قايىسپاس قارا نار ەدى
جۇما, 4 مامىر 2012 7:48
جىلقايدار ەگىنباەۆ وسىنداي جان بولاتىن
جەتىسۋ – جەردىڭ ءجانناتى دەپ بەكەر ايتىلا ما؟ ايتسا ايتقانداي, جايساڭ جەتىسۋ – جۇماقتىڭ ءتورى, سۇلۋ تابيعاتتىڭ جەرى; سىلدىراپ اققان ءمولدىر بۇلاقتىڭ, سىبدىر قاققان قۇراقتىڭ, اسقاق تاۋدىڭ, سىڭسىعان باۋدىڭ, سارقىراعان وزەننىڭ, جالعاسىپ جاتقان قىرات-كەزەڭنىڭ, تۇنىق اۋانىڭ, دەرتكە داۋانىڭ ولكەسى. سوندىقتان دا وسىنداي عاجايىپ وڭىردە قابىليساداي جىراۋدىڭ, مولىقبايداي قوبىزشىنىڭ,
جۇما, 4 مامىر 2012 7:48
جىلقايدار ەگىنباەۆ وسىنداي جان بولاتىن
جەتىسۋ – جەردىڭ ءجانناتى دەپ بەكەر ايتىلا ما؟ ايتسا ايتقانداي, جايساڭ جەتىسۋ – جۇماقتىڭ ءتورى, سۇلۋ تابيعاتتىڭ جەرى; سىلدىراپ اققان ءمولدىر بۇلاقتىڭ, سىبدىر قاققان قۇراقتىڭ, اسقاق تاۋدىڭ, سىڭسىعان باۋدىڭ, سارقىراعان وزەننىڭ, جالعاسىپ جاتقان قىرات-كەزەڭنىڭ, تۇنىق اۋانىڭ, دەرتكە داۋانىڭ ولكەسى. سوندىقتان دا وسىنداي عاجايىپ وڭىردە قابىليساداي جىراۋدىڭ, مولىقبايداي قوبىزشىنىڭ, ەسكەلدى, بالپىقتارداي اۋليەلەردىڭ; ءماۋلىمباي, باقتىباي, قىدىرالى, سارا, قۋات, قالقا, ءىلياس, ارتىق, تەمىرعالي سەكىلدى اقىنداردىڭ; نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, ابدىقادىر دايىروۆ, نيكولاي گولوۆاتسكي, يمير بەليالوۆ, ىبىرايىمجان قوجاحمەتوۆ, زىليحا تامشىباەۆا سەكىلدى اسىلداردىڭ سالتانات قۇرماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
وسىنداي ىلعي جاقسى مەن جايساڭنىڭ قاتارىندا جەتىسۋدا تۋىلىپ, داڭقى تۋعان ەلىنە, ءارىسى وداققا جايىلعان, قازاقتىڭ بەينەلى سوزىمەن ايتقاندا, قارادان شىعىپ حان بولعان, قايىسپاس قارا نار بولعان, بۇكىل ءومىرىن وتانى ءۇشىن سارپ ەتكەن جىلقايدار ەگىنباەۆتى كورەمىن.
مەن جەتىسۋدىڭ تورىنە 1977 جىلدىڭ باسىندا, تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا (بۇگىنگى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتى) رەكتور بولىپ كەلدىم. ول كەزدە تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اياۋلى اعامىز ءارىپباي الىباەۆ ەدى. كەلگەن كۇننەن باستاپ ارەكەڭنىڭ قامقورلىعىندا بولدىم, جەتىسۋلىق باۋىرلارىمنىڭ ىستىق قۇشاعىندا ءجۇردىم. ەشكىم مەنى بوتەنسىگەن جوق. سوندىقتان مەن دە ەشقايسىسىن ءبولمەي, باياعىدان تانىس ادامدارداي ارالاسىپ كەتتىم.
ون ءبىر جىل بويى ارالاسقان, سىيلاسقان, مەنى وتە جاقىن تارتىپ, باۋىرىنا باسقان اعام جىلقايدار ەگىنباەۆ ەدى.
كەزىندە قابان جىراۋ, قاراش, وتەگەن, رايىمبەك باتىرلار تۋرالى جازعانىم بار. جەتىسۋعا كەلگەن سوڭ, سول سارىويداعى جىراۋ بابانىڭ جۇرتىنا بارىپ زيارات ەتىپ, باتا وقىپ قايتقان ەدىم. بىرەۋلەردەن ەسىتىپ ەرتەڭىنە جىلقايدار اعامىز مەنىڭ كابينەتىمە كەلىپتى. وعان دەيىن مەن ول كىسىنى تانىماۋشى ەدىم.
مىعىم دەنەلى, ورتا بويلى, ماڭدايى اشىق, اڭقىلداعان اعامىز الشاڭ باسىپ كىرىپ كەلدى.
– شىراعىم مىرزاتاي, جەتىسۋعا قوش كەلدىڭ! بۇل دا سەنىڭ ءوز ەلىڭ, جاتىرقاما. جاقسىعا جاتتىق جوق دەگەن, ءالى-اق بارىمەن ارالاسىپ كەتەسىڭ. مەن جىلقايدار ەگىنباەۆ دەگەن اعاڭ بولامىن. كيروۆ اۋدانىنداعى, لەنين كولحوزىنىڭ پرەدسەداتەلىمىن, اۋىلىمىز قالادان تاياق تاستام جەردە, لاباسىنىڭ ەتەگى, كوكسۋدىڭ جاعاسىندا. كەلىن ەكەۋىڭ بالا-شاعانى الىپ كەلىپ, جەڭگەڭنىڭ قولىنان ءدام تاتىپ قايتىڭدار. جەردىڭ جىرتىعىن جاماپ جۇرگەنىمىز جوق. كەلىمدى-كەتىمدى كىسىڭ بولادى. اۋىلعا اكەلىپ تۇر. بارىنە دە جارايمىز, شىراعىم. ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەڭگەڭ ءموريما ءوزىڭ ماقالا ارناعان قابان جىراۋدىڭ شوبەرەسى. قابىليسادان ىسقاق تۋادى. ىسقاقتان – راحمەت, ءموريما – راحمەتتىڭ قىزى, – دەدى.
ءيا, كەزىندە قابان جىراۋ تۋرالى جازعانىم بار ەدى, پالەن جىلدان كەيىن جارىقتىقتىڭ ۇرپاعىنا جولىعامىن دەپ كىم ويلاعان.
– قابان جىراۋ – ءارى باتىر, اۋليە, عۇلاما جىراۋ, ءسۇيىنبايدىڭ ناعاشىسى. ءسۇيىنباي قابىليسانىڭ كوشىنە جەتى كۇن ىلەسىپ ءجۇرىپ باتاسىن العان, – دەپ وتىرۋشى ەدى كەنەن ازىرباەۆ.
جىلقايدار اعاعا الداعى سەنبى كۇنى كەلەمىز دەپ ۋادە بەردىم. ەرتەڭىنە ماعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆ تەلەفون سوعىپ:
– مىرزاتاي, جەتىسۋدا اسا قادىرلى ءابدىقادىر دايىروۆ دەگەن اعاڭ بار. بۇل كۇندە ول كىسى ناۋقاس, قالادا تۇرادى. كەشە كوڭىلىن سۇراپ شىقتىم. سەنى سۇرادى. ەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاقسى جىگىت كورىنەدى, سالەم ايت دەپ جاتىر. جاڭا عانا حابار كەلدى, ناشارلاپ جاتقان كورىنەدى, كوڭىلىن سۇرايسىڭ با, بىرگە بارايىق, – دەدى.
ساعات ون بىردە بىرگە كىردىك. سالەمدەستىك. كوڭىلىن سۇرادىق. سول ۇيدە جىلقايدار اعا دا وتىر ەكەن.
ابدىقادىر اعامىز السىرەپتى. ارەڭ سويلەدى. جالايىر تاريحى, ەل جايىندا, جەتىسۋ تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتى. ماعان تابىس تىلەپ, باتاسىن بەردى.
اتتەڭ, بۇرىن بىلمەگەنىم-اي, اڭگىمەنىڭ كەنى ەكەن. وزىمەن بىرگە تالاي اڭگىمە كەتەدى-اۋ دەپ وكىندىم. راسى دا سولاي عوي, ءتىرشىلىكتە كىسىنىڭ ءبىر-بىرىنە قادىرى بولا بەرمەيدى, ولگەننەن سوڭ ءبارى دە جاقسى بولاتىن ادەتى ەمەس پە.
تىرشىلىكتە سىيلاسپاعان اعايىن,
قۇم قۇيىلسىن كوزىڭە,
ولگەندە, ءسىرا, جىلاما, –
دەپ ماحامبەت اقىننىڭ اشىنىپ ايتاتىنى دا سوندىقتان.
كوڭىلىن كوتەرەيىن دەدى مە, ناشارلاپ جاتقان كىسىگە دەمەۋ بولسىن دەدى مە, جىلقايدار اعانىڭ دايىروۆ ابەكەڭە ارناعان مىنا ەكى شۋماعى جادىمدا قالىپتى:
ابەكە, جاتىرمىسىڭ دەمىڭدى الىپ,
جاستا كورگەن بەينەتتىڭ كەگىن الىپ.
قايناعاڭ وسى كۇنى ناۋقان كەزى,
دەپ كەلدىم كورىسكەلى ءوزىم بارىپ.
قارايدى جەڭگەي قالاي, جوق پا قىسىم,
ابەكە, وسى كۇندە قانداي كۇشىڭ؟
كەتەسىڭ تەز قارتايىپ, جاتا بەرمە,
جۇرگەننىڭ ءتاڭىرىم ءوزى وڭدايدى ءىسىن.
ۋادەلەسكەن سەنبى كۇنى تۇستە جىلقايدار اعام مەن ءموريما جەڭگەم كوكسۋدىڭ تالاپتى جاعىنا, جوعارعى ساعاسىنا ءۇي تىگىپ قارسى الدى. داستارقان دامگە تولدى. ءۇي ىقىلاسقا تولدى. كوڭىلدى, جاقسى وتىردىق. اعامىز قولىنا دومبىرا الىپ, توگىپ-توگىپ جىر ايتتى. ون ەكى اتا جالايىردىڭ شەجىرەسىن تاراتىپ ايتقانى, جەتىسۋدى جىرعا قوسقانى جادىمدا قالىپتى. اناۋ-مىناۋ اقىننىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن ءسوزدى ايتقاندا اڭ-تاڭ بولدىم. ءبىرىڭعاي شارۋاشىلىقپەن, باسشىلىقپەن كەتكەن كىسى عوي, ايتپەسە, تالاي اقىننىڭ الدىن ورايتىن قابىلەتى بار ەكەن-اۋ دەدىم.
كەيىن دە اعانىڭ جەتىسۋ جايىنداعى جىرلارىن تالاي تىڭدادىم. بۇگىندە جۇرتتىڭ كوبى ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىن دا بىلە بەرمەيدى, ال جىقاڭنىڭ جەتىسۋعا ارناعان جىرلارىنىڭ كەيىنگى جاستارعا تانىمدىق تا, ءتاربيەلىك تە ءمانى زور.
ورتاسى جەتىسۋدىڭ تالدىقورعان,
جەرى باي, داۋلەتتى ەلى ىرىس قونعان.
سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن مالعا جايلى,
قازاققا اتامەكەن قونىس بولعان.
توعايدا قىرعاۋىلى, كولىندە ۇيرەك,
جۇرەدى قۇر مەن ۇلار شىڭىندا ورلەپ.
ەلىگى, ارقار, مارال تاۋ جايلاسا,
وسەدى اقبوكەنى قۇمىن جەرلەپ.
كۇيەلى, ساتىلى مەن اناۋ شاجا,
شاعان تاۋ, ماتاي مەنەن جەكە-دارا.
الاسا بولسا-داعى توبە, شوقى,
ەل قونعان قۇتتى مەكەن جەلدىقارا.
كوكسۋعا جاقىن تۇرعان تاۋ لاباسى,
كوپ تاۋدىڭ مالايسارى قۇراماسى.
جەتىجال قويناۋى قۇت, مال ءورىسى,
قۇم جاعى اتالادى قۇلانباسى.
قوڭتاجى, تولەك ءتورى, ساندىقتاستى,
كوكتوبە, اقتوبە مەن نازار استى.
سارنوقاي, سۋىقتوبە ءوز جايلاۋىم,
كەن ىزدەپ تەكەلىدەن قازعان تاستى.
وسىلاي توگىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى, ءبۇكىل جەتىسۋ جەرىن سۋرەتتەپ, سيپاتتاپ شىعادى.
جىلقايدار اعانىڭ «جەتىسۋدى جىرلايمىن» دەپ اتالاتىن بۇل ۇزاق جىرىن جەتىسۋ جەرى, جەتىسۋ ەرلەرى جايىنداعى ەنتسيكلوپەديا دەسە دە بولادى.
جىقاڭنىڭ زامانداستارىنا ارنالعان ولەڭدەرىندە ادەمى ءازىل بار. ولەڭ ارناعان زامانداستارىنىڭ كوبى ماعان تانىس. قايسى ءبىرىمەن ارالاس-قۇرالاس تا بولدىق. اۋەلى ۇشتوبەدە تۇرعان, كەيىن العاباسقا كوشكەن وڭعاربەكوۆ كۇمىستاي اعامىز سەرى كىسى. دومبىراسى قانجىعاسىندا جۇرەتىن. ءانشى ەدى. قالي الپىسباەۆ – كورشىسى ەدى, زامانداسى. ءبىز قالي اعامەن دە كوپ ارالاستىق. نۇرپەيىسوۆ مۇراتبەك – قۇداسى. كەزىندە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كەيىن اۋداندىق كينوپروكاتتى باسقاردى. كورگەندى, جاقسى كىسى ەدى. داستارقانىندا دا بولىپ جۇردىك. ءازتاي ەرساليەۆ – وبلىسقا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر. تولەگەن احشانوۆ – جىقاڭنىڭ شاكىرتى. اۋداندى باسقاردى, وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسىلاردىڭ بارىمەن دە تۇز-ءدامىمىز جاراستى.
اعامىزدىڭ بالالارىنا ارناعان ولەڭدەرى دە جان تەبىرەنتەرلىك, ول ولەڭدەردەن ۇلكەن جۇرەكتى, اق تىلەكتى اڭعارامىز.
جىلقايدار اعانىڭ ەكى قىزىنىڭ ءبىرى – تويجان. تويجان كونسەرۆاتوريا ءبىتىرىپ كەلىپ, مەنىڭ قاراماعىمدا, ينستيتۋتتىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىندە وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. سول تويجاندى ۇزاتقاندا اقىنجاندى اعامىز كوڭىلى بوساپ, قولىنا دومبىرا الىپ, كەشتى ءوزى باستاعان:
ىشىندە ون بالامنىڭ ەركە قىزىم,
بارىنەن جاقسى كورەم – وتە شىنىم.
توي-دۋمان, قۋانىش بولعانىمەنەن,
ۇيىڭنەن بالاڭ كەتكەن قانداي قيىن.
اسىلىپ يىعىما تۇراتىن-دى,
قانداي مىنەز كورسەتسە سياتىن-دى.
كورمەسەم ساعىنۋشى ەم شىداي الماي,
بىلمەدىم قالاي جاتقا قياتىندى.
جارىعىم, باقىتتى بول بارعان جەردە,
كەزىكتىڭ ونەگەلى, جاقسى ەلگە.
قوسا اعار قوساعىڭمەن, اينالايىن,
رەنىش, جامانشىلىق, تاپشى كورمە.
مۇراتىم, ەندى ماعان سەن دە بالا,
ادام بول, جانۇياڭا جاقسى قارا.
ەرجەتىپ, ەندى, مىنە, تۇرمىس قۇردىڭ,
كىشكەنتاي بالا ەدىڭدەر كەشە عانا.
مۇراتبەك, قۇداعيىم كۇلزاعيلا,
امانات ەكەۋىڭە ەندى بالا.
راحمەت, بالالارعا ريزامىن,
كەز بولدى تويجانىما سىزدەي انا.
جىقاڭ وسىلاي دەپ اياقتاعاندا, تىڭداعان كىسىلەردىڭ كوبى كوزىنە جاس العان.
قازاق سالتىندا ۇلى ۇيلەنگەندە, قىزىن ۇزاتقاندا اتا-اناسىنىڭ باتا بەرۋ سالتى ءالىمساقتان بار. بازار, نازار دەگەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ەكى ۇلى بىردەي شەشەكتەن شەتىنەپ, «سورلى اق ەشكى, جىلايسىڭ لاعىڭا» دەپ جىلاپ ءجۇرىپ دۇنيەگە كوركەمجانى كەلگەندە كەنەن ازىرباەۆقا جامبىلدىڭ ءوزى كەلىپ قۇتتى بولسىن ايتقان ەكەن. سول كوركەمجانى ەر جەتىپ, شاڭىراق كوتەرگەندە قارت اقىن كەنەن جولىن بەرىپ, ىرىم قىلىپ كەلىنىنىڭ بەتىن ءوزى اشقان.
جىقاڭ ۇلدارى ۇيلەنگەندە دە قولىنا دومبىرا الىپ, باتاسىن بەرگەن.
ءبىر ۇيدەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بەس اعايىندى سوعىسقا اتتانىپ, تورتەۋى وپات بولىپ, ەكى رەت جارالانىپ, مايداننان جىلقايدار عانا امان كەلگەن. جۇرەگى ابدەن شايلىعىپ قالعان اعامىز بالالارىم ەر جەتسە, كەلىن تۇسىرسەم دەپ ارمانداپ جۇرەدى ەكەن. 1970 جىلى بەكايدارى مەن قوزايدارى قاتار ۇيلەنىپ, كەلىن تۇسىرگەندە قۋانىشى قوينىنا سىيماي, تويدا اۋەلگى ءسوزدى اعامىزدىڭ ءوزى باستايدى:
ريزامىز, دوس-جاراندار, كەلگەنىڭە,
ءبىز ءۇشىن ۋاقىتىڭدى بولگەنىڭە.
قىزمەتتە ابىروي, ۇيدە باقىت,
قادىرمەندى بولىڭدار ەلدەرىڭە.
قۋانىشتى وسىنداي ءبىز تىلەيمىز,
باستارىڭا كەلسىن دەپ سەندەردىڭ دە.
سوعىس جىل, اۋىر كەزەڭ, وتتى جالىن,
ازاپپەن اۋىرلاتتى ەلدىڭ ءحالىن.
ەل ءۇشىن, وتان ءۇشىن جانىن قيىپ,
ءتورت بىردەي كەلمەي قالدى باۋىرلارىم.
ورىنى وسىلاردىڭ تولا ما دەپ,
ءىشىمدى ورتەۋشى ەدى سوندا ارمانىم.
سول ارمان ورىندالدى دەگەن وسى,
كوتەردى ەكى بالا شاڭىراعىن.
روزا, رايحانىم, قوزى, بەكەن,
دەۋشى ەدىم بۇل باقىتقا قاشان جەتەم.
كورىنگەننىڭ جوق دەگەن الىستىعى,
شىنىندا اسىققانىم بەكەر ەكەن.
گۇلدەرىم, قۋانىشىم, بالالارىم,
باقىتتى سەنى وسىرگەن انالارىڭ.
قوسا اعار قوساعىڭمەن, ءومىرلى بول,
قۇرىشتاي بەرىك بولسىن ارالارىڭ!
مىقتى بولسىن سۇيەنىش, تىرەكتەرىڭ,
ول ءۇشىن ادال بولسىن جۇرەكتەرىڭ.
ايانباي وتانىڭا قىزمەت ىستە,
سەندەردەن وسى مەنىڭ تىلەكتەرىم!
ۇرپاعىن ۇنەمى ادالدىققا, شىندىققا, كىسىلىككە تاربيەلەگەن جىقاڭنىڭ بۇل ولەڭى, وتانىڭا ادال قىزمەت ەتىڭدەر, تىلەكتەرىڭ دە, جۇرەكتەرىڭ دە ءبىر بولسىن دەگەن باتاسى جەتىسۋ وڭىرىنە اڭىز بولىپ تاراپتى.
قۇدايعا شۇكىر, اتاسىنىڭ باتاسى قابىل بولدى, پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىندى, ءبۇگىندە بالالارى دا وزىندەي اعايىنعا قادىرلى, ۇرپاعى ىنتىماعى جاراسقان ءبىر رۋلى ەل بولدى.
جىلقايدار اعانىڭ قۇداي قوسقان قوساعى, ومىردەن تاڭداپ العان جارى راحمەتقىزى ءموريما جەڭگەمىز دە قاسيەتتى كىسى ەدى, التىننىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى ەدى. سويتە تۇرا جىلقايدارداي سەرى اعانىڭ بابىن دا تابا ءبىلدى, جانىنا جەلەۋ, وتباسىنىڭ اجارى بولا ءبىلدى. اعامىز ەر كوڭىلدى, اڭقىلداعان ادام ەدى. كەيدە جەتى تۇندە ءبىر تويدىڭ قوناعىن ەرتىپ كەلسە دە جەڭگەمىز ءبارىن دە رەتىمەن, جونىمەن اتقارىپ وتىراتىن. وتاعاسىنىڭ ساعىن سىندىرماعان. قىسقى سوعىمدى تۇزداپ, شىنىدان جاسالعان بانكىلەرگە سالىپ, سالقىن جەردە ساقتاپ, جاڭا سويعان جىلقىنىڭ ەتىندەي قىلىپ تالاي اسقانىن كوردىك. ۇيگە قايتاردا ءبىرازىن الىپ تا قايتاتىنبىز. ءوزى دە, ءسوزى دە سۇلۋ, داستارقانى اجارلى, كورگەندى, بەرەكە دارىعان كىسى بولاتىن. داۋىس كوتەرىپ سويلەمەيتىن. كەلىن قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان جارالادى دەگەندەي, جەڭگەمىزدىڭ وسى قاسيەتى كەلىندەرىنە دە جۇقتى. اعا-جەڭگەمىزدىڭ پەيىلىنە قاراي كەلىندەرى دە اۋلەتتىڭ سالت-ءداستۇرىنە ساي بولىپ كەزدەستى. ولاردىڭ دا الدى بۇگىندە اجە بولدى.
قابىليسانىڭ قاسيەتى قىزدارىنا دارىعان, ارۋاعى دا قىزدارىنا قونعان. مۇنى ءموريما جەڭەشەم ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. جىراۋدىڭ كيىم ىلەتىن ادالباقانى, دارەت الاتىن قۇمعانى وسى ۇيدە بولاتىن. كەلگەن سايىن ىرىم قىلىپ كيىمىمىزدى سول ادالباقانعا ءىلىپ, اندا-ساندا قۇمعانمەن قول شاياتىنبىز.
– اتامنىڭ شاراپاتى ماعان ءتيدى, – دەۋشى ەدى جەڭگەمىز. ون ءۇش جاسىندا قايتا-قايتا اۋىرا بەرگەن سوڭ, اتاسىنىڭ سول قۇمعانىن باس جاعىنا ءىلىپ قويىپتى. سول كۇننەن باستاپ دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەدى.
مەن بەرتىندە سول قۇمعاندى دا, ادالباقاندى دا جەڭگەمىزدەن مۋزەيگە بەرىڭىز دەپ تالاي سۇرادىم, بىراق بەرمەدى.
ءموريما جەڭگەي ءانشى ەدى. سىزىلتىپ, تامىلجىتىپ ءان سالعاندا جالىقپاي تىڭداۋشى ەدىك. جۇرت كوپ ايتا بەرمەيتىن جەتىسۋدىڭ ەسكى اندەرىنە دە سالۋشى ەدى. كەزىندە ءمان بەرمەدىك, بەرتىندە ونى بىرەۋلەر جازىپ الدى ما, المادى ما – ول جاعى بەلگىسىز.
ءموريما جەڭگەي اقىن ەدى. جىراۋدىڭ تۇقىمى عوي, سوزدەرى جاتىق, ۇيقاستارى ادەمى بولاتىن. قينالماي قيىستىرىپ ايتا بەرەتىن. تىڭداپ وتىرىپ ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان اسا ءبىر ءساتتى جىر شۋماقتارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ ءجۇرۋشى ەم, وكىنىشى – بۇگىندە ونىڭ قايدا قالعانىن بىلمەيمىن. ءبىزدى كەيدە وكىندىرەتىن وسىنداي قۇنتسىزدىق.
باباسى قابان جىراۋدىڭ 300 جىلدىعىندا شوبەرەسى ءموريما راحمەتقىزى ارناۋ ايتقان ەكەن, سونى وسى ماقالادا بەرۋدى ءجون كوردىم.
باس ءيىپ سالەم بەردىم اعايىنعا,
وتىرمىز اتا قونىس ماڭايىندا.
اتاقتى قابان جىراۋ شوبەرەسى,
بىلدىرمەي تۋىسىمدى قالايىن با.
ءۇش ارىس ەرتەدە وتكەن بابالارىم,
بولمەگەن اعايىندىق ارالارىن.
قاراتال, ىلە, كوكسۋ باستارىنا
جالايىر مەكەندەتكەن بالالارىن.
جەر ءجانناتى جەتىسۋ اتاندىرىپ,
بەرىك ۇستا كەلگەنشە شامالارىڭ.
وسكەن ەلدىڭ ۇرپاعى سياقتى بوپ
اق نيەتىن اقتاڭدار دانالاردىڭ.
مۇنى ايتۋ شوبەرەلىك حاقىم مەنىڭ,
قۇرمەتتەپ جاتىر بۇگىن اقىندى ەلىم.
«ولگەنىم ءتىرىلىپ, وشكەنىم جاندى»
دەۋشى ەدى,
ءبىر اۋناپ ارۋاعىڭ جاتىر ما ەدىڭ؟
وشىرمەي جاعىپ ءجۇرمىن شىراعىڭدى,
بىلمەيمىن, ءومىر, قانشا تۇرارىڭدى.
ەلۋ جەتى جىل بولدى تۇمار ەتىپ,
اكەم بەرگەن ساقتادىم قۇمعانىڭدى.
ارداقتى التىننان دا قىمبات قۇمعان.
ماڭداي تەرىن سىپىرىپ بەتىن جۋعان.
بەس ۋاقىت نامازدى قولىنا الىپ,
كەيىنگى ۇرپاعىنا مۇرا قىلعان.
جازار ەم كەلسە ءالىم ءالى قيسسا,
كەلەدى ولەڭ ءسوزدىڭ ءسانى جيسا.
جىرىممەن شىراق شاشتىم باسىڭىزعا,
ريزا بولسىن ارۋاعىڭ, قابىليسا.
اڭعارعان كىسىگە وسى ءبىر جىر جولدارىنىڭ وزىندە تەكتىلىك تە, اقىندىق تا بار. از عانا جىرعا دانا بابالاردىڭ اماناتىن دا, ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن دا, ىقىلاس-پەيىلىن دە, اق نيەتىن دە شەبەر سىيعىزا بىلگەن.
اقىندىقتىڭ جولىنا تۇسپەگەن, وزدەرىن اقىنمىن دەپ ايتپاعان, بىراق عاجايىپ جىرلار تۋدىرىپ, اندەر قالدىرعان انالار قازاقتا از ەمەس. ءموريما جەڭگەي سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جىراۋ باباسىنىڭ اقىندىعى, قاسيەتى قونعان ادام. ءوزىنىڭ ادال جار, اسىل انا دەيتىن اتىن بارىنەن دە بيىك قويىپ, اقىندىقتى مۇرا تۇتپاعان. ءايتپەسە, كوزىمىز كورگەن, ارالاس-قۇرالاس بولعان, تالاي قولىنان ءدام تاتقان اسىل جەڭگەمىز شىنىندا دا ءمىنسىز اقىن, عاجاپ ءانشى ەدى.
ەكى جاقسى قوسىلمايدى دەپ جاتادى عوي. نەگە قوسىلماسىن, قوسىلادى. ەرلى-زايىپتىنى ادەتتە پەرىشتە قوسادى ەكەن. ءبىر جاقسى – ءبىر جامان دەپ قوسادى ەكەن. ءبىر زاماندا پەرىشتە شارشاپ قالعيدى ەكەن. قالعىعاندا: ءبىر جاقسى – ءبىر جاقسى دەپ, ەكى جاقسىنى قوسىپ جىبەرەدى ەكەن. سول ايتقانداي, جىلقايدار اعا مەن ءموريما جەڭگەي پەرىشتە قالعىپ كەتكەندە قوسىلعان جاقسىلار.
شۇكىر, جامان بولعان جوق. تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى. قاتارىنىڭ الدى, ۇلگىلى وتباسى اتاندى. بالالى-شاعالى, ءۇرىم-بۇتاقتى بولدى. اعامىز – ارداقتى اكە, جەڭگەمىز ارداقتى انا بولدى. ماۋەلەگەن بايتەرەككە اينالدى. تۇڭعىشى بەكايدار بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, تالاي دارەجەلى قىزمەتتەر اتقاردى, بۇگىندە «كەگوك» ۇلتتىق كومپانياسى اكىمشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى; قوزايدارى «كەراموگرانيت» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى; جانايدارى – ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلىندا اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى; تويجانى – استانادا, ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى; ساكەن – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى; تاكەنى – ۇلكەن بىرلەستىكتىڭ پرەزيدەنتى; توكەنى – استانا قالاسىنىڭ ساۋلەتتەنۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان «قۇلاگەر» قۇرىلىس كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى. بۇلاردىڭ بالا-شاعالارى دا ارقالاي قىزمەت اتقارىپ, وقىپ, ءونىپ-وسۋدە. كىسى ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى دەگەن, مىنە, وسى بولادى. وسىنداي كوسەگەسى كوگەرگەن, ماۋەلەپ بۇتاق جايعان تاتۋ, تەكتى اۋلەت كوبەيە بەرسىن, مەرەيلەرى ارتا بەرسىن.
جىلقايدار ەگىنباەۆ وسىنشاما ءداۋلەتكە, اتاق-داڭققا بىردەن جەتكەن جوق, بۇرالاڭ جولدان, تايعاق كەشۋدەن, ءومىردىڭ الۋان ءتۇرلى سىنىنان ءوتىپ جەتتى. اكەسى ەگىنباي, اناسى ءبيبى قاراپايىم شارۋا كىسىلەر بولعان ەكەن. جىلقايدار وسى كۇنگى قاپشاعايدا تۋادى. قىستاۋلارى ىلەنىڭ جاعاسىندا جيدە تال, قالىڭ توعايدىڭ اراسىندا بولىپتى. جاز تۇسە كەربۇلاق ەسپەسىنىڭ جاعاسىنا كوشەدى ەكەن. ەگىن سالىپ, مال باعىپ كۇن كورگەن. كەيىن بەرتىندەگى كيروۆ (بۇگىنگى كوكسۋ) اۋدانى, كۋيبىشەۆ كولحوزىنا كوشىپ كەلەدى. اكەسىنەن تىم ەرتە قالعان جىلقايدار بۇعاناسى قاتپاعان بالا كەزىنەن ەڭبەككە ارالاسادى. ءتورت اعاسىمەن بىرگە مايدانعا اتتانادى. اعالارى قازا تاۋىپ, ءوزى ەكى رەت جارالانىپ, سوعىس بىتكەن سوڭ ەلگە ورالادى. جۇمىسىن قاتارداعى ەسەپشىدەن باستاپ «كوكباستاۋ» شارۋاشىلىعىنىڭ پرەدسەداتەلدىگىنە دەيىن كوتەرىلەدى. ون جىلدان كەيىن اۋدان باسشىلارى جىقاڭدى «لەنين» كولحوزىنا پرەدسەداتەل ەتىپ جىبەرەدى. ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتى از ۋاقىتتا العا سۇيرەپ, اعامىزدىڭ داڭقى وبلىس اسىپ, بۇكىل رەسپۋبليكاعا جەتەدى. وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەكى رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ناگرادتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1993 جىلعى 12 مامىرداعى قاۋلىسىمەن جىلقايدار ەگىنباەۆتىڭ ەسىمى جەرگىلىكتى ورتا مەكتەپكە بەرىلىپ, ەسكەرتكىشى مەكتەپكە ورناتىلىپ, وعان:
ءبىلىم ماڭگى تاۋسىلمايتىن بۇلاعىڭ,
تۋعان جەرىڭ – قانىڭ تامعان تۇراعىڭ.
باقىتىڭدى ەڭبەكپەنەن تاباسىڭ,
جەر-اناڭدى قادىرلەي ءبىل, شىراعىم, – دەگەن جىلقايدار اعانىڭ ءوز ءسوزى جازىلىپ, جاس ۇرپاققا وسيەتىن ايتىپ تۇرعانداي. ءيا, وسى ءبىر ءتورت جول ولەڭدى باقىتىن ەڭبەكتەن تاپقان اسىل اعامىزدىڭ ومىرلىك كرەدوسى دەسە دە بولعانداي.
اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان وسى كەزدە جىلقايدار اعامەن تانىسىپ, ون ءبىر جىل بويى, 1987 جىلى مەن الماتىعا وقۋ مينيسترى بولىپ اۋىسقانىمشا, ءبىرىمىز تۋعان اعاداي, ءبىرىمىز تۋعان ىنىدەي ءجيى ارالاسىپ تۇردىق. باۋىرمال ەدى. كىرشىكسىز, اڭقىلداعان اق كوڭىل ەدى, جانى تازا ەدى. پەندەشىلىكتەن اۋلاق ەدى, ۇساق-تۇيەكپەن, وسەك-اياڭمەن ءىسى جوق ەدى. قايراتكەر ەدى. بەينەتقور ەدى. قايىسپايتىن قارا نار, قارادان شىققان حان ەدى. مۇنداي كىسىلەر ومىردە كوپ كەزدەسە بەرمەيدى, سيرەك تۋادى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
