىندا ول قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلى بولىپ تاعايىندالادى. 1923 جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ال 1924 جىلى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىندە توراعانىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى 1925 جىلعى ساۋىردە, قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ V سەزىندە, حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ تاعايىندالعانعا دەيىن وسىنداي ءار دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەن قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسىپ قالعان ەدى.

ول ءوزىنىڭ جاڭا قىزمەتىنە دە قۇلشىنا كىرىسەدى. بۇل – حالىق 1921-23 جىلدارداعى اشتىقتىڭ سالدارىنان, وتارشىلدىق ساياساتتىڭ زارداپتارىنان تولىق ارىلا قويماعان – ەل ءومىرىندەگى ەرەكشە ءبىر كۇردەلى كەزەڭ ەدى. حالىق اعارتۋ سالاسىنداعى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدا ولكەنiڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارتتا قالۋى, قازاق حالقىنىڭ اراسىنان شىققان پەداگوگ مامانداردىڭ وتە ازدىعى, وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ قۇرالدارىنىڭ جەتiسپەۋi جانە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا قاراجاتتىڭ از ءبولiنۋi قولبايلاۋ بولدى. جاڭادان تاعايىندالعان حالىق اعارتۋ كوميسسارى, ەڭ الدىمەن, اۋىل مەكتەپتەرiن دامىتۋدى قولعا الدى. «س.سادۋاقاسوۆتىڭ مەكتەپتەر سانىن كوبەيتۋدەگi بiلەك سىبانا كiرiسكەن ەڭبەگiنiڭ ناتيجەسiندە 1925-1927 جىلدارى ارالىعىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 147 مەكتەپكە ءجوندەۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلدi جانە جاڭادان 153 مەكتەپ سالىندى. رەسپۋبليكامىزدا 1920 جىلدارى عانا قولعا الىنعان مەكتەپكە دەيiنگi بiلiم بەرۋ مەكەمەلەرiنiڭ سانى 1925-26 جىلدارى 14-كە جەتسە, 1926-27 جىلدارى بالاباقشالاردىڭ سانى 42-گە جەتiپ, وندا 2440 بالا تاربيەلەندi. (قر ومم. ق. 81. ت. 1, iس-1305. پ 11).

ەندىگى جەردە, مەكتەپتەردى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ىسكە اينالدى. ول حالىققا بiلiم بەرۋ iسiن جاقسارتۋدىڭ تىزگىنى مۇعالiمنiڭ قولىندا ەكەنiن, ولارعا اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشiلiك جۇكتەلەتiنiن «وقۋ iسiندەگi كەمشiلiكتەر» دەگەن ماقالاسىندا تالداپ كورسەتەدi. حالىق اعارتۋ كوميسسارى بۇل ماقالاسىندا وقۋ iسiندەگi كەمشiلiكتەردiڭ بiرi مۇعالiمدەردiڭ ءوز iستەرiنە قالاي بولسا سولاي قاراپ, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋى, ەڭبەك ءتارتiبiن بۇزۋىندا جاتىر دەپ سانايدى. سونداي-اق, مەكتەپتەردەگi كەرتارتپا اتقامiنەرلەردى سىن تەزىنە الادى, بارشانى ولارمەن كۇرەسۋگە شاقىرادى.

ونىڭ قارشادايىنان ساياساتتىڭ قازانىندا قايناپ, تەز وسۋىنە بىردەن ءبىر ىقپال ەتكەن جاعداي ويشىلدىعى, جاستايىنان قيالىنا قانات بايلاپ العا جەتەلەپ وتىرعان قالامگەرلىك قاسيەتى دەگىم كەلەدى. «بالاپاننان» باستالعان ونىڭ قالامگەرلىك جولى اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا ۇزىلگەن جوق. ول ءوزىنىڭ ماقالالارىمەن, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىمەن قوعامدا قالىپتاسقان جاعدايعا تالداۋ جاساپ, حالىققا باعىت-باعدار سىلتەپ وتىردى. ونىڭ وسىنداي وقۋشىسىن باۋراعان ماقالالارىنىڭ ءبىرى «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى 13 قاراشاسىندا جاريالانعان «كوتەرىل, جاستار!» بولدى. وعان اۆتور بۇكىل حالىقتىڭ تۇرمىسىن وزگەرتۋ, ادامشىلىق, ۇيىمشىلدىق نەگىزىمەن وزگەرتۋ, جاڭا دۇنيە ورناتۋ دەگەن جەڭىل جۇمىس ەمەس ەكەنىن وزەك ەتە وتىرىپ, بۇل سەكىلدى جۇمىس باسىن جارىپ, كوزىن شىعارعانمەن وڭدالمايتىنىن, بۇعان اقىل, ءبىلىم, اق جۇرەك, ادال نيەت كەرەك ەكەنىن, ۇلتتىڭ ءىسىن, ەلدىڭ جۇمىسىن جاستار اتقاراتىنىن اتاپ كورسەتەدى, «جاستار, جاستار, جاستار. بۇلاردان باسقا ەشكىمگە سەنىم, ەشكىمنەن ءۇمىت جوق» – دەيدى جاس سماعۇل.

ول قايدا جۇرسە دە, قازاعىن ۇمىتپايدى, ەلدىڭ بولاشاعى قازاقتىڭ ءبىلىمىنە, بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن باسا ايتىپ, وي-ساناعا قامشى باسىپ وتىرادى. وسىنداي قۇندى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى – «قوستاناي-تورعاي» دەپ اتالاتىن جولجازباسى. «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىندا 1922 جىلى باسىلعان بۇل ەڭبەگىندە ول قوستاناي ءوڭىرىن مەكەندەيتىن قازاقتاردىڭ ءتىرشىلىك-تىنىسىن تالداي وتىرىپ, كەڭەستىك بيلىككە مويىنسۇنعان قازاق جۇرتىنىڭ اۋىر ءحالىن اشىپ كورسەتەدى, وتارشىلداردىڭ زىمياندىعىن اشكەرەلەيدى. «قوستاناي ۋەزىنىڭ قازاعى ورىسپەن سان جاعىنان تەپە-تەڭ, قۇقىق جاعىنان, بوستانشىلىق جاعىنان قوستاناي قازاعىنىڭ ءحالى ەسكى زامانداعىدان تومەن. ءىس باسىندا ءبىر قازاق جوق دەۋگە بولادى. ءبارى ورىستار… ىستەگەندەرى زورلىق-زومبىلىق, قيانات, قىرىپ كەتۋ, جويىپ كەتۋ. ەل ىشىنە جاقسىلىق سوزبەن, تازا پىكىرمەن بارعان بىرەۋ جوق», – دەيدى ول كۇيىنىپ.

«اۋىلداعى جاستار تۋرالى» ماقالاسى «ەڭبەك تۋى» گازەتىندە 1920 جىلعى 25 جەلتوقساندا جاريالانعان. سماعۇل وسى ماقالاسىندا: «وسى كۇنگى زامان – بىرلەسكەننىڭ, بىلگەننىڭ زامانى. بىرلەستىڭ, ءبىراۋىزدى بولدىڭ – سەن كۇن كورە الاسىڭ. بىتىرادىڭ, نادان بولدىڭ – ولەسىڭ» – دەپ, ەل جاستارىن ۇيىمداسۋعا, ورەلىلىككە شاقىرادى. ال «جاستار سەزىنە» اتتى ماقالاسىندا قالامگەر ۇلتتى قادىرلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. «مەن – كوممۋنيست. ماعان قازاعى دا, ورىسى دا ءبارى ءبىر» دەۋشىلەر تابىلادى. بىراق بۇل سەكىلدى ءسوزدى ايتۋشىلار ورىسقا دا, قازاققا دا پايداسىز ادام بولىپ شىعادى», – دەيدى ول.

ول ءوزى تاڭداعان جولدىڭ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ قاۋىپتىلىگىن, كەڭەستiك بيلiكتىڭ ءوز ساياساتىنا قارسى كەلگەندەردى ايامايتىنىن, باسىپ, جانىشتايتىنىن ءتۇسىندى. وعان 1925 جىلى بiرەۋلەردiڭ جالعان جالاسىمەن ايىپتالىپ, جازاعا تارتىلعان اعارتۋشى-عالىم, قازاقتىڭ كورنەكتi جازۋشىسى ج. ايماۋىتوۆتىڭ سوتى دا كوز جەتكىزگەن. الايدا, ول تاڭداعان جولىنان تايعان جوق. كەيىن وزىنە سوققى بولىپ تيەتىنىن بىلە تۇرا, جازىقسىز جاپا شەككەندەردى اراشالاۋعا ۇمتىلدى, ولارعا كومەك قولىن ۇسىندى. «لەنينگرادتا وقىپ ءجۇرگەندە اۋەزوۆكە قارجىلاي دا كومەكتەسكەن. «جاس قازاقستان» اتتى جيناق شىعارىپ, وعان مۇحتار, جۇسiپبەك, بەيiمبەتتەردiڭ شىعارمالارىن بەرەدi» (ديقان قامزابەك ۇلى). «جوعارى بيلىكتەگى كوممۋنيستەر الاش اتىنان التى قىردى اينالىپ قاشىپ جۇرگەندە حالىق كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى شىعارماشىلىقتاعى الاشتىق زيالىلارعا قارجىلاي ءتۇرلى قولداۋلار جاساپ وتىرۋدى ءوز باقىلاۋىندا ۇستادى. ماسەلەن, 1926 جىلى م. اۋەزوۆ «قاراكوز» دراماسى ءۇشىن شامامەن ەكى مىڭ, ج.ايماۋىتوۆ «شەرنياز» دراماسى ءۇشىن ءبىر مىڭ رۋبل سىيلىق الدى. ا.قۇنانباەۆ پەن س.تورايعىروۆتىڭ شىعارمالارىن جيناپ, قۇراستىرۋعا ارنايى قارجى ءبولىندى. ج.ايماۋىتوۆ 1926 جىلدىڭ 6-7 ايى كولەمىندە جازعان شىعارمالارى ءۇشىن ون مىڭ رۋبل كولەمىندە قالاماقى الدى» (مامبەت قويگەلدى. «ەگەمەن قازاقستان», 12 قاڭتار, 2011 ج.)

سادۋاقاسوۆتىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن جاناشىرلىعى اسىرەسە, 1925 جىلى قازاقستاننىڭ تىزگىنىن قولىنا العان گولوششەكيننىڭ قيتىعىنا قاتتى ءتيدى. ف.گولوششەكين ستاليننىڭ ءوزىن قولداعانىن ارقالانىپ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا نەشە ءتۇرلى جالا جاپتى, سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. ونىڭ توقپاعىمەن ولكەلىك پارتيا كوميتەتى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىن ۇلتشىلداردىڭ جەتەكشىسى دەپ تانىدى. بىراق سماعۇل ودان قايمىققان جوق, كەز كەلگەن ماسەلەگە پىكىرىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىردى. مىسالى, ف.گولوششەكين مەكەمەلەردى قازاقىلاندىرۋ, ياعني مەكەمەلەردەگى ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە قاتىستى: «قازاقىلاندىرۋ جۇمىسى پارتيادان باسقا مەكەمەلەردىڭ بارىندە ءجۇرۋى كەرەك, پارتيانىڭ قازاقىلانۋىنىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى پارتيا روسسيانىكى, ونىڭ ءتىلى ورىسشا بولسا دا جەتەدى» دەسە, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى: «پارتيا قازاق جۇرتشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيدى, قازاق كوممۋنيستەرىمەن قارىم-قاتىناستا بولادى, ول نەگە ءوز جۇمىسىن قازاق تىلىندە جۇرگىزە المايدى» دەپ ونىڭ ايتقاندارىن تەرىسكە شىعارادى.

سول سياقتى, ف.گولوششەكين ورىس پوسەلكەسىندەگى كۋلاك پەن قازاق اۋلىنداعى بايدىڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ايتادى. «كۋلاك ءوز شارۋاشىلىعىن مادەنيەتتى جۇرگىزەدى, سوقا-سايمانى بار, ال باي بولسا, بىرەۋدى قانايدى, سوۆەت وكىمەتىن مويىندامايدى» دەگەن پىكىرگە كەلىپ, ورىس كۋلاكتارىنا تيمەي-اق قويايىق, ال قازاق بايلارىن تاقىمداپ وتىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن وتكىزۋگە كۇش سالادى. بۇل ماسەلەلەردە دە سماعۇل: «اۋىل-پوسەلكەدە جۇرگىزىلۋگە ءتيىستى ءبىزدىڭ ساياساتىمىز بىردەي بولۋى كەرەك. قازاق اۋىلىندا ءبىر ءتۇرلى, ورىس پوسەلكەسىندە باسقاشا ساياسات جۇرگىزۋىمىز دۇرىس ەمەس, قازاقتىڭ بايىمەن قاتار ورىستىڭ دا جۋان جۇدىرىقتارىن (كۋلاك) تاقىمداپ وتىرۋىمىز كەرەك», دەپ وعان قارسى شىعادى.

اقىرى جاعداي ۋشىعىپ, 1926 جىلى 27 قاڭتاردا بولعان ولكەلiك كوميتەت پەن جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسى كوميسسارياتىنىڭ بiرiككەن ءماجiلiسi ولكەلiك كوميتەتتiڭ ۇسىنىسىمەن حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىن تەكسەرۋ جونiندە شەشiم قابىلدايدى. سوعان وراي, 1926 جىلى 17 قاراشادا, ولكەلiك كوميتەتتiڭ القا ءماجiلiسiندە حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنداعى جاعدايدى تەكسەرۋگە بايلانىستى جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسىنىڭ وكiلi سميرنياگيننiڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, تالقىلانادى. جابىق جاعدايدا وتكەن القا ءماجiلiسiن اشقان ف.گولوششەكين س.ءسادۋاقاسوۆتىڭ ءوز اتىنا جۇمىستان بوساتۋ جونiندە ءوتiنiش جازعانىن, سادۋاقاسوۆتى رايىنان قايتارۋعا ارەكەتتەنگەنiن, بiراق ودان ەشتەڭە شىقپاعانىن حابارلايدى. سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ ءوز ەركىمەن ءوتىنىش جازعانى راس ەدى. ونى تالقىلاۋ بارىسىندا ونىڭ ارىزى جونiندە جانە جەكە باسىنا بايلانىستى القا مۇشەلەرi تاراپىنان ءارتۇرلi پiكiرلەر ايتىلادى. العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ سويلەگەن ءتاتiموۆ: «سادۋاقاسوۆتىڭ بۇل جۇمىستان باس تارتۋى نەگە بايلانىستى ەكەنiن مەن بiلمەيمiن. ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيiنگi قازاقستانداعى جۇمىسىن بiلەمiن جانە ونى بiزدiڭ ايماقتاعى iسكەر قىزمەتكەرلەردiڭ بiرi سانايمىن. س.سادۋاقاسوۆ ءوزiنiڭ قابiلەتتiلiگi جونiنەن باسقا قىزمەتكەرلەردەن الدەقايدا بيiك تۇر. ول تەك اعارتۋ كوميسسارياتىندا عانا ەمەس, قالاسا باسقا دا سالالارعا اۋىسا الادى. …جازاتىندار بار, پارتياداعىلار جانە پارتيادا جوقتار جازىپ ءجۇر, بiراق ولاردى باسقارۋ كەرەك. جولداس سادۋاقاسوۆ وسى جۇمىسقا لايىقتى كەلەتiن iرi ماسشتابتاعى قىزمەتكەر جانە كورەگەندiگi جاعىنان ءبارiمiزدەن الدەنەشە رەت جوعارى تۇر», دەپ ونىڭ قىزمەتiنە لايىقتى باعاسىن بەرسە, ن.نۇرماقوۆ: «جولداس ءسادۋاقاسوۆتىڭ iس-ارەكەتiنiڭ شىنايىلىعىنا مەن كۇدiكتەنبەيمiن, ال بiراق بۇل ارىزدىڭ بەرiلۋi قازiرگi ۋاقىتتا كەزدەيسوق دەي المايمىن. ء…سادۋاقاسوۆتى اعارتۋ كوميسسارياتىندا الماستىراتىن ادام جوق دەمەسەم دە, بۇل جۇمىسقا ءوزiنiڭ دەڭگەيi جاعىنان, قابiلەتi جاعىنان تولىقتاي لايىقتى جانە ءساتتi كانديداتۋرا بولىپ تابىلادى. اعارتۋ كوميسسارياتى باسشىلىققا تەك جاقسى اكiمدi قويا سالاتىن ورىن ەمەس. مۇندا اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ الدىندا تۇرعان بارلىق مiندەتتەردi جەتە تۇسiنەتiن, تولىقتاي مادەنيەتتi ادام كەرەك», – دەپ ارىزدى قابىلداماي, جۇمىستا قالدىرۋدى ۇسىنادى. ءماجiلiس سوڭىندا تالقىلانعان ءماسەلە داۋىسقا سالىنىپ, سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ ءوتiنiشi قاناعاتتاندىرىلمايدى. الايدا, ف.گولوششەكين قازاق زيالىلارىن قۋدالاۋىن توقتاتقان جوق. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا «ۇلتشىل» دەپ ايىپ تاققاندا, ونىڭ الاش قايراتكەرلەرiمەن بايلانىسىن, ولاردى قولداعانىن ۇنەمi العا تارتۋمەن بولدى.

اقىرى, 1927 جىلى 22 ماۋسىمدا حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتiنەن بوساتىلعان سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تاشكەنت قالاسىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورلىعىنا جiبەرiلدi.

كوپ كەشىكپەي سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ ايتقاندارى كەلىپ, گولوششەكين باسقارعان جىلدارى قازاق شىن مانىندە سورلاپ قالدى. 1928-1930 جىلدارى ەگىن شىقپاي, استىق تاپشىلىعى انىق سەزىلسە, 1929-1930 جىلدارى حالىقتىڭ كوپشىلىگى قولدا بار مالىنان ايىرىلىپ, ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. ول ول ما, بايتال تۇگىلى, باس قايعى بولىپ, ادامداردىڭ وزدەرى شەتىنەي باستادى. وسى كەزدەگى ەل تىرشىلىگىن بەلگىلى تاريحشى ت.كولباەۆ بىلايشا سۋرەتتەيدى: «قالادا دا, دالادا دا البا-جۇلبا, اش-جالاڭاش بوسقىندار كوبەيىپ كەتتى. باياعى قوعامداستىرىلعان 40 ميلليون مال جەم-ءشوبى, سۋ-سۋانى, كۇندەلىكتى كۇتىمى بولماعاندىقتان جاپپاي اق سۇيەككە ۇشىراپ, 1932 جىلدىڭ اياعىندا ونىڭ 4 ميلليوندايى عانا قالدى… “بالا-شاعالارىمدى اشتىق اپاتىنان امان الىپ قالامىن با؟” دەگەن ۇمىتپەن ارىپ-اشقان قازاقتار (ولاردىڭ پاناسىز قالعان بالالارى) لەك-لەگىمەن شۇبىرىپ, ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ, پوسەلكەلەردىڭ, كوپتەگەن قالالاردىڭ (الماتى, اۋليەاتا, شىمكەنت, اقتوبە, قىزىلوردا, سەمەي, قارساقباي, قاراعاندى, بالقاش, اقمولا, پەتروپاۆل, ت. ب.) تەمىرجول ستانسالارىنىڭ توڭىرەگىندە سەڭدەي سوعىلىپ, ساندالىپ ءجۇردى. بۇل قالالار مەن پوسەلكەلەردەن ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ ءمايىتىن كۇن سايىن قالا سىرتىنا الىپ كەتىپ جاتتى» (“اقيقات”, 1989, №5, 21-بەت).

ناق وسى كەزدە ت.رىسقۇلوۆ پەن و.يساەۆ ستالينگە حات جولداپ, 1932 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورتالىق قازاقستاندا 10-15 مىڭ ادام اشتان ولگەنىن, تورعاي مەن باتپاققارا اۋداندارىندا حالىقتىڭ 20-30 پايىزى قىرىلىپ قالعانىن حابارلايدى. كەيىن انىقتالعان رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قىزىل قىرعىن كەزىندە قازاقستاندا تۇراتىن جانە قونىسىنان اۋىپ كورشىلەس ولكەلەر مەن رەسپۋبليكالارعا بارعان قازاقتاردىڭ ولگەندەرىنىڭ سانى 2,3 ميلليونعا جەتكەن. بۇل 1930 جىلى قازاقستاندا تۇرعان بۇكىل قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنان كوپ ەدى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سياقتى ارىستىڭ حالقىنا قايتا ورالۋىنا بەرىك ابدىعاليەۆ, سابىر قاسىموۆ, ديقان قامزابەك ۇلى, مامبەت قويگەلدى, تۇرسىن جۇرتباي, بەيبىت قويشىباەۆ سىندى ازاماتتاردىڭ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنى جايلى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. وسى رەتتە, اۋىزعا كوپ الىنا بەرمەيتىن تاعى ءبىر ەسىم بار. ول – ومىردەن ەرتە كەتكەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قالامگەر باتىرحان دارىمبەت. ول سوناۋ 1993 جىلى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ تاڭدامالى ەڭبەكتەرىن جيناق ەتىپ شىعارعان. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي جاتقان سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى جانىبەك كارىبجانوۆتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جارىق كورگەن وسى ەڭبەكپەن تانىسۋ بارىسىندا باتىرحان دارىمبەتتىڭ دە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تۋرالى ايتارى از ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ول سماعۇل سادۋاقاس ۇلىن اعىپ وتكەن ءبىر جۇلدىزعا تەڭەيدى, «سماعۇلدىڭ جازۋشىلىق قابىلەتى ونىڭ كوركەم شىعارمالارىمەن بىرگە عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىندە دە ايقىن كورىنەدى. قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردەن ادا ەركىن وي وزىنە ەرىكسىز باۋراپ وتىرادى» (سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى, «تاڭدامالى», 1993ج. 14 بەت).

ادەبيەت دەگەندە مىنا ءبىر جاي ويعا ورالادى. جوعارىدا سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسكى وقىعاندارعا, سونىڭ ىشىندە رەۆوليۋتسياعا دەيىن اتى ەلگە جايىلعان, كەزىندە «الاش» پارتياسىمەن بايلانىستى بولعان احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سىندى اقىن-جازۋشىلارعا كوزقاراسى تۋرالى ايتتىق. بۇكىل گازەت-جۋرنالدار جوعارىدا اتى اتالعان الاش قايراتكەرلەرىن بايشىلدار, تۇرىكشىلدەر, ۇلتشىلدار دەپ شۋلاپ جاتقاندا, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سولاردىڭ قيقۋىنا ىلەسىپ كەتپەي, «راس, ولار پاتشا زامانىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى, قاتىسىپ قانا قويعان جوق, باسقاردى. سونداي كەزدەردە ولار كەي جاعدايدا ۇلتشىلدىق پىكىر دە ايتىپ قالىپ ءجۇردى. سول ءۇشىن ولاردى كۇيدىرۋگە بولا ما؟ ونداعى ماقساتتارى ۇيقىدا جاتقان قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق سەزىمىن وياتۋ, ۇلت رەتىندە كالىپتاستىرۋ, ءوزىن-ءوزى ۇلت رەتىندە سەزىنۋ سەزىمىن وياتۋ بولدى عوي. مىنە, وسىنداي قاسيەتتەرى ءۇشىن ءبىز ولاردى ۇنەمى تۇرتپەكتەي بەرۋگە ءتيىسپىز بە» دەيدى «احاڭنىڭ الدىندا» دەگەن بايانداماسىندا. ال «مولودوي كازاحستان» دەگەن جيناققا جازعان العىسوزىندە «قازاق – دۇنيەگە قايتا شىعىپ كەلە جاتقان, عاسىرلار بويى قاراڭعىلىقتا ۇستالعان حالىق, ونىڭ رۋحاني مۇراسىن جاساۋشىلار دا از. ال ەندى وسى «ساۋساقپەن ساناعانداي», ات توبەلىندەي از عانا توپتىڭ ءبىرىن تۇرىكشىل, ءبىرىن ۇلتشىل قىلىپ سوڭىنا تۇسكەننەن كىم نە ۇتادى؟ بۇلاردى جاۋىپ تاستاپ, دۇنيەنى جاڭادان جاسايمىز دەيتىندەردىڭ دارەجەسى بۇلاردىڭ جەتكەن بيىگىنە ورايلاسا الا ما؟ الدە بۇلاردى قولداپ-قوشەمەتتەگەننەن قازاق حالقى الدەقانداي ءبىر پالەگە ۇشىراپ قالا ما؟» دەپ ارا تۇسەدى. ونىڭ كورەگەندىگىنە تاڭ قالاسىڭ.

وسىنداي تەكەتىرەستىڭ نەمەن اياقتالعانى بەلگىلى. سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى تۋعان ەلىنەن قۋىلىپ, جات جەردە جۇمباق جاعدايدا قازا بولدى. بىراق ۋاقىت ونىڭ تۇلعاسىن كومەسكىلەي العان جوق, الماس كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى دەگەن ەمەس پە, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى حالقىنا قايتا ورالدى, ماڭگىلىككە ورالدى.

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,

«ەگەمەن قازاقستان».